Hierarchia w Ochotniczej Straży Pożarnej – rola Naczelnika i struktura służbowa

W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest powszechnie znana, jedynie nieliczni potrafią rozróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy podstawowe różnice między PSP a OSP. Obie jednostki mają wspólną misję, jaką jest walka z pożarami, usuwanie skutków klęsk żywiołowych i inne działania ratownicze, jednak pod wieloma formalnymi względami znacząco się od siebie różnią. Ich odmienny status prawny i struktura organizacyjna wpływają na wygląd oraz sposób przyznawania stopni służbowych.

Podstawy służby mundurowej i hierarchii

O służbie wewnętrznej w pełnym wymiarze można mówić, mając na uwadze wojsko lub inne państwowe służby mundurowe. Niemniej jednak, ochotnicze straże pożarne, którym prawo pozwala używać mundurów i dystynkcji, wykonują czynności wymagające dowodzenia i podległości służbowej. Muszą zatem opierać się na zasadach właściwych mundurowym służbom profesjonalnym. Wprawdzie działalność OSP bazuje na pracy społecznej i dobrowolnym wykonywaniu przyjętych obowiązków, ale charakter wielu zadań upodabnia strażaków ochotników do strażaków Państwowej Straży Pożarnej.

Głównymi celami OSP są działania prewencyjne, udział w akcjach ratowniczych w czasie pożarów, zagrożeń ekologicznych, katastrof i innych zdarzeń, gdzie zagrożone jest życie, zdrowie i mienie ludzi. Praca członków OSP, zwłaszcza w wyszczególnionych przypadkach, wymaga odpowiedniego przygotowania teoretycznego i praktycznego, a poza wiedzą fachową - sprawności psychicznej i fizycznej. Oprócz właściwych warunków psychicznych i fizycznych oraz odpowiedniej wiedzy, od strażaka ochotnika wymaga się wykonywania rozkazów i ścisłego przestrzegania przepisów.

Zadania te każdy strażak wykonuje w zespole, który może być rotą, zastępem, plutonem itp. Funkcja każdego strażaka musi być w zespole ściśle określona i podlegać zależnościom służbowym. Charakter działań wymusza odpowiedzialność za realizację zadań, dyscyplinę i świadomość wagi podjętych działań. Wyrazem zdyscyplinowania jest świadome wykonywanie rozkazów i przestrzeganie zasad służbowych. Zasady te, ściśle związane ze służbą wewnętrzną, są niezbędne do osiągania sprawności działania oraz właściwego i pełnego wykorzystania posiadanych umiejętności.

Przełożeni, podwładni i "starszy" w OSP

Zarówno w państwowych, jak i ochotniczych strażach pożarnych, podobnie jak w wojsku, obowiązuje zależność służbowa wobec przełożonych oraz zasada starszeństwa. Przełożonym jest ten strażak ochotnik, który na mocy otrzymanych pełnomocnictw, uprawnień nadanych przez stowarzyszenie i wynikających z przepisów służbowych, ma prawo rozkazywać innym strażakom, kieruje nimi podczas wykonywania odpowiednich zadań i jest odpowiedzialny za ich realizację. W ochotniczej straży pożarnej przełożonymi będą między innymi naczelnik OSP i dowódca sekcji. Strażacy, którzy podlegają rozkazom (np. naczelnika) są podwładnymi.

Rozróżnia się przełożonych bezpośrednich i pośrednich. W jednostce złożonej z kilku sekcji, dla strażaka bezpośrednim przełożonym będzie dowódca sekcji. Naczelnik będzie dla niego przełożonym pośrednim, natomiast dla dowódcy sekcji naczelnik będzie przełożonym bezpośrednim. Mówiąc najprościej: przełożony bezpośredni to ten, który bezpośrednio wydaje rozkazy i polecenia. Przełożony pośredni zaś, to przełożony przełożonego.

