Hełmy Strażackie: Normy, Konstrukcja i Zastosowanie

Hełm strażacki, często potocznie nazywany także kaskiem strażackim, to jeden z kluczowych i najbardziej rozpoznawalnych elementów ochrony indywidualnej każdego strażaka Państwowej i Ochotniczej Straży Pożarnej (PSP i OSP). Jego podstawowym zadaniem jest zabezpieczenie głowy strażaka przed urazami mechanicznymi, ekstremalnymi temperaturami, płomieniem oraz innymi zagrożeniami, które występują w trakcie akcji ratowniczych i gaśniczych.

Hełm służy do zabezpieczenia głowy przed uderzeniami, spadającymi przedmiotami oraz płonącymi elementami konstrukcji budynków. Zapewnia ochronę przed oddziaływaniem energii cieplnej, porażeniem prądem elektrycznym o wartości skutecznej napięcia do 440 V, a także może być stosowany w niskich temperaturach. Aby skutecznie spełniał swoje zadanie, powinien być w sposób prawidłowy osadzony i zamocowany na głowie oraz spełniać odpowiednie wymagania techniczne i normy bezpieczeństwa.

Kluczowe Normy i Certyfikacja

Dobry hełm strażacki musi spełniać określone normy oraz posiadać stosowne certyfikaty potwierdzające jego jakość i skuteczność. Współczesne modele łączą w sobie wysoką jakość wykonania, odporność na różne zagrożenia, komfort noszenia oraz spełnianie rygorystycznych norm.

Norma PN-EN 443: Hełmy do Zwalczania Pożarów w Budynkach

Do gaszenia pożarów w budynkach i innych obiektach przewidziane są hełmy spełniające normę PN-EN 443:2008 (Hełmy stosowane podczas walki z ogniem w budynkach i innych obiektach). Hełmy zgodne z tą normą są w stanie ochronić głowę strażaka w trudnym środowisku pożaru wewnętrznego zarówno mechanicznie, jak i termicznie.

Norma PN-EN 443 dzieli hełmy ratowniczo-gaśnicze na dwa typy:

• Hełmy typu A - są to hełmy „krótkie” o tzw. półskorupie, która nie zachodzi bezpośrednio na uszy strażaka. Ten typ hełmów nie jest certyfikowany w Polsce i nie są one dopuszczone do stosowania w środowisku pożaru wewnętrznego.
• Hełmy typu B - to hełmy o tzw. pełnej skorupie, gdzie skorupa zakrywa uszy strażaka. Jest to najpopularniejszy typ hełmu i jedyny dopuszczony do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce. Hełm typu B zapewnia ochronę głowy przed uderzeniami z góry i z boku.

Wymagania dodatkowe, w tym dla wyposażenia hełmów, zawarto w odrębnych normach, np. ochrona twarzy musi spełniać wymagania normy PN-EN 14458, a ochrona indywidualna oczu normy PN-EN 166.

Normy dla Hełmów Specjalistycznych

• PN-EN 16471: Hełmy do gaszenia pożarów na terenach niezurbanizowanych (pożarów roślinności).
• PN-EN 16473: Hełmy do ratownictwa technicznego. Hełmy tego rodzaju są identyczne z hełmami do gaszenia roślinności w terenach otwartych, charakteryzują się lekkością i umożliwiają działania w ciasnych przestrzeniach. Hełmy spełniające tę normę można stosować w polskich jednostkach ochrony przeciwpożarowej.
• PN-EN 14458: Sprzęt do indywidualnej ochrony oczu. Określa wymagania dla osłon twarzy i oczu do hełmów strażackich.
• PN-EN 166: Ochrona indywidualna oczu. Dotyczy mniejszych osłon oczu, np. wewnętrznych wizjerów.

Certyfikat CNBOP

Hełmy używane w akcjach gaśniczych przez jednostki Państwowej oraz Ochotniczej Straży Pożarnej w Polsce muszą posiadać certyfikację CNBOP (Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej). Natomiast hełmy stosowane w ratownictwie technicznym różnią się od tych zaprojektowanych do działań gaśniczych i ze względu na ich różnorodne zastosowanie, nie jest dla nich wymagane posiadanie certyfikatu CNBOP.

Budowa i Elementy Hełmu Strażackiego

Hełmy strażackie są zaprojektowane tak, aby łączyć wytrzymałość z wygodą. Każdy element hełmu strażackiego spełnia określoną funkcję ochronną, a jednocześnie umożliwia strażakowi skuteczne działanie.

