Hełm strażacki to najbardziej rozpoznawalny i jednocześnie jeden z najważniejszych elementów wyposażenia strażaka. Jego główną funkcją jest wszechstronna ochrona głowy przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Poza ochroną, hełm powinien również zapewniać komfort noszenia, często przez wiele godzin intensywnych działań.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, hełm strażacki stanowi podstawowy środek ochrony indywidualnej. Dla strażaków PSP hełm ma zazwyczaj kolor czerwony, a jego skorupa jest gładka, bez ostrych załamań, z boczną krawędzią schodzącą w kierunku uszu. Hełm musi być wyposażony w osłonę karku i twarzy. Aby móc użytkować hełm strażacki w PSP, OSP lub innych jednostkach ochrony przeciwpożarowej, musi on posiadać świadectwo dopuszczenia wydane przez CNBOP.
Podstawowe Elementy Konstrukcyjne Hełmu Strażackiego
Każdy hełm strażacki składa się z kilku kluczowych elementów, które wspólnie zapewniają kompleksową ochronę:
- Skorupa - jest odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Aby zapewnić odpowiedni komfort noszenia oraz ochronę, najczęściej wykonana jest z duroplastów lub termoplastów. Wykonanie z tych materiałów pozwala także na uzyskanie nowoczesnych kształtów.
- Więźba - to wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło do urazu kręgosłupa czy wstrząśnienia mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/Przyłbica - element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, odpryskami i cieczami. Obecnie element ten jest często chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany, oraz zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona karku - zapewnia ochronę dla karku lub też, w zależności od zastosowanej wersji, dla całej szyi. Chroni przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Oznaczenia na Hełmach Strażaków w Polsce
Na hełmach strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) i Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) często można zauważyć różnorodne oznaczenia. Część z nich wynika z regulacji prawnych, inna z chęci wyróżnienia się.
Oznaczenia Hełmów Strażaków PSP
Formalne szczegóły dotyczące oznaczeń dopuszczalnych dla strażaków PSP zawarte są w ZARZĄDZENIU NR 9 KOMENDANTA GŁÓWNEGO PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ z dnia 5 lutego 2007 r. w sprawie wzorców oraz szczegółowych wymagań, cech technicznych i jakościowych przedmiotów umundurowania, odzieży specjalnej i środków ochrony indywidualnej użytkowanych w Państwowej Straży Pożarnej.
Według tego dokumentu na hełmie może znajdować się numer jednostki. Cyfry oznaczające numer jednostki PSP muszą być w kolorze białym, natomiast dla dowódcy JRG w kolorze brązowym.
Oznaczenia Hełmów Strażaków OSP
Obecnie nie ma żadnych regulacji prawnych, które opisywałyby, jak mają być oznakowane hełmy strażaków OSP lub kierujących działaniem ratowniczym z ramienia OSP. Dlatego też najczęstszym sposobem oznakowania na hełmach strażaków OSP jest naklejka umieszczona z przodu hełmu zawierająca logo jednostki lub naklejki z grafikami strażackimi.
Zasady Stosowania Oznaczeń i Akcesoriów
Niezależnie od tego, czy hełm jest stosowany przez strażaka PSP czy OSP, należy zapoznać się z instrukcją obsługi hełmu. W niej może być opisane, że zastosowanie jakichkolwiek naklejanych oznaczeń niededykowanych przez producenta, może oznaczać, m.in. utratę gwarancji, zmniejszenie odporności na czynniki zewnętrzne lub uszkodzenie powierzchni skorupy.
Kryteria Wyboru Hełmu Strażackiego
Przy wyborze hełmu strażackiego należy zwrócić uwagę na kilka istotnych czynników:
- Masa hełmu: Powinien być lekki i wygodny do długiego noszenia podczas działań. Optymalna masa to około 1100-1200 gramów.
- Regulacja obwodu więźby: Możliwość łatwego i szybkiego regulowania obwodu więźby jest kluczowa. Najczęściej stosowanym systemem do szybkiej regulacji są różnego rodzaju pokrętła, umieszczone na zewnątrz skorupy.