Każdy rozkaz powinien być wydawany w zasadzie przez bezpośredniego przełożonego i ewentualnie przez niego zmieniony lub odwołany. W szczególnych przypadkach rozkaz może zmienić lub odwołać przełożony wyższy (pośredni), powinien jednak niezwłocznie poinformować o swej decyzji przełożonego bezpośredniego. Zasada ta wiąże się z tak zwaną drogą służbową. Zgodnie z nią rozkazy i polecenia od najwyższych przełożonych do najniższych podwładnych powinny przechodzić przez wszystkich pośrednich przełożonych i odwrotnie - wszystkie prośby, pytania, wnioski itp. kierowane od podwładnych do wyższych przełożonych powinny przechodzić przez ręce wszystkich przełożonych pośrednich. Droga służbowa wskazuje na pewną hierarchię odnoszącą się do dowodzenia akcjami ratowniczo-gaśniczymi.

Oprócz terminu "przełożony", w służbach mundurowych funkcjonuje termin starszy. Starszym jest członek OSP wyższy funkcją, niebędący jednak przełożonym uprawnionym do wydawania rozkazów. Dla strażaka z sekcji pierwszej starszym będzie na przykład dowódca sekcji drugiej. Przy równorzędnych funkcjach i stopniach, starszeństwo ustala się według wysługi lat w danym stopniu, a przy jednakowej wysłudze lat - według wieku. Kierownik akcji ratowniczej jest przełożonym wszystkich uczestniczących w akcji ratowników (strażaków).

Różnice w stopniach: OSP a PSP

Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. PSP i OSP to dwie różne formacje, podlegające innym statutom, a co za tym idzie, odmienne są także stopnie i sposób ich przyznawania.

Stopnie służbowe w Państwowej Straży Pożarnej

W PSP stopnie są ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Nadanie stopnia następuje z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a dokonują go przełożeni uprawnieni do mianowania. Zazwyczaj dzieje się to z okazji Dnia Strażaka, w szczególnych przypadkach możliwy jest inny termin.

Aktualnie w Państwowej Straży Pożarnej wyróżniamy 19 stopni służbowych podzielonych na cztery korpusy:

• Korpus szeregowych: strażak, starszy strażak.
• Korpus podoficerów: młodszy ogniomistrz, ogniomistrz, starszy ogniomistrz.
• Korpus aspirantów: młodszy aspirant, aspirant, starszy aspirant, aspirant sztabowy.
• Korpus oficerów: młodszy kapitan, kapitan, starszy kapitan, młodszy brygadier, brygadier, starszy brygadier, nadbrygadier, generał brygadier.

Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny PSP. Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższy stopień w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Stopień generała brygadiera może posiadać tylko jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.

Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie "w stanie spoczynku". Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.

Stopnie i funkcje w Ochotniczej Straży Pożarnej

Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, jednak funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia. Mimo że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP. To wyjaśnia brak konkretnego prawa regulującego kwestie nadawania stopni w OSP.

Według informacji ZOSP RP, kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej jednostki. Dana jednostka wyznacza takie osoby w swoim statucie.

Hierarchia stopni i funkcji w OSP (od najniższego):

1. Strażak: Osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, spełnia wymagania (wiek, umiejętności, wiedza) i ukończyła 18 lat.
2. Starszy Strażak: Osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
3. Dowódca Rota: Osoba z większym doświadczeniem pracy w jednostce OSP, która dodatkowo przyczynia się do rozwoju jednostki.
4. Pomocnik Dowódcy Sekcji: Wymaga ukończenia kursów: strażaków ratowników, ratownictwa technicznego, kursu KPP.
5. Dowódca Sekcji: Wymaga dodatkowo ukończenia kursu dowódców OSP.
6. Pomocnik Dowódcy Plutonu: Aby osiągnąć ten stopień, należy ukończyć kurs dowódców oraz naczelników OSP.
7. Dowódca Plutonu: Wyższy stopień po pomocniku dowódcy plutonu.

Pojęcia "starszy" i "młodszy" wiążą się ściśle ze stopniami i funkcjami służbowymi. Warto zatem przypomnieć sobie stopnie i funkcje w OSP i ich Związku.

