Pożary składowisk odpadów stanowią poważne zagrożenie dla środowiska i zdrowia publicznego, a ich skala w Polsce jest alarmująca. Tylko w latach 2017-2022 odnotowano ponad 750 takich zdarzeń. Problem ten przybrał na sile w ostatnich latach, a incydenty miały miejsce w różnych częściach kraju, od Zielonej Góry po Warszawę, Zgierz i Trzebinię, jak również w miejscowości Wszedzień w województwie kujawsko-pomorskim, gdzie w maju 2024 roku informowano o kolejnym pożarze dotyczącym niebezpiecznych odpadów.
Przyczyny pożarów na składowiskach odpadów
Analiza przyczyn tych zdarzeń wskazuje na złożoność problemu. Wiele pożarów wybucha w weekendy, co może sugerować celowe podpalenia, choć nie można wykluczyć samozapłonu spowodowanego niewłaściwym składowaniem odpadów. Kontrolerzy NIK często wskazują na działalność przestępczą jako przyczynę pożarów.
Presja ekonomiczna i zmiany legislacyjne
Jedną z hipotez jest wpływ nowych przepisów wprowadzonych od 2018 roku, które zakazywały długiego przetrzymywania odpadów o wysokiej kaloryczności, takich jak tworzywa sztuczne. Niewystarczająca liczba spalarni w kraju oraz zakaz eksportu odpadów do Chin (które przez 30 lat były największym importerem odpadów na świecie, rocznie przetwarzając ok. 8 mln ton zagranicznych śmieci) zmusiły przedsiębiorców do szukania sposobów na pozbycie się zalegających surowców. Zmiany te spowodowały trzykrotny wzrost importu odpadów do Polski w latach 2015-2018. Mogło to prowadzić do celowych podpaleń w celu uniknięcia kar i kosztów utylizacji.
Właściwości odpadów i warunki składowania
Niektóre rodzaje odpadów, zwłaszcza te zawierające materiały łatwopalne i wydzielające gazy palne (np. siarkowodór, metan), stwarzają wysokie ryzyko samozapłonu. W przypadku odpadów sprasowanych, które palą się niczym torf, proces gaszenia jest niezwykle trudny i czasochłonny. Długotrwałe składowanie odpadów bez odpowiedniego monitorowania i konserwacji, zwłaszcza w przypadku odpadów chemicznych czy biologicznych, zwiększa ryzyko niebezpiecznych reakcji.
Samozapłon odpadów może być również spowodowany koncentracją gazów składowiskowych, powstających jako wynik fermentacji związków organicznych. Pożar może także powstać w wyniku tarcia o siebie metalowych zbiorników lub przez tarcie materiałów na taśmach transportowych czy podczas transportu odpadów koparko-ładowarkami na linie sortowni.
Niewłaściwe procedury i brak zabezpieczeń
Brak odpowiednich systemów przeciwpożarowych w sortowniach i miejscach magazynowania odpadów jest kolejnym istotnym czynnikiem. Wiele instalacji nie było wyposażonych w nowoczesne systemy gaśnicze, co utrudniało walkę z ogniem. Problemem jest również dostępność odpowiedniej ilości wody gaśniczej oraz materiałów absorbujących, które mogłyby ograniczyć rozprzestrzenianie się skażonych cieczy po ugaszeniu pożaru.
Działalność przestępcza i brak współpracy instytucji
Istotną rolę w problemie pożarów składowisk odgrywa tzw. „mafia śmieciowa”, która zajmuje się nielegalnym importem i magazynowaniem odpadów. Przestępcy pobierają opłaty za utylizację, a następnie zrzucają odpady na dzikich wysypiskach lub w wynajętych magazynach, znikając bez śladu. Skutkuje to powstawaniem „bomb ekologicznych”, które stanowią ogromne zagrożenie. Samorządowcy często obawiają się powtórki takich zdarzeń.
