Wprowadzenie
Hełm strażacki to najbardziej rozpoznawalny element wyposażenia strażackiego. Jego główną funkcją jest ochrona głowy strażaka przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Nie tylko powinien chronić głowę, ale również zapewniać komfort noszenia.
Hełm strażacki stanowi, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, podstawowy środek ochrony indywidualnej. Również zgodnie z zawartym w tym rozporządzeniu opisem ogólnym wzorów środków ochrony indywidualnej, pkt. 6, hełm strażacki (dla PSP) ma kolor czerwony. Skorupa jest gładka, bez ostrych załamań, a jej boczna krawędź schodzi w kierunku uszu. Hełm wyposażony jest w osłonę karku i twarzy. Aby móc użytkować hełm strażacki w PSP, OSP lub innych jednostkach ochrony przeciwpożarowej, musi on posiadać świadectwo dopuszczenia wydane przez CNBOP.
Podstawowe Elementy Hełmu Strażackiego
Każdy hełm strażacki składa się z kilku kluczowych elementów, które wspólnie zapewniają kompleksową ochronę:
- Skorupa - odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Aby zapewnić odpowiedni komfort noszenia oraz ochronę, najczęściej wykonana jest z duroplastów lub termoplastów. Wykonanie z tych materiałów pozwala także na uzyskanie nowoczesnych kształtów.
- Więźba - czyli wewnętrzny “stelaż” na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły w taki sposób, aby nie doszło, w szczególności, do urazu kręgosłupa oraz wstrząśnienia mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/Przyłbica - jest to element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, ale także przed odpryskami i cieczami. Obecnie element ten jest chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany przy działaniach związanych z uszkodzeniami mechanicznymi i ciepłem. Dodatkowo zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona „karku” - zapewnia ochronę dla karku lub też, w zależności od zastosowanej wersji, ochronę dla całej szyi. Chroni przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Kryteria Wyboru Hełmu
Przy wyborze hełmu strażackiego należy zwrócić uwagę na kilka istotnych czynników:
- Masa hełmu: Powinien być lekki i wygodny do długiego noszenia podczas działań. Optymalna masa to około 1100-1200 gramów.
- Regulacja obwodu więźby: Możliwość łatwego i szybkiego regulowania obwodu więźby jest kluczowa. Najczęściej stosowanym systemem do szybkiej regulacji są różnego rodzaju pokrętła, umieszczone na zewnątrz skorupy.
- Łatwość konserwacji: Szczególnie ważna jest łatwość czyszczenia, zwłaszcza w przypadku zabrudzeń i związków rakotwórczych.
Historia i Ewolucja Hełmów Strażackich Marki Gallet
Marka Gallet ma ponad 150-letnią tradycję w produkcji ochronnych nakryć głowy. Firma powstała w 1864 roku we Francji jako warsztat wyrobów skórzanych, a na początku XX wieku (ok. 1909 r.) Adrien Gallet założył zakład w miejscowości Chatillon-sur-Chalaronne. Początkowo Gallet specjalizował się w hełmach skórzanych i stalowych dla wojska oraz służb, zdobywając renomę jako producent niezawodnych hełmów dla straży pożarnej, policji, lotnictwa i wojska.
Przełomowe Modele
Gallet F1
Przełomowym momentem było opracowanie w latach 80. nowatorskiego hełmu strażackiego typu jet-style (o opływowym kształcie przypominającym hełmy lotnicze). W 1985 roku Gallet we współpracy z paryską strażą pożarną stworzył model F1 - pierwszy tego rodzaju hełm ratowniczo-gaśniczy, który zapewniał pełną ochronę głowy, twarzy i szyi podczas działań gaśniczych w budynkach. Hełm Gallet F1 wyróżniał się nowoczesną konstrukcją z chowanym wizjerem i wkrótce stał się standardowym wyposażeniem straży pożarnych w wielu krajach Europy, w tym także w Polsce. Dla polskich strażaków zawodowych PSP hełm Gallet stał się synonimem nowoczesnego hełmu bojowego, zastępując starsze wzory jeszcze z lat 70.
Gallet F2
Już w 1987 roku Gallet opracował również lżejszy hełm F2 - przeznaczony do działań ratownictwa technicznego i akcji w terenie (pożary lasów, akcje wysokościowe itp.).