- Łatwość konserwacji: Szczególnie ważna jest łatwość czyszczenia, zwłaszcza w przypadku zabrudzeń i związków rakotwórczych.
Rodzaje Hełmów Strażackich w Zależności od Specyfiki Działań
Szeroka specyfika działań straży pożarnej wymusza stosowanie środków ochrony indywidualnej dedykowanych do miejsca działań i zagrożeń z nim związanych. Dlatego też do konkretnej specyfiki działań przewidziano różne rodzaje hełmów.
Hełm Ratowniczo-Gaśniczy (Bojowy)
Jest to hełm przeznaczony do walki z pożarami wewnętrznymi oraz akcjami gaśniczymi w obiektach. Charakteryzuje się mocną, masywną konstrukcją, która chroni przed ekstremalnym gorącem, płomieniami, promieniowaniem cieplnym oraz uderzeniami ciężkich przedmiotów. Taki hełm posiada pełną skorupę typu B (zgodnie z EN 443), zakrywającą uszy i boki głowy strażaka. Hełmy tego rodzaju są w stanie ochronić (w sposób mechaniczny oraz termiczny) głowę strażaka w trudnym środowisku pożaru wewnętrznego.
Zazwyczaj hełm bojowy wyposażony jest w długi daszek z przodu (chroniący oczy przed spływającą wodą czy żarem) oraz grzbiet z tyłu (charakterystyczne wyprofilowanie skorupy osłaniające kark przed spływającymi płonącymi cieczami czy żarzącymi się kawałkami). Zawsze ma osłonę twarzy (przyłbicę) odporną na wysoką temperaturę, którą strażak może opuścić, by osłonić całą twarz przed ogniem i odłamkami. Dodatkowo posiada zwykle wewnętrzny wizjer (okulary ochronne) - mniejszą osłonę oczu, przydatną np. przy operowaniu narzędziami lub w mniejszym zadymieniu. Z tyłu jest mocowana osłona karku z tkaniny ognioodpornej, która gwarantuje ochronę przed żarem i temperaturą.
Hełmy ratowniczo-gaśnicze są cięższe - ich masa waha się typowo od około 1,3 kg do 1,6 kg (w zależności od rozmiaru i wyposażenia). Przykładami takich hełmów są MSA Gallet F1XF, Rosenbauer Heros Titan, Dräger HPS 7000 czy Calisia Vulcan. Norma EN 443 dzieli hełmy tego rodzaju na dwa typy - typ A i typ B. Hełmy typu B, czyli hełmy o tzw. pełnej skorupie, gdzie skorupa zakrywa uszy strażaka, są najpopularniejszym typem hełmu i jedynym dopuszczonym do stosowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w Polsce. Hełmy typu A, czyli hełmy „krótkie” o tzw. półskorupie, która nie zachodzi bezpośrednio na uszy strażaka, nie są certyfikowane w Polsce i nie są dopuszczone do stosowania w środowisku pożaru wewnętrznego.
Hełm Techniczny
Jest to lżejszy kask przeznaczony do innych działań ratowniczych, gdzie strażak nie wchodzi do płonącego budynku, ale nadal potrzebuje ochrony głowy. Hełmy techniczne używa się przy wypadkach komunikacyjnych, katastrofach budowlanych, podczas pracy na wysokości, akcjach poszukiwawczo-ratowniczych, a także często w ratownictwie w terenie (pożary traw, lasów) czy w działaniach specjalistycznych (np. ratownictwo wodne).
Taki hełm jest bliższy konstrukcją kaskom przemysłowym lub wspinaczkowym - ma mniejszą wagę, wygodny system wentylacji (bo w tych akcjach strażak bardziej narażony jest na wysiłek fizyczny niż na płomienie) i nie musi zapewniać tak długiej ochrony w wysokiej temperaturze. Hełm techniczny nie posiada dużego daszka ani tak rozbudowanej osłony karku, choć często można dołączyć krótki daszek lub mały nakarcznik. Charakterystyczną cechą tych hełmów jest tzw. półskorupa, najczęściej wykonana z lekkich tworzyw. W konstrukcji tej skorupy dopuszczane są również otwory wentylacyjne.