Główną przyczyną powstawania pożarów na składowiskach odpadów jest również brak współpracy lub choćby wymiany informacji między Inspektoratami Ochrony Środowiska, starostwami, urzędami marszałkowskimi i jednostkami Państwowej Straży Pożarnej. Podmioty te dostrzegają wprawdzie potrzebę wzajemnego informowania się o takich miejscach, jednak nie przejawiają jakiejkolwiek inicjatywy, by te dane uzyskać. Współpraca ma często charakter doraźny i ograniczony do nielicznych wspólnych kontroli.
Skutki pożarów składowisk odpadów
Pożary składowisk odpadów stanowią poważne zagrożenie dla środowiska i zdrowia człowieka. Gaszenie takich pożarów może trwać do kilkunastu dni, a uwalniający się toksyczny dym jest szczególnie niebezpieczny. Ogień może szybko rozprzestrzenić się na obiekty i tereny przyległe do składowiska, co powoduje dodatkowe straty i generuje nowe zagrożenia. Pośrednią konsekwencją jest również zaburzenie gospodarki odpadami w związku z zamknięciem składowiska.
Zagrożenie dla zdrowia ludzkiego
Płonące odpady uwalniają do atmosfery ogromne ilości toksycznych substancji. W dymie unoszącym się nad palącym się składowiskiem z pewnością znajdzie się pył, tlenek węgla, dwutlenek siarki, fluorowodór, dwutlenek azotu, a także szczególnie niebezpieczne: kadm, rtęć, dioksyny i furany.
- W przypadku palących się opon do powietrza przedostają się pyły zawieszone, sadza, benzen, toluen, styren, ksyleny, a także wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), w tym rakotwórczy benzo(a)piren (BaP). Spalenie kilograma materiału opony przekłada się na emisję od kilku do prawie stu miligramów BaP, co jest wielokrotnie więcej niż w przypadku spalania węgla czy drewna.
- W przypadku pożarów innych typów odpadów lista substancji toksycznych jest jeszcze dłuższa. Obudowy sprzętu elektronicznego i elektrycznego oraz izolacja kabli zawierają substancje zapobiegające paleniu (tzw. flame retardants), najczęściej bromowane etery difenylowe (PBDE). W procesie spalania powstają z nich bromowane odpowiedniki dioksyn (PBDD/F), które są niewiele mniej szkodliwe niż same PCDD/F. Zarówno PCDD/F, jak i PBDE oraz PBDD/F zaliczane są do trwałych zanieczyszczeń organicznych. Palenie odpadów może być także źródłem różnych metali i ich związków, w tym toksycznego ołowiu.
Wdychanie tych substancji może prowadzić do podrażnień skóry, oczu i błon śluzowych, problemów z oddychaniem, zaburzeń funkcjonowania układu krążenia i nerwowego, a w dłuższej perspektywie - do rozwoju nowotworów. Szczególnie narażone są grupy ryzyka: dzieci, osoby starsze oraz osoby z chorobami układu krążenia i oddechowego. Amerykańskie opracowania zalecają unikanie strefy, gdzie dym jest wyraźnie widoczny, przez osoby niezabezpieczone ochronnie.
Skażenie gleby i wód
Pożary składowisk prowadzą również do skażenia gleby i wód gruntowych. Ciecze powstające podczas gaszenia pożaru, będące mieszaniną wody gaśniczej i niebezpiecznych związków chemicznych, mogą przenikać do gleby i wód, stanowiąc długoterminowe zagrożenie dla ekosystemów. Przykładowo, w pożarze w Siemianowicach Śląskich w maju 2024 roku, woda z akcji gaśniczej wraz z chemikaliami dostała się do Rowu Michałkowickiego i Brynicy.