Skorupa Hełmu

Skorupa hełmu jest odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną głowy. Aby zapewnić odpowiedni komfort noszenia oraz ochronę, najczęściej wykonana jest z duroplastów lub termoplastów, co pozwala także na uzyskanie nowoczesnych kształtów. Stosuje się również laminaty poliestrowo-szklane, żywice syntetyczne zbrojone kevlarem lub wysokotemperaturowy termoplastyczny poliamid formowany metodą wtryskową. Te zaawansowane polimery charakteryzują się wysoką odpornością na temperaturę, uderzenia, przenikanie ognia, substancje chemiczne, promieniowanie UV, a nawet radioaktywne, przy jednoczesnej lekkości.

Skorupa hełmu powinna być gładka i zaokrąglona, aby odprowadzać spadające z góry przedmioty czy strumienie wody, zapobiegając zatrzymywaniu się płonących odłamków. Kolor skorupy jest trwały (np. czerwony, biały, żółty) i często pokryty powłoką odbijającą promieniowanie cieplne. Dostępne są także wersje fotoluminescencyjne (świecące w ciemności po naświetleniu) lub metalizowane (np. złote, co podnosi odbicie ciepła).

Więźba i System Amortyzacji

Więźba, czyli wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka, wraz z wkładką amortyzującą (np. ze styropianu lub sztywnej pianki poliuretanowej), jest zasadniczym elementem decydującym o zdolnościach amortyzacyjnych hełmu. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło do urazu kręgosłupa czy wstrząśnienia mózgu. W hełmach stosuje się wkładki absorbujące wstrząsy z pianki poliuretanowej o wysokiej gęstości, często wzmacnianej aramidem.

Między wkładką a głową strażaka znajduje się regulowane więźbowe zawieszenie (nagłowie), umożliwiające regulację wysokości noszenia hełmu oraz obwodu głowy (np. co 5 mm w zakresie 54-62 cm, lub płynnie od 54 do 64 cm). Regulacja obwodu głowy odbywa się za pomocą pokrętła z tyłu (system ratchet) lub taśmy z przodu. Dodatkowo jest miękka wyściółka komfortowa, którą można łatwo wypiąć do prania lub czyszczenia, co jest ważne dla higieny przy intensywnym użytkowaniu.

Amortyzację wspomaga także 3- lub 4-punktowy pas podbródkowy - regulowany pasek z miękką osłoną na podbródek, zapinany klamrą automatyczną. Mocowanie paska stabilizuje hełm nawet przy gwałtownych ruchach.

Osłony Twarzy i Oczu

Hełmy strażackie są standardowo wyposażone w dwa typy osłon oczu i twarzy, zapewniające ochronę przed urazami mechanicznymi, ciepłem, płomieniami, dymem, odpryskami i cieczami:

• Wizjer/przyłbica zewnętrzna - duża, opuszczana osłona twarzy, wykonana z odpornego na temperaturę i uderzenia poliwęglanu. Występuje w wersji przezroczystej lub pokrytej powłoką złotą refleksyjną (odbija ciepło i chroni przed olśnieniem). Przyłbica chroni całą twarz, chowa się pod skorupę, co zabezpiecza ją, gdy nie jest używana, i zmniejsza powierzchnię hełmu. Spełnia normę PN-EN 14458.
• Wizjer wewnętrzny (okulary) - mniejsza szybka, która po opuszczeniu osłania oczy i nos strażaka. Przydatna przy lżejszych pracach, gdy potrzebna jest ochrona oczu bez opuszczania dużej przyłbicy. Wizjer jest zazwyczaj wykonany z przezroczystego lub przyciemnianego poliwęglanu o wysokiej jakości optycznej (klasa optyczna 1), z powłokami anty-UV, odpornymi na zarysowanie i zaparowanie. Jest regulowany, umożliwiając noszenie okularów korekcyjnych pod spodem. Spełnia normę PN-EN 166.

Osłona Karku i Szyi

Elementem wyposażenia hełmu ratowniczo-gaśniczego jest nakarcznik, czyli osłona karku i szyi, chroniąca przed płomieniami, gorącą wodą czy żarem. Może być wykonana ze skóry naturalnej, materiałów aramidowych (np. Nomex), PBI, materiałów aluminizowanych (często trójwarstwowa, odbijająca ciepło) lub z wełny. Osłony karku są zazwyczaj wymienne, co ułatwia ich pranie lub wymianę w razie zużycia.