Przejęcie przez MSA Safety
Wielkim krokiem milowym w historii marki było przejęcie firmy Gallet przez amerykański koncern MSA Safety w 2002 roku. MSA (Mine Safety Appliances) to globalny lider w dziedzinie sprzętu ochrony osobistej, założony jeszcze w 1914 roku w USA. Od tego momentu hełmy są sprzedawane pod marką MSA Gallet, łącząc doświadczenie i tradycję Gallet z międzynarodowym zapleczem technologicznym MSA. Zakład produkcyjny w Chatillon pozostał głównym ośrodkiem projektowania i produkcji hełmów strażackich MSA Gallet.
Ewolucja Hełmów MSA Gallet
Przez dekady hełmy strażackie Gallet przechodziły liczne modernizacje, odpowiadając na rosnące wymagania służb ratowniczych.
Pierwsza Generacja Hełmów F1 (lata 80. i 90.)
Model F1 był pionierski, a późniejsze oznaczenia literowe odnosiły się głównie do rozmiaru i wersji. F1S (Standard) to wersja dla standardowego rozmiaru głowy (około 52-60 cm), natomiast F1E (Extended) to wariant dla większych głów (do ok. 64 cm). Oba warianty miały podobną konstrukcję, różniąc się wielkością skorupy. W hełmach tej generacji wprowadzono z czasem udoskonalenia: miękkie lub regulowane nagłowie, ulepszoną przyłbicę i wewnętrzne okulary chroniące oczy. Już te modele zapewniały optymalną ochronę głowy, twarzy i karku oraz spełniały ówczesne normy EN443.
Nowsze Modele F1SF i F1XF
F1SF to unowocześniona wersja hełmu F1, dostosowana do nowszych wymagań. Symbol F1SF pojawił się w latach 2000., a hełm ten spełniał normę EN443:2008 i był wyposażony w dodatkowe usprawnienia poprawiające bezpieczeństwo i wygodę. F1SF zachował charakterystyczną bryłę hełmu Gallet z błyszczącą przednią plakietką i chowaną przyłbicą. Był dostępny w wielu kolorach (żółte, czerwone, białe, czarne itp., także wersje fotoluminescencyjne). Do hełmu oferowano różne osłony karku (np. skórzane, aluminizowane z Nomexem) oraz akcesoria komunikacyjne.
MSA Gallet F1XF, zaprezentowany w 2013 roku, jest następcą legendarnej serii F1 i obecnie flagowym modelem hełmu ratowniczo-gaśniczego. Litery XF oznaczają „Xtreme Fire” - hełm przeznaczony do najcięższych warunków pożarów wewnętrznych i działań ratowniczych. Model ten ustanawia nowy standard ochrony i integracji funkcji. W porównaniu do poprzedników, F1XF ma przeprojektowany kształt skorupy zapewniający jeszcze lepszą równowagę i ergonomię. Hełm ten wprowadza wiele nowości: w pełni zintegrowany moduł oświetleniowy, unikalny system rozprowadzania ciężaru (środek ciężkości jest niżej, dzięki czemu hełm lepiej leży na głowie), rozbudowane opcje personalizacji i modułowości. Konstrukcja F1XF przewiduje dwa rozmiary skorupy (Medium 52-62 cm oraz Large 57-65 cm), co pozwala idealnie dopasować hełm przy zachowaniu kompaktowej budowy. Nowoczesne cechy hełmu F1XF to kompleksowa ochrona głowy strażaka: podwójny system osłon (przyłbica przytwierdzona na zewnątrz i wewnętrzna wysuwana osłona oczu/okularów), opcjonalne zestawy komunikacyjne, różne rodzaje osłon karku oraz kompatybilność z szerokim asortymentem akcesoriów MSA.
Hełmy Techniczne: Gallet F2 i F2 X-TREM
Gallet F2 z 1987 r. zapoczątkował serię lekkich hełmów ratowniczych przeznaczonych do akcji innych niż typowe pożary wewnętrzne. Służyły np. przy wypadkach drogowych, ratownictwie wysokościowym, działaniach poszukiwawczych czy pożarach lasów. Hełm F2 miał odmienną konstrukcję: wyglądał bardziej jak kask techniczny czy wspinaczkowy - z krótszym daszkiem, systemem wentylacji i innym układem zawieszenia. Był lżejszy, aby nie obciążać ratownika podczas długotrwałych działań.