Badania próbek gleby oraz spalonych odpadów stałych pochodzących z nielegalnych wysypisk w Trzebini i Sosnowcu, prowadzone przez mgr inż. Wojciecha Rykałę, wykazały obecność zanieczyszczeń związanych z incydentem, w tym WWA (wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych) o wysokiej kancerogenności i mutagenności, takich jak benzo[a]antracen, dibenzo[a,h]antracen czy indeno[1,2,3-cd]piren. Wiedza o rodzaju spalonych odpadów (opony, plastiki, tekstylia, tapety) i temperaturze spalania jest kluczowa do oceny skali zagrożenia.
Straty ekonomiczne
Pożary te generują ogromne straty finansowe, związane z kosztami akcji gaśniczych, usuwania skutków skażenia, a także zniszczeniem infrastruktury i utratą wartości odpadów, które mogłyby zostać poddane recyklingowi lub przetworzeniu. Jeśli ogień obejmie budynki czy urządzenia, straty będą wzrastać.
Skutkiem pożaru może być również trwałe uszkodzenie lub odkształcenie warstwy izolacyjnej składowiska. W Zakładzie Gospodarki Odpadami S.A. w Bielsku-Białej w 2016 roku pożar strawił znaczną część hali wraz z infrastrukturą służącą do sortowania śmieci, powodując milionowe straty.
Dzikie wysypiska odpadów jako szczególne zagrożenie
Dzikie wysypiska śmieci stanowią znacznie większe zagrożenie niż legalne składowiska odpadów, ponieważ brakuje w nich odpowiednich zabezpieczeń chroniących otaczające środowisko. Są one źródłem nieprzyjemnego odoru, stwarzają zagrożenie epidemiologiczne i mogą spowodować zanieczyszczenie wód i gleby. Zgodnie z danymi GUS na koniec 2020 roku w Polsce stwierdzono 2008 miejsc nielegalnego gromadzenia odpadów, o łącznej powierzchni prawie 2 km², z czego 1111 znajdowało się na terenach wiejskich, a 897 w miastach. Monitorowanie takich obiektów jest bardzo utrudnione, jeśli nie niemożliwe. Właściciele posesji często nie wywiązują się z obowiązku utylizacji znajdujących się tam odpadów, pozostawiając po sobie kłopotliwe i niebezpieczne pozostałości, jak miało to miejsce w Trzebini, gdzie składowisko, nieużytkowane od 2013 roku, wciąż stwarza zagrożenie.
Największym zagrożeniem jest pożar odpadów niebezpiecznych, których gaszenie stanowi ogromne wyzwanie i jest możliwe jedynie za pomocą ogromnych ilości piasku lub żwiru. Dodatkowym niebezpieczeństwem jest ryzyko wybuchu składowanych odpadów.
Zapobieganie pożarom składowisk i regulacje prawne
W odpowiedzi na rosnącą liczbę pożarów na składowiskach odpadów, rząd podjął szereg działań. W 2018 roku znowelizowano ustawę o odpadach oraz o Inspekcji Ochrony Środowiska, przyjmując tzw. pakiet odpadowy. Celem zmian legislacyjnych było doprecyzowanie przepisów i walka z patologiami w gospodarce odpadami, w tym:
- Skrócenie czasu tymczasowego magazynowania odpadów.
- Wprowadzenie obowiązkowego monitoringu wizyjnego na wysypiskach.
- Pozwolenie na kontrole składowisk przez całą dobę.
- Nałożenie obowiązku przedłożenia operatu przeciwpożarowego przy składaniu wniosku o zezwolenie na zbieranie i przetwarzanie odpadów, uzgodnionego z komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej.
- Zwiększenie kontroli i nadzoru nad składowiskami odpadów, zobowiązując właścicieli do przestrzegania określonych standardów bezpieczeństwa, w tym systemów przeciwpożarowych, monitorowania jakości powietrza i wody, segregacji odpadów i szkolenia pracowników.
- Wprowadzenie surowszych kar finansowych (nawet do 1,5 miliona złotych) dla właścicieli składowisk, którzy nie przestrzegają wymogów.