Rodzaje Hełmów w Zależności od Zastosowania

Szeroka specyfika działań straży pożarnej wymusza stosowanie środków ochrony indywidualnej dedykowanych do miejsca działań i zagrożeń z nim związanych. Dlatego do konkretnej specyfiki działań przewidziano różne rodzaje hełmów.

Hełmy Ratowniczo-Gaśnicze (Bojowe)

Hełmy te są przeznaczone do walki z pożarami wewnętrznymi i akcjami gaśniczymi w obiektach. Charakteryzują się mocną, masywną konstrukcją, która chroni przed ekstremalnym gorącem, płomieniami, promieniowaniem cieplnym oraz uderzeniami ciężkich przedmiotów. Hełm bojowy posiada pełną skorupę typu B (zgodnie z PN-EN 443), zakrywającą uszy i boki głowy strażaka. Zazwyczaj wyposażony jest w długi daszek z przodu oraz grzbiet z tyłu, osłaniający kark przed spływającymi płonącymi cieczami. Hełm bojowy zawsze ma osłonę twarzy (przyłbicę) odporną na wysoką temperaturę i często wewnętrzny wizjer. Jego masa waha się typowo od 1,3 kg do 1,6 kg.

Hełmy do Gaszenia Pożarów Roślinności i Ratownictwa Technicznego

Hełmy te są stosowane przy pożarach roślinności (wrzosowiska, tereny trawiaste, lasy) oraz w działaniach technicznych (wypadki drogowe, ratownictwo wysokościowe i wodne). Charakterystyczną cechą tych hełmów jest tzw. półskorupa, najczęściej wykonana z lekkich tworzyw. W ich konstrukcji dopuszczane są otwory wentylacyjne. Są lekkie (masa w granicach 0,9-1,3 kg) i nie utrudniają działań w ciasnych przestrzeniach. Spełniają normy PN-EN 16471 i PN-EN 16473.

Dodatkowe Funkcje i Współpraca ze Sprzętem

Nowoczesne hełmy strażackie oferują szereg dodatkowych funkcji, które znacząco rozszerzają zakres ich zastosowań i zwiększają komfort pracy strażaka. Certyfikowane hełmy gwarantują wysoki poziom izolacji elektrycznej, odporności chemicznej oraz odporności na temperaturę, a także wysoki komfort użytkowania dzięki zastosowaniu wysokiej jakości materiałów i nowoczesnych technologii.

• Zintegrowane oświetlenie LED: Wbudowany moduł oświetleniowy, często w postaci diod LED w przedniej części skorupy, pełni funkcję latarki czołowej. W niektórych modelach dodano również tylne, migające czerwone światło LED, ułatwiające lokalizację ratowników. Hełmy posiadają także uchwyty do montażu zewnętrznych latarek.
• Zestawy komunikacyjne: Dedykowane zestawy (np. mikrofon kostny, mikrofon „gęsia szyja” ze słuchawką) pozwalają strażakom rozmawiać przez radiotelefon bez użycia rąk. Hełm ma specjalne gniazda i przelotki do okablowania.
• Ochronniki słuchu: Aktywne i pasywne nauszniki, mocowane do hełmu, są przydatne podczas pracy z narzędziami wysokohałasującymi.
• Integracja z aparatami oddechowymi: Na przedzie skorupy znajdują się zaczepy (adaptery masek), do których można wpiąć maskę aparatu powietrznego. System ten przenosi ciężar maski na hełm i zapewnia jej stabilne trzymanie na twarzy.

Trwałość, Użytkowanie i „Śmierć Techniczna” Hełmu

Hełm strażacki to podstawowy element ochronny, na którym nie można oszczędzać. Uszkodzenia hełmu powstające w warunkach eksploatacji mogą ograniczać jego skuteczność ochronną, zwiększając tym samym zagrożenie dla ratownika.