Bardzo ważna jest wielofunkcyjność - możliwość zamocowania latarki, gogli, nauszników, kamery czy identyfikatora. Wiele hełmów technicznych (np. MSA Gallet F2XR) jest wentylowanych, czyli ma otwory zapewniające przepływ powietrza, co przy pracy w upale lub wysiłku fizycznym zapobiega przegrzaniu ratownika. Jednak z tego powodu hełm techniczny nie chroni tak dobrze przed ogniem i żarem jak hełm bojowy (otwory wentylacyjne to słaby punkt przy ekspozycji na płomień). Dlatego hełm techniczny stosuje się tam, gdzie ryzyko bezpośredniego kontaktu z ogniem jest niewielkie.
Hełmy techniczne spełniają inne normy - przede wszystkim EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego), często EN 16471 (hełmy do gaszenia pożarów na terenach niezurbanizowanych), a także nieraz EN 12492 (wspinaczka) czy EN 1385 (sporty wodne) - co oznacza ich wszechstronność. Hełmy tego rodzaju spełniające normę EN 16473 można stosować w polskich jednostkach ochrony przeciwpożarowej.
Podsumowanie Różnic
Podsumowując, hełm ratowniczo-gaśniczy (bojowy) jest niezbędny podczas gaszenia pożarów i zawsze zapewnia maksimum ochrony kosztem większej masy, natomiast hełm techniczny to uzupełniający sprzęt do akcji niewymagających wchodzenia w ogień, oferujący lżejszą i bardziej przewiewną ochronę.
Historia i Ewolucja Hełmów Strażackich Marki MSA Gallet
Początki i Przełomowe Modele
Marka Gallet ma ponad 150-letnią tradycję w produkcji ochronnych nakryć głowy. Firma powstała w 1864 roku we Francji jako warsztat wyrobów skórzanych. Na początku XX wieku (około 1909 roku) Adrien Gallet założył zakład w miejscowości Chatillon-sur-Chalaronne. Początkowo Gallet specjalizował się w hełmach skórzanych i stalowych dla wojska oraz służb, zdobywając renomę jako producent niezawodnych hełmów dla straży pożarnej, policji, lotnictwa i wojska.
Przełomowym momentem było opracowanie w latach 80. XX wieku nowatorskiego hełmu strażackiego typu jet-style (o opływowym kształcie przypominającym hełmy lotnicze). W 1985 roku Gallet, we współpracy z paryską strażą pożarną, stworzył model F1 - pierwszy tego rodzaju hełm ratowniczo-gaśniczy, który zapewniał pełną ochronę głowy, twarzy i szyi podczas działań gaśniczych w budynkach. Hełm Gallet F1 wyróżniał się nowoczesną konstrukcją z chowanym wizjerem i wkrótce stał się standardowym wyposażeniem straży pożarnych w wielu krajach Europy, w tym także w Polsce. Dla polskich strażaków zawodowych PSP hełm Gallet stał się synonimem nowoczesnego hełmu bojowego, zastępując starsze wzory z lat 70. XX wieku.
Już w 1987 roku Gallet opracował również lżejszy hełm F2 - przeznaczony do działań ratownictwa technicznego i akcji w terenie (pożary lasów, akcje wysokościowe itp.).
Wielkim krokiem milowym w historii marki było przejęcie firmy Gallet przez amerykański koncern MSA Safety w 2002 roku. MSA (Mine Safety Appliances) to globalny lider w dziedzinie sprzętu ochrony osobistej, założony jeszcze w 1914 roku w USA. Od tego momentu hełmy są sprzedawane pod marką MSA Gallet, łącząc doświadczenie i tradycję Gallet z międzynarodowym zapleczem technologicznym MSA. Zakład produkcyjny w Chatillon pozostał głównym ośrodkiem projektowania i produkcji hełmów strażackich MSA Gallet.