W kolejnych latach Gallet ulepszał tę konstrukcję, czego efektem był model F2 X-TREM. Jego nazwa wskazuje na przeznaczenie do „ekstremalnych” akcji ratowniczych. W porównaniu z pierwowzorem, F2 X-TREM spełniał nowe normy: EN 16471 (hełmy do gaszenia pożarów lasów) oraz EN 16473 (hełmy do ratownictwa technicznego), a wersja z wentylacją spełniała też normę wspinaczkową EN 12492. Był to więc hełm potrójnie certyfikowany, bardzo uniwersalny. Hełm F2 X-TREM można było doposażyć w gogle ochronne, osłonę twarzy, nakarki, a nawet nauszniki chroniące słuch. Stał się on popularny w jednostkach ratownictwa specjalistycznego.
Najnowszy Hełm Techniczny: MSA Gallet F2XR
Premiera MSA Gallet F2XR w 2021 roku przyniosła kolejną generację hełmu technicznego, który zastąpił model F2 X-TREM. MSA zaprojektowała F2XR jako multifunkcyjny hełm ratowniczy, który może być wykorzystywany w bardzo szerokim spektrum działań - od walki z pożarami lasów, przez ratownictwo techniczne (wypadki komunikacyjne, budowlane), ratownictwo wysokościowe, aż po akcje na wodzie. Gallet F2XR to prawdopodobnie pierwszy na rynku hełm ratowniczy, który łączy tak wiele zastosowań w jednym produkcie. Konstrukcja tego hełmu jest modułowa - posiada wymienne komponenty i akcesoria pozwalające szybko dostosować go do danej misji. W porównaniu do F2 X-TREM udoskonalono integrację technologii: w standardzie F2XR ma wbudowane oświetlenie LED (z przodu dwufunkcyjna lampka: światło skupione i szerokie, z tyłu czerwona lampka sygnalizacyjna - poprawia widoczność ratowników), regulowany wizjer o zwiększonym zakresie i możliwości dopasowania do twarzy, ulepszone mocowanie gogli i osłony twarzy (na szybkie zatrzaski). Komfort użytkowania również podniesiono - hełm jest bardzo lekki i świetnie wyważony, ma efektywną wentylację (podwójne wloty powietrza, które można zamykać), a miękka wyściółka wewnętrzna jest łatwo demontowalna do czyszczenia.
F2XR przewyższa poprzednika także pod względem kompatybilności z ochronnikami słuchu i systemami łączności - posiada punkty montażowe np. na nauszniki czy dedykowane zestawy komunikacyjne (headset). Dzięki temu jest to idealny hełm dla specjalistycznych grup ratowniczych (np. grupy poszukiwawczo-ratownicze USAR, ratownictwo medyczne podczas masowych zdarzeń, straże biorące udział w klęskach żywiołowych, a nawet jednostki ratownictwa wodnego czy górskiego).
Rodzaje Hełmów Strażackich: Bojowy vs. Techniczny
Strażacy używają różnych hełmów w zależności od rodzaju akcji. Inny hełm sprawdzi się podczas gaszenia pożaru budynku, a inny podczas akcji ratunkowej na drodze czy w lesie.
Hełm Ratowniczo-Gaśniczy (Bojowy)
Jest to hełm przeznaczony do walki z pożarami wewnętrznymi, akcjami gaśniczymi w obiektach itp. Charakteryzuje się mocną, masywną konstrukcją, która chroni przed ekstremalnym gorącem, płomieniami, promieniowaniem cieplnym oraz uderzeniami ciężkich przedmiotów. Taki hełm posiada pełną skorupę typu B (zgodnie z EN 443), zakrywającą uszy i boki głowy strażaka. Zazwyczaj wyposażony jest w długi daszek z przodu (chroniący oczy przed spływającą wodą czy żarem) oraz grzbiet z tyłu (charakterystyczne wyprofilowanie skorupy osłaniające kark przed spływającymi płonącymi cieczami czy żarzącymi się kawałkami).
Hełm bojowy zawsze ma osłonę twarzy (przyłbicę) odporną na wysoką temperaturę, którą strażak może opuścić, by osłonić całą twarz przed ogniem i odłamkami. Dodatkowo posiada zwykle wewnętrzny wizjer (okulary ochronne) - mniejszą osłonę oczu przydatną np. przy operowaniu narzędziami lub w mniejszym zadymieniu, gdy nie ma potrzeby opuszczać dużej przyłbicy. Z tyłu jest mocowana osłona karku z tkaniny ognioodpornej, która gwarantuje ochronę przed żarem i temperaturą. Hełmy ratowniczo-gaśnicze są też cięższe - ich masa waha się typowo od ~1,3 kg do 1,6 kg (w zależności od rozmiaru i wyposażenia). Przykładem takiego hełmu jest MSA Gallet F1XF.