Wymagania ochrony przeciwpożarowej
W dniu 4 marca 2020 roku weszło w życie rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 19 lutego 2020 roku w sprawie wymagań w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Zawiera ono wytyczne, jakie mają spełniać obiekty budowlane lub ich części oraz inne miejsca przeznaczone do zbierania, magazynowania lub przetwarzania odpadów. Rozporządzenie definiuje kluczowe wymagania dotyczące:
- Maksymalnej wysokości składowania stałych odpadów palnych (mające na celu zapewnienie odpowiednich warunków do podawania prądów gaśniczych z poziomu terenu oraz ograniczenie rozprzestrzeniania się pożaru).
- Odległości dla lokalizacji stref pożarowych z odpadami stałymi znajdującymi się poza budynkami od innych stref pożarowych, budynków oraz granic działek i lasów.
- Obowiązkowego wyposażenia składowisk w odpowiednią ilość wody do zewnętrznego gaszenia pożaru poprzez zbiorniki wodne lub hydranty zewnętrzne (§ 41, § 42).
- Wyposażenia części budynków w samoczynne urządzenia oddymiające (§ 37).
- Magazynowania stałych odpadów palnych w wydzielonych strefach pożarowych (§ 5 - § 19).
- Określenia trzech form przechowywania ciekłych odpadów palnych (§ 20 - § 32).
- Wprowadzenia konieczności wyposażenia stref pożarowych z odpadami stałymi w system sygnalizacji pożarowej oraz urządzenia alarmowe (uzależnione od powierzchni i gęstości obciążenia ogniowego strefy pożarowej).
- Konieczności zastosowania stałych urządzeń gaśniczych, z których najlepszym rozwiązaniem jest instalacja tryskaczowa ze względu na bardzo wysoką skuteczność.
W legalnie działających wysypiskach teren, na którym przechowywane są odpady, musi być zabezpieczony na kilka sposobów. Jednym z nich jest odpowiednia izolacja podłoża, gwarantująca jego nieprzepuszczalność, co zapobiega przedostawaniu się szkodliwych substancji do gleby czy warstwy wodonośnej. Stosuje się także kamery termowizyjne do wczesnego wykrywania źródeł zapalnych, czujniki metanu oraz zapory chroniące przed wędrówką metanu. Nieskuteczne w gaszeniu pożarów odpadów okazują się systemy gaszenia wodą - gaszenie pianą posiada zaletę związaną z mniejszym zapotrzebowaniem na powierzchnię pod zbiornik z wodą.
Rozporządzenie określa również, kiedy należy opracować instrukcje bezpieczeństwa pożarowego i organizować ćwiczenia w zakresie postępowania na wypadek pożaru. Wprowadzone okresy dostosowawcze w zakresie spełniania wymagań ochrony przeciwpożarowej (§ 45 - § 47) mają pomóc w spełnieniu wymogów, które generują spore wydatki i są czasochłonne. Wprowadzane regulacje powinny znacznie ograniczyć rozmiary pożarów składowisk odpadów, a także poprawić skuteczność i bezpieczeństwo akcji gaśniczych. Dobra praktyka inżynierska wskazuje, aby stosowane systemy bezpieczeństwa były odpowiednio dobrane, wzajemnie skonfigurowane i dostosowane do panujących warunków.
Zapobieganie nielegalnemu składowaniu
Konieczne są zdecydowane działania przeciwko nielegalnemu składowaniu i magazynowaniu odpadów. Należy identyfikować i likwidować dzikie wysypiska oraz ścigać sprawców przestępstw związanych z gospodarką odpadami. Skuteczne egzekwowanie przepisów prawa i penalizacja nielegalnych działań są kluczowe.
Podnoszenie świadomości społecznej na temat zagrożeń związanych z pożarami składowisk odpadów jest ważnym elementem prewencji. Prace naukowe, takie jak te prowadzone przez mgr inż. Wojciecha Rykałę, mogą pomóc w opracowaniu rekomendacji dla samorządów i władz gmin, jak zapobiegać pożarom na dzikich składowiskach odpadów, co obejmuje lepszą kontrolę i monitoring tych obiektów oraz skuteczniejsze procedury ograniczania ryzyka lub zwalczania negatywnych skutków.