Generacje Hełmów Bojowych MSA Gallet
Przez dekady hełmy strażackie Gallet przechodziły liczne modernizacje, odpowiadając na rosnące wymagania służb ratowniczych.
-
Pierwsza Generacja Hełmów F1 (lata 80. i 90. XX w.)
Model F1 był pionierski, a późniejsze oznaczenia literowe odnosiły się głównie do rozmiaru i wersji. F1S (Standard) to wersja dla standardowego rozmiaru głowy (około 52-60 cm), natomiast F1E (Extended) to wariant dla większych głów (do około 64 cm). Oba warianty miały podobną konstrukcję, różniąc się wielkością skorupy. W hełmach tej generacji wprowadzono z czasem udoskonalenia: miękkie lub regulowane nagłowie, ulepszoną przyłbicę i wewnętrzne okulary chroniące oczy. Już te modele zapewniały optymalną ochronę głowy, twarzy i karku oraz spełniały ówczesne normy EN443.
-
Hełm Gallet F1SF (lata 2000.)
F1SF to unowocześniona wersja hełmu F1, dostosowana do nowszych wymagań. Symbol F1SF pojawił się w latach 2000., a hełm ten spełniał normę EN443:2008 i był wyposażony w dodatkowe usprawnienia poprawiające bezpieczeństwo i wygodę. F1SF zachował charakterystyczną bryłę hełmu Gallet z błyszczącą przednią plakietką i chowaną przyłbicą. Był dostępny w wielu kolorach (żółte, czerwone, białe, czarne itp., także wersje fotoluminescencyjne). Do hełmu oferowano różne osłony karku (np. skórzane, aluminizowane z Nomexem) oraz akcesoria komunikacyjne.
-
MSA Gallet F1XF (od 2013 r.)
MSA Gallet F1XF, zaprezentowany w 2013 roku, jest następcą legendarnej serii F1 i obecnie flagowym modelem hełmu ratowniczo-gaśniczego. Litery XF oznaczają „Xtreme Fire” - hełm przeznaczony do najcięższych warunków pożarów wewnętrznych i działań ratowniczych. Model ten ustanawia nowy standard ochrony i integracji funkcji. W porównaniu do poprzedników, F1XF ma przeprojektowany kształt skorupy zapewniający jeszcze lepszą równowagę i ergonomię. Hełm ten wprowadza wiele nowości: w pełni zintegrowany moduł oświetleniowy, unikalny system rozprowadzania ciężaru (środek ciężkości jest niżej, dzięki czemu hełm lepiej leży na głowie), rozbudowane opcje personalizacji i modułowości. Konstrukcja F1XF przewiduje dwa rozmiary skorupy (Medium 52-62 cm oraz Large 57-65 cm), co pozwala idealnie dopasować hełm przy zachowaniu kompaktowej budowy. Nowoczesne cechy hełmu F1XF to kompleksowa ochrona głowy strażaka: podwójny system osłon (przyłbica przytwierdzona na zewnątrz i wewnętrzna wysuwana osłona oczu/okularów), opcjonalne zestawy komunikacyjne, różne rodzaje osłon karku oraz kompatybilność z szerokim asortymentem akcesoriów MSA.
Generacje Hełmów Technicznych MSA Gallet
-
Gallet F2 (od 1987 r.) i F2 X-TREM
Gallet F2 z 1987 r. zapoczątkował serię lekkich hełmów ratowniczych przeznaczonych do akcji innych niż typowe pożary wewnętrzne. Służyły np. przy wypadkach drogowych, ratownictwie wysokościowym, działaniach poszukiwawczych czy pożarach lasów. Hełm F2 miał odmienną konstrukcję: wyglądał bardziej jak kask techniczny czy wspinaczkowy - z krótszym daszkiem, systemem wentylacji i innym układem zawieszenia. Był lżejszy, aby nie obciążać ratownika podczas długotrwałych działań.