Hełm Techniczny
Jest to lżejszy kask przeznaczony do innych działań ratowniczych, gdzie strażak nie wchodzi do płonącego budynku, ale nadal potrzebuje ochrony głowy. Hełmy techniczne używa się przy wypadkach komunikacyjnych, katastrofach budowlanych, podczas pracy na wysokości, akcjach poszukiwawczo-ratowniczych, a także często w ratownictwie w terenie (pożary traw, lasów) czy w działaniach specjalistycznych (np. ratownictwo wodne). Taki hełm jest bliższy konstrukcją kaskom przemysłowym lub wspinaczkowym - ma mniejszą wagę, wygodny system wentylacji (bo w tych akcjach strażak bardziej narażony jest na wysiłek fizyczny niż na płomienie) i nie musi zapewniać tak długiej ochrony w wysokiej temperaturze.
Hełm techniczny nie posiada dużego daszka ani tak rozbudowanej osłony karku, choć często można dołączyć krótki daszek lub mały nakarcznik. Bardzo ważna jest wielofunkcyjność - możliwość zamocowania latarki, gogli, nauszników, kamery czy identyfikatora. Wiele hełmów technicznych (np. MSA Gallet F2XR) jest wentylowanych, czyli ma otwory zapewniające przepływ powietrza - co przy pracy w upale lub wysiłku fizycznym zapobiega przegrzaniu ratownika. Jednak z tego powodu hełm techniczny nie chroni tak dobrze przed ogniem i żarem jak hełm bojowy (otwory wentylacyjne to słaby punkt przy ekspozycji na płomień). Dlatego hełm techniczny stosuje się tam, gdzie ryzyko bezpośredniego kontaktu z ogniem jest niewielkie. Hełmy techniczne spełniają inne normy - przede wszystkim EN 16473 (ratownictwo techniczne), często EN 16471 (pożary lasów), a także nieraz EN 12492 (wspinaczka) czy EN 1385 (sporty wodne) - co oznacza ich wszechstronność. Przykładem jest MSA Gallet F2XR.
Podsumowując: hełm ratowniczo-gaśniczy (bojowy) jest niezbędny podczas gaszenia pożarów i zawsze zapewnia maksimum ochrony kosztem większej masy, natomiast hełm techniczny to uzupełniający sprzęt do akcji niewymagających wchodzenia w ogień, oferujący lżejszą i bardziej przewiewną ochronę.
Konstrukcja i Materiały Hełmów MSA Gallet
Hełmy MSA Gallet słyną z przemyślanej konstrukcji, która łączy wytrzymałość z wygodą. Każdy element hełmu strażackiego jest zaprojektowany tak, by spełniać określoną funkcję ochronną, a jednocześnie umożliwiać strażakowi skuteczne działanie.
Skorupa Hełmu
Czasza hełmu MSA Gallet wykonana jest z materiałów odpornych na ekstremalne warunki. W modelu F1XF zastosowano specjalny wysokotemperaturowy termoplastyczny materiał (poliamid) formowany metodą wtryskową. Ten zaawansowany polimer charakteryzuje się wysoką odpornością na temperaturę, uderzenia i przenikanie ognia, a przy tym jest stosunkowo lekki. W starszych modelach (np. F1SF) częściej stosowano kompozyty z włóknem szklanym i aramidowym - również bardzo odporne, choć nieco cięższe.
Skorupa hełmu jest gładka i zaokrąglona, aby odprowadzać spadające z góry przedmioty czy strumienie wody - płonące odłamki mają ześlizgiwać się, nie zatrzymując na powierzchni. Kolor skorupy jest trwały (np. czerwony, biały, żółty) i często pokryty powłoką odbijającą promieniowanie cieplne. Dostępne są także wersje skorupy fotoluminescencyjne (świecące w ciemności po naświetleniu) lub metalizowane (np. złote, co podnosi odbicie ciepła - popularne wśród strażaków jako tzw. „złoty hełm strażacki”).
