Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Nowym Stawie

Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Nowym Stawie jest bogata i pełna poświęcenia, nierozerwalnie związana z dziejami samego miasta. Chociaż część dostarczonych informacji dotyczy OSP w Liskowie i Podwodach, skupimy się na Nowym Stawie, czerpiąc z dostępnych danych.

Początki Nowego Stawu i jego rozwój

Nowy Staw to małe miasto w województwie pomorskim, liczące około 4 tysiące mieszkańców i będące siedzibą władz gminnych. Położone jest pośród Wielkich Żuław, około 10 km na północ od Malborka, przy trasach drogowych prowadzących z Malborka i Tczewa do Nowego Dworu Gdańskiego i dalej na Mierzeję Wiślaną. Teren, na którym rozbudował się Nowy Staw, wznosi się od 2,5 do 5,3 m n.p.m. Okoliczne grunty, pocięte siecią rowów odwadniających, utworzone zostały z żyznych namułów rzecznych. Tutejsze gleby, zwane madami, należą do najurodzajniejszych na terenie Pomorza.

Człowiek osiedlał się na obszarze zajmowanym przez Nowy Staw i niektóre wyżej leżące okoliczne wsie już w młodszej epoce kamiennej. Ślady osadnictwa słowiańskiego pochodzą z X wieku. Prawdopodobnie we wczesnym średniowieczu rozwinął się tu duży ośrodek osadniczy, najważniejszy pod względem gospodarczym na Wielkich Żuławach. Można przypuszczać, że rozwijająca się od X wieku osada otrzymała od książąt pomorskich w XIII wieku prawo targowe, co stanowiło perspektywę uzyskania statusu miasta.

Krzyżacy, po zajęciu w 1309 roku Pomorza Gdańskiego, nadali istniejącej wsi Nowy Staw prawo wiejskie chełmińskie. Z dokumentu wynika, że znajdował się tu już wówczas kościół parafialny, zapewne najstarszy w tej części Żuław. Obok tej wsi, obecnie przedmieścia rozciągającego się na zachód od ulicy Gdańskiej (nazywanej w 1649 roku w inwentarzu Wieś Neytyska, a obecnie Stawiec), Krzyżacy zaczęli zakładać drugą osadę o charakterze miejskim. Pierwsza wzmianka o niej w formie Stat czum Newentiche (miasto Nowy Staw) pojawiła się w przywileju wystawionym w 1350 roku dla sąsiedniego Pręgowa Żuławskiego. Lokacja miasta na prawie chełmińskim nastąpiła około 1345 roku. Już na pierwszej pieczęci z XIV wieku występuje znak w postaci gałązki lilii wodnej z trzema liśćmi, będący do dziś herbem Nowego Stawu. Napis wyryty był w języku łacińskim i brzmiał: Sigilum Civitatis Nove Piscine (pieczęć miasta Nowego Stawu).

Jedną z pierwszych czynności osadniczych było wybranie miejsca i opracowanie kształtu przestrzennego miasta. Wybrano teren w zakolu rzeki Świętej, mający kształt nieregularnego owalu. Mniej więcej w centrum wytyczono długi i wąski rynek o wymiarach 42 x 250 m, a równolegle do niego po wschodniej i zachodniej stronie po jednej ulicy, które połączyły się po północnej