W kolejnych latach Gallet ulepszał tę konstrukcję, czego efektem był model F2 X-TREM. Jego nazwa wskazuje na przeznaczenie do „ekstremalnych” akcji ratowniczych. W porównaniu z pierwowzorem, F2 X-TREM spełniał nowe normy: EN 16471 (hełmy do gaszenia pożarów lasów) oraz EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego), a wersja z wentylacją spełniała też normę wspinaczkową EN 12492. Był to więc hełm potrójnie certyfikowany, bardzo uniwersalny. Hełm F2 X-TREM można było doposażyć w gogle ochronne, osłonę twarzy, nakarki, a nawet nauszniki chroniące słuch. Stał się on popularny w jednostkach ratownictwa specjalistycznego.
-
Najnowszy Hełm Techniczny: MSA Gallet F2XR (od 2021 r.)
Premiera MSA Gallet F2XR w 2021 roku przyniosła kolejną generację hełmu technicznego, który zastąpił model F2 X-TREM. MSA zaprojektowała F2XR jako multifunkcyjny hełm ratowniczy, który może być wykorzystywany w bardzo szerokim spektrum działań - od walki z pożarami lasów, przez ratownictwo techniczne (wypadki komunikacyjne, budowlane), ratownictwo wysokościowe, aż po akcje na wodzie. Gallet F2XR to prawdopodobnie pierwszy na rynku hełm ratowniczy, który łączy tak wiele zastosowań w jednym produkcie.
Konstrukcja tego hełmu jest modułowa - posiada wymienne komponenty i akcesoria pozwalające szybko dostosować go do danej misji. W porównaniu do F2 X-TREM udoskonalono integrację technologii: w standardzie F2XR ma wbudowane oświetlenie LED (z przodu dwufunkcyjna lampka: światło skupione i szerokie, z tyłu czerwona lampka sygnalizacyjna - poprawia widoczność ratowników), regulowany wizjer o zwiększonym zakresie i możliwości dopasowania do twarzy, ulepszone mocowanie gogli i osłony twarzy (na szybkie zatrzaski). Komfort użytkowania również podniesiono - hełm jest bardzo lekki i świetnie wyważony, ma efektywną wentylację (podwójne wloty powietrza, które można zamykać), a miękka wyściółka wewnętrzna jest łatwo demontowalna do czyszczenia.
F2XR przewyższa poprzednika także pod względem kompatybilności z ochronnikami słuchu i systemami łączności - posiada punkty montażowe np. na nauszniki czy dedykowane zestawy komunikacyjne (headset). Dzięki temu jest to idealny hełm dla specjalistycznych grup ratowniczych (np. grupy poszukiwawczo-ratownicze USAR, ratownictwo medyczne podczas masowych zdarzeń, straże biorące udział w klęskach żywiołowych, a nawet jednostki ratownictwa wodnego czy górskiego).
Konstrukcja i Materiały Hełmów MSA Gallet
Hełmy MSA Gallet słyną z przemyślanej konstrukcji, która łączy wytrzymałość z wygodą. Każdy element hełmu strażackiego jest zaprojektowany tak, by spełniać określoną funkcję ochronną, a jednocześnie umożliwiać strażakowi skuteczne działanie.
Skorupa Hełmu
Czasza hełmu MSA Gallet wykonana jest z materiałów odpornych na ekstremalne warunki. W modelu F1XF zastosowano specjalny wysokotemperaturowy termoplastyczny materiał (poliamid) formowany metodą wtryskową. Ten zaawansowany polimer charakteryzuje się wysoką odpornością na temperaturę, uderzenia i przenikanie ognia, a przy tym jest stosunkowo lekki. W starszych modelach (np. F1SF) częściej stosowano kompozyty z włóknem szklanym i aramidowym - również bardzo odporne, choć nieco cięższe.
Skorupa hełmu jest gładka i zaokrąglona, aby odprowadzać spadające z góry przedmioty czy strumienie wody - płonące odłamki mają ześlizgiwać się, nie zatrzymując na powierzchni. Kolor skorupy jest trwały (np. czerwony, biały, żółty) i często pokryty powłoką odbijającą promieniowanie cieplne. Dostępne są także wersje skorupy fotoluminescencyjne (świecące w ciemności po naświetleniu) lub metalizowane (np. złote, co podnosi odbicie ciepła - popularne wśród strażaków jako tzw. „złoty hełm strażacki”).