Rola Naczelnika OSP w strukturze zarządzania

W statutach wzorcowych OSP określa się skład zarządu i opisuje zadania komisji rewizyjnej, która jest organem kontroli wewnętrznej OSP. Wymienionych jest pięć niezbędnych funkcji w zarządzie:

• Prezes
• Naczelnik straży
• Jeden lub dwóch wiceprezesów
• Sekretarz
• Skarbnik

Naczelnik sprawuje jednocześnie funkcję wiceprezesa (zazwyczaj przyjmuje się, że pierwszego, najważniejszego). Oprócz wymienionych, statut wzorcowy dopuszcza utworzenie w zarządzie także funkcji gospodarza, kronikarza i zastępcy naczelnika straży, pod warunkiem zapewnienia dla nich odpowiedniej liczby miejsc na walnym zebraniu. Minimalny skład zarządu to pięć osób, maksymalny opisany - dziewięć. Można również utworzyć inne ważne funkcje, takie jak kapelmistrz, członek zarządu do spraw sportu, kobiet czy młodzieży, oraz inne, konieczne z punktu widzenia potrzeb lokalnych. Zazwyczaj wybiera się nieparzystą liczbę członków zarządu. Członkowie zarządu (poza naczelnikiem) nie muszą być czynnymi ratownikami, lecz niezbędna jest wiedza, umiejętności oraz talenty menadżerskie.

Zadania Zarządu i Komisji Rewizyjnej

Do zadań zarządu należy przede wszystkim reprezentowanie interesów OSP i realizowanie uchwał oraz wytycznych walnego zebrania. Zarząd zwołuje walne zebranie - sprawozdawcze i sprawozdawczo-wyborcze, a nadzwyczajne w razie potrzeby. Zarząd informuje również sąd rejestrowy i organ nadzorujący (urząd gminy) o swoim składzie, miejscu zamieszkania członków oraz o adresie siedziby OSP lub jego zmianie. Na życzenie organu nadzorującego zarząd udziela wszelkich wyjaśnień dotyczących działalności OSP oraz udostępnia niezbędne dokumenty (oryginały tylko w lokalu OSP, z wyjątkiem prokuratury).

Zarząd opracowuje projekty rocznego planu działalności i budżetu OSP, które uchwala walne zebranie, oraz składa sprawozdania z ich wykonania. Ma również prawo do zaciągania w imieniu OSP zobowiązań finansowych. Zarząd podejmuje uchwały w sprawie przyjmowania i skreślania z listy członków OSP, przyznawania dyplomów i nagród oraz występowania z wnioskami o przyznanie odznaczeń i odznak.

Organem kontroli wewnętrznej OSP jest Komisja Rewizyjna, której zadania są opisane w statucie. Komisja jest wybierana na walnym zebraniu sprawozdawczo-wyborczym i wybiera spośród siebie przewodniczącego. Ma obowiązek co najmniej raz w roku przeprowadzić kontrolę całokształtu działalności statutowej OSP, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki finansowej i opłacania składek członkowskich. Składa na walnych zebraniach sprawozdania z przeprowadzonych kontroli, wraz z oceną działalności OSP, i wnioskuje o udzielenie bądź nieudzielenie zarządowi absolutorium. Komisja ma prawo i obowiązek bieżącego przedstawiania zarządowi uwag i wniosków, dotyczących jego pracy.

Członek komisji rewizyjnej OSP nie może być jednocześnie członkiem zarządu tej OSP, współmałżonkiem członka zarządu ani pozostawać z członkami zarządu w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości z tytułu zatrudnienia. Nie może być również skazany prawomocnym wyrokiem sądowym za przestępstwo z winy umyślnej. W odróżnieniu od innych stowarzyszeń, członek komisji rewizyjnej OSP nie ma prawa do otrzymywania wynagrodzenia w jakiejkolwiek formie ze strony macierzystej OSP, chyba że jest ratownikiem i otrzymuje ekwiwalent za udział w akcjach czy szkoleniach, bądź konserwatorem sprzętu. Komisja rewizyjna jest każdorazowo informowana o posiedzeniach zarządu OSP, a jej przedstawiciele mają prawo uczestniczyć w obradach z głosem doradczym.

Wymogi wstąpienia i szkolenia w OSP

Aby uzyskać jakikolwiek stopień w jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej, najpierw należy do niej wstąpić. Aby to zrobić, trzeba być osobą pełnoletnią, posiadającą zameldowanie na terenie naszego kraju. Po spełnieniu tych warunków niezbędne jest odbycie szkolenia BHP oraz przejście badań lekarskich. Następnie czeka podstawowe szkolenie dla strażaków-ochotników, zakończone egzaminem teoretycznym i praktycznym, w tym przejściem przez komorę dymową. Po pomyślnym zdaniu egzaminów można wstąpić w szeregi OSP, otrzymać mundur i być gotowym do udziału w działaniach ratowniczych. Przez następne lata członkowie mogą pogłębiać swoją wiedzę i umiejętności poprzez szkolenia, np. z zakresu ratownictwa medycznego czy technicznego.