Skorupy MSA Gallet spełniają wymogi odporności na bardzo wysokie temperatury (nawet powyżej 250°C przez krótki czas), jak i na ekstremalne zimno (-30°C), a także są odporne na działanie promieniowania UV, substancji chemicznych, a nawet promieniowania radioaktywnego (co jest istotne np. przy akcjach w rejonach zagrożenia radiacyjnego).
System Amortyzujący i Dopasowanie
Wewnątrz skorupy znajduje się system amortyzujący uderzenia oraz dopasowujący się do głowy strażaka. W hełmach Gallet stosuje się wkładki absorbujące wstrząsy wykonane z pianki poliuretanowej o wysokiej gęstości, często dodatkowo wzmacnianej aramidem (co zwiększa odporność termiczną). Ta wkładka działa jak „poduszka”, która rozprasza energię uderzenia.
Hełmy Paradne i Rzemieślnicza Tradycja
Historia hełmów strażackich to nie tylko rozwój technologii i materiałów, ale także bogata tradycja rzemieślnicza. Pan Edward Mróz z Trześniowa, zaczął blisko 40 lat temu ręcznie wyrabiać hełmy paradne dla ochotniczych straży pożarnych. Stworzył kilka tysięcy efektownych nakryć głowy: czarnych, złotych, srebrnych, białych. Wiele z nich można podziwiać w domowym muzeum rzemieślnika artysty.
Początki Twórczości
Wszystko zaczęło się w 1983 roku, gdy Edward Mróz wykonał pierwsze hełmy dla strażaków w Trześniowie, którzy wbrew władzom chcieli ustawić tradycyjne wielkanocne straże przy grobie Chrystusa. Zrobił je w blasze głęboko tłocznej według dostarczonych przez strażaków starych wzorów sięgających czasów zaborów i międzywojennych. Pierwszy hełm powstawał około miesiąca, a jego ozdobą był sokół zamiast orła (ze względu na zakaz umieszczania polskiego orła w koronie w czasach zaboru austriackiego). Litery SO na sokole oznaczały "straż ogniowa".
Rozwój i Inspiracje
Po pierwszych zamówieniach, Edward Mróz zaczął otrzymywać coraz więcej zleceń od jednostek OSP, co zapoczątkowało jego wieloletnią artystyczną przygodę. Inspiracji do produkcji hełmów szukał w muzeach pożarnictwa, kupował i renowował stare hełmy, które często nawiązywały kształtami do wzorów greckich, rzymskich i francuskich.
Praca nad hełmami wymagała cierpliwości i zręczności. Początkowo hełmy były klepane młotkiem w blasze na ołowiu z mosiądzu i chromu. Ozdoby wykonywano z chromu, mosiądzu albo brązu i lutowano z osobna. Są nimi szyszaki różnych kształtów, na czole umieszczane są wizerunki sokoła, po bokach liście dębu i głowa lwa albo strzałki i rozetki - symbole podkreślające męstwo i siłę.
Współpraca Rodzinna i Współczesność
Z biegiem lat artysta zaczął wykonywać strażackie nakrycia głowy z żywic epoksydowych. Do pracy przyuczył syna Wojciecha i wnuki. Rodzinne hobby ojca i syna rozwinęło się w małą firmę, która oferuje 15 podstawowych typów hełmów w 3 kolorach (białym, żółtym, czarnym) i w brokacie, wykonanych z żywic i elementów metalowych (brązu, mosiądzu i chromu). Gospodarz zawsze chętnie i z pasją oprowadza po domowej kolekcji, która liczy obecnie ponad 300 hełmów. Prezentowane były na wielu wystawach w Polsce i za granicą, znajdują się też w zbiorach kolekcjonerskich, muzealnych krajowych i zagranicznych. Aż czterysta jednostek straży pożarnej w Polsce używa zrobionych przez niego hełmy.
Hełmy Paradne w Uroczystościach
Hełmy paradne towarzyszą strażakom podczas różnych kościelnych, państwowych i strażackich uroczystości. Stanowią one ważny element osobistego umundurowania strażaka ochotnika. Kolekcja hełmów z Trześniowa jest przykładem kultywowania tej tradycji, a odtwórcy wystawiają na okolicznościowych wystawach od 50 do 70 typów hełmów. Ich prace znajdują się także w zarządach wojewódzkich i biurach terenowych OSP RP, muzeach i izbach pamięci. Uświetniają wiele imprez strażackich, zawodów i pokazów, często są darowane jako suweniry zarówno w kraju, jak i za granicą.