Skorupy MSA Gallet spełniają wymogi odporności na bardzo wysokie temperatury (nawet powyżej 250°C przez krótki czas), jak i na ekstremalne zimno (-30°C), a także są odporne na działanie promieniowania UV, substancji chemicznych, a nawet promieniowania radioaktywnego.
Wewnętrzny System Amortyzacyjny
Wewnątrz skorupy znajduje się system amortyzujący uderzenia oraz dopasowujący się do głowy strażaka. W hełmach Gallet stosuje się wkładki absorbujące wstrząsy wykonane z pianki poliuretanowej o wysokiej gęstości, często dodatkowo wzmacnianej aramidem (co zwiększa odporność termiczną). Ta wkładka działa jak „poduszka”, która rozprasza energię uderzenia.
Porównanie Odporności na Uderzenia: Hełmy Laminowane vs. Wtryskowe
Istnieją różne opinie dotyczące porównania odporności na uderzenie hełmów wykonanych różnymi metodami. Hełmy, które mają skorupy z laminatu (żywica i włókna szklane, aramidowe, np. Calisia Vulcan, Schubert) posiadają zazwyczaj większą zdolność tłumienia siły uderzenia w stosunku do hełmów, których skorupy wykonano metodą wtrysku (np. Gallet i chorwackie PAB FIRE).
Wadą, a według niektórych zaletą hełmów z laminatu jest to, że po uderzeniu na skorupie pozostaje wyraźny ślad, który może być sygnałem, że dany hełm spełnił swoje zadanie i należy go wymienić na nowy, ponieważ następnym razem może już nie zadziałać. W przypadku hełmów ze skorupą wtryskową po uderzeniu często nie ma żadnego śladu, co wcale nie oznacza, że przy następnym uderzeniu amortyzacja będzie prawidłowa. Producenci informują, że po każdym silnym uderzeniu, zniszczeniu ulega wewnętrzny system amortyzacyjny, czego nie da się ocenić wzrokowo.
Należy podkreślić, że hełm to sprzęt ochrony osobistej. Po każdym silnym uderzeniu, które mogło wpłynąć na integralność strukturalną hełmu, zaleca się jego wymianę, nawet jeśli nie widać widocznych uszkodzeń.
Historia i Znaczenie Hełmów Paradnych
Paradny hełm strażacki stanowi bardzo ważny element osobistego umundurowania strażaka ochotnika podczas różnych uroczystości kościelnych, państwowych i strażackich. W muzeach i kolekcjach prywatnych można oglądać piękne egzemplarze powstałe w początkach ochotniczego ruchu strażackiego.
Jedną z takich kolekcji dawnych i współczesnych paradnych hełmów strażackich jest kolekcja z Trześniowa. Jej początek sięga lat 80. XX wieku. Hełmy są odtwarzane z egzemplarzy wypożyczonych z muzeów i odkupionych - zazwyczaj zdewastowanych, nie nadających się do użytku. Na okolicznościowych wystawach odtwórcy prezentują od 50 do 70 typów hełmów. Ich prace znajdują się także w zarządach wojewódzkich i biurach terenowych OSP RP, muzeach i izbach pamięci.
Pan Edward Mróz z Trześniowa, przez blisko 40 lat, ręcznie wyrabiał hełmy paradne dla ochotniczych straży pożarnych. Stworzył kilka tysięcy efektownych nakryć głowy: czarnych, złotych, srebrnych, białych. Wiele z nich można podziwiać w jego domowym muzeum. Inspiracji do produkcji szukał w muzeach pożarnictwa, kupował i renowował stare hełmy. Praca nad hełmami wymagała cierpliwości i zręczności. Początkowo hełmy były klepane młotkiem w blasze na ołowiu z mosiądzu i chromu. Ozdoby wykonywano z chromu, mosiądzu lub brązu i lutowano z osobna. Z biegiem lat artysta zaczął wykonywać nakrycia głowy z żywic epoksydowych, przyuczając do pracy syna i wnuki.