Wybrane przykłady pożarów składowisk i wyzwania
W ostatnich latach doszło do wielu głośnych pożarów składowisk odpadów w Polsce, które uwypukliły wyzwania związane z ich gaszeniem i zapobieganiem.
- Siemianowice Śląskie (maj 2024): Pożar nielegalnego składowiska przy ul. Wyzwolenia objął 6 tys. metrów kwadratowych, na którym zmagazynowano tysiące ton chemikaliów. Śledztwo zostało umorzone z powodu niewykrycia sprawców, choć sprawa jest częścią większego postępowania w sprawie mafii śmieciowej.
- Bielsko-Biała (kwiecień 2024): Pożar na wysypisku śmieci przy ul. Krakowskiej dotyczył składu odpadów wielkogabarytowych. Słup dymu był widoczny z całego miasta, ale strażacy szybko opanowali sytuację.
- Sosnowiec (wrzesień 2020): Miasto spowiły ogromne kłęby czarnego dymu z powodu pożaru na nielegalnym składowisku, ugaszonego dopiero następnego dnia. Badania wykazały skumulowane zanieczyszczenia w chmurze, która pojawiła się nad centrum Sosnowca, z domostwami w odległości około 500 metrów od miejsca pożaru.
- Trzebinia (2018): Pożar na dzikim składowisku odpadów doprowadził do długotrwałego zanieczyszczenia środowiska WWA. Media donosiły o około 160 strażakach gaszących pożar opon na nielegalnym składowisku, gdzie kłęby czarnego dymu były widoczne z kilku kilometrów.
Akcja ratowniczo-gaśnicza w Dąbrówce Wielkopolskiej (2015)
Przykładem ogromnych wyzwań związanych z gaszeniem pożarów składowisk jest akcja w Dąbrówce Wielkopolskiej 19 września 2015 roku. Pożar składowiska odpadów do recyklingu rozprzestrzenił się na ponad 4000 m², co było największym zdarzeniem tego typu w historii zakładu. W początkowej fazie podawano siedem prądów gaśniczych z prądownic W52 oraz dwa prądy z działek wodno-pianowych. Pluton samochodów ciężkich podawał pianę na obrzeża pożaru, eliminując zagrożenie promieniowania cieplnego.
Kluczowym wyzwaniem była optymalna organizacja zaopatrzenia wodnego. Już po 10 godzinach pożaru zaczęło brakować wody w sztucznym zbiorniku na terenie zakładu, a poziom wody w sieci wodociągowej zbliżał się do wartości krytycznej. Konieczne było dysponowanie kolejnych cystern i zastosowanie systemu przetłaczania wody z wykorzystaniem pomp pływających i pośrednich, aby uzyskać minimalną wydajność 1000 l/min. Analiza tego zdarzenia pokazała konieczność dysponowania cystern już w pierwszym rzucie sił i środków w celu uzupełniania buforów wodnych. Wnioski z tego pożaru zostały wdrożone do praktyki ratowniczej, a jednostki z powiatu świebodzińskiego pozyskały rozkładane zbiorniki wodne o pojemności 13 m³. Przez sześć dni akcji zużyto prawie 30 tys. m³ wody.
Minister Sprawiedliwości-Prokurator Generalny Zbigniew Ziobro polecił powołanie zespołu prokuratorów i przedstawicieli różnych służb w celu zbadania wszystkich postępowań dotyczących pożarów na terenach składowisk odpadów oraz analizy postępowań związanych z przestępstwami dotyczącymi nielegalnego postępowania z odpadami. Celem jest ustalenie ewentualnych powiązań między podmiotami zaangażowanymi w nielegalny proceder i podobieństw w działaniu sprawców w różnych częściach kraju.
tags: #herby #pozar #na #skladowisku #odpadow