Jeśli nie ma się ukończonych 18 lat, można dołączyć do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP), która jest gałęzią zarządzaną również przez OSP. Członkowie MDP biorą udział w zawodach oraz uroczystościach organizowanych przez strażaków OSP. Aby to uczynić, niezbędna jest zgoda rodziców na wypełnionym wniosku. Udział w Młodzieżowej Drużynie Pożarniczej to pierwszy krok do bezproblemowego wstąpienia do jednostki OSP po ukończeniu 18 roku życia.

Zasady zachowania i etykieta mundurowa

Członek OSP występujący w mundurze powinien w sposób regulaminowy oddawać honory z zachowaniem zasad zwierzchnictwa, starszeństwa i zasad dobrego wychowania. Honory oddaje się przy spotkaniach, podczas mijania i wyprzedzania na ulicy. Zastępują one grzecznościowe pozdrawianie się osób cywilnych i oddaje się je wszystkim przełożonym i starszym.

Wchodząc do pomieszczeń biurowych, w których przebywa przełożony, należy zameldować się i przedstawić cel przybycia. Mijając przełożonego w korytarzu budynku, należy zatrzymać się i stanąć obok, aby umożliwić swobodne przejście. Mijając stojącego przełożonego w wąskim przejściu, należy zwrócić się z prośbą o zezwolenie na przejście.

Ważne jest także zachowanie strażaka w mundurze w miejscach publicznych. Strażak powinien mieć wówczas świadomość, że nie jest osobą anonimową, lecz przedstawicielem konkretnej organizacji. Dlatego też powinien odznaczać się grzecznością, dobrym wychowaniem i kulturą osobistą.

Odznaczenia i odznaki w OSP

Członkowie OSP mogą być wyróżniani różnymi odznaczeniami i odznakami, które świadczą o ich zaangażowaniu i zasługach.

• Złoty Znak Związku OSP RP: Nadawany jest za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku OSP RP. Może być nim uhonorowana osoba lub instytucja, które w znaczący sposób zasłużyły się dla działalności Związku OSP RP, jak również Ochotnicza Straż Pożarna o co najmniej 100-letniej działalności. Osoba lub instytucja przewidziane do nadania Złotego Znaku Związku OSP RP powinny posiadać Złoty Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa". Znak zawiesza się na szyi, podkładając pod kołnierz koszuli, tak aby górne ramię krzyża sięgało węzła krawata.
• Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa" (złoty, srebrny, brązowy): Nadawany za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Może być przyznawany osobom, instytucjom i organizacjom (w tym OSP, ich członkom oraz działaczom Związku OSP RP). Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 4 lata. Klasa medalu odpowiada jubileuszowi jednostki: 25 lat - medal brązowy, 50 lat - medal srebrny, 75 lat - medal złoty.
• Odznaka "Strażak Wzorowy": Może być nadawana czynnym członkom OSP za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. Strażak OSP przewidziany do nadania tej odznaki powinien złożyć ślubowanie, uzyskać wyszkolenie odpowiadające pełnionej funkcji i posiadać co najmniej trzyletni staż działalności w OSP. Nosi się ją pośrodku lewej górnej kieszeni munduru.
• Odznaka "Za Zasługi we Współzawodnictwie Przeciwpożarowym": Nosi się ją na prawej piersi, 4,5 cm nad prawą górną kieszenią munduru.
• Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza: Nadawany za zasługi dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP oraz Ochotniczych Straży Pożarnych. Mogą go otrzymać OSP i ich członkowie, działacze Związku OSP RP oraz osoby, instytucje i organizacje społeczne. Mogą nim być uhonorowane oddziały Związku OSP RP wyróżniające się w realizacji celów Związku. Osoby, instytucje i organizacje przewidziane do nadania Medalu Honorowego im. Bolesława Chomicza powinny posiadać Złoty Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa", dodatkowo instytucje i organizacje (w tym OSP) powinny posiadać 75-letni staż swojej działalności. Medal ten powinien być nadawany i wręczany głównie podczas obchodów jubileuszy OSP i Związku OSP RP.

tags: #hierarchia #w #osp #naczelnik