Czynniki Degradacji i Uszkodzenia

Do głównych czynników powodujących uszkodzenia i degradację struktury hełmu zalicza się wymuszenia mechaniczne (uderzenia), narażenia termiczne (wysokie temperatury) i starzenie materiału. Typowe uszkodzenia hełmów to:

• Pęknięcia i deformacje skorupy.
• Uszkodzenia elementów więźby i wkładki amortyzacyjnej.
• Zarysowania i otarcia, trwałe przebarwienia.
• Odpryski materiału skorupy lub wizjera, ubytki materiału na krawędziach.
• Szczególnie niebezpieczne są mikropęknięcia w strukturze skorupy objawiające się trzeszczeniem, oraz dekohezja materiału wkładki amortyzującej. Silne zabrudzenia również należy uznać za uszkodzenie.

Istotną kwestią jest, aby hełm, który zostanie mocniej uderzony, nawet jeśli spełni swoje zadanie i ochroni głowę, mógł posiadać uszkodzenia - czasem widoczne, czasem niewidoczne - które osłabiają jego strukturę. Podobnie z narażeniem na bardzo wysoką temperaturę; przebarwienia i zniekształcenia powinny eliminować sprzęt z użycia. Sprzęt ochrony osobistej nie powinien być eksploatowany do tak zwanej „śmierci technicznej”.

Różnice w Amortyzacji i Ocena Uszkodzeń

Zasadniczym elementem, który decyduje o zdolnościach amortyzacyjnych hełmu, jest nie tylko skorupa, ale przede wszystkim jego więźba i wkładka amortyzująca. W przypadku hełmów ze skorupą z kompozytów (tkaniny kevlarowe, włókno szklane i żywice), skorupa również ma duży udział w amortyzacji, a po uderzeniu często następuje wgniecenie powierzchni skorupy, co dodatkowo zwiększa zdolność amortyzacyjną i wyraźnie sygnalizuje „śmierć techniczną” hełmu.

Natomiast w przypadku hełmów ze skorupą wytworzoną techniką wysokociśnieniowego wtrysku (np. z poliwęglanu), skorupa po uderzeniu może nie ulec przełamaniu, a jedynie sprężystemu ugięciu, co niewiele łagodzi skutki uderzenia. Dodatkową negatywną cechą tych hełmów jest to, że po uderzeniu nie zawsze widać ich „śmierci technicznej” na zewnątrz. Mimo niewielkich odkształceń skorupy, pod spodem warstwa pianki oraz wewnętrzna więźba może być już uszkodzona, a bez specjalistycznych prób dynamicznych trudno to ocenić.

Żywotność i Wycofanie z Użycia

Kwestia określenia maksymalnego okresu użytkowania hełmu jest złożona. Producenci mogą określać pewien termin (np. 8 lat), po którym hełm powinien być wycofany z użycia, nawet bez widocznych uszkodzeń, ponieważ po tym okresie nie gwarantują już amortyzacji na poziomie normy EN 443. Brak precyzyjnego określenia żywotności przez producenta może wskazywać na trudność w ocenie faktycznego stanu hełmu po intensywnej eksploatacji.

Użytkownicy podkreślają, że okres używalności hełmów może być bardzo zróżnicowany w zależności od intensywności i warunków eksploatacji. Hełm strażaka gaszącego pożary wewnętrzne na każdej służbie zużyje się inaczej niż hełm strażaka OSP z małą liczbą wyjazdów. Dlatego kluczowa jest regularna i dokładna ocena stanu technicznego hełmu przez użytkownika. Opinia strażaków, którzy na co dzień i w warunkach ekstremalnych korzystają z tego sprzętu, jest najlepszym wskaźnikiem jakości.

Wybór i Konserwacja Hełmu

Wybierając hełm strażacki, warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych aspektów:

• Masa hełmu: Powinien być lekki (optymalnie około 1100-1400 gramów) i wygodny, aby nie obciążać głowy podczas długotrwałych i wymagających akcji.
• Regulacja więźby: Możliwość łatwego i szybkiego regulowania obwodu więźby, najczęściej za pomocą pokrętła, jest kluczowa dla dopasowania i komfortu.
• Łatwość konserwacji: Hełm powinien być łatwy do czyszczenia, szczególnie pod kątem zabrudzeń i związków rakotwórczych, co jest istotne dla higieny i bezpieczeństwa strażaka.

Dbanie o hełm zgodnie z zaleceniami producenta i regularna kontrola jego stanu technicznego, zwłaszcza po każdym zdarzeniu z silnym uderzeniem czy ekspozycją na ekstremalne temperatury, jest niezbędna dla zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa podczas służby.

tags: #helm #strazacki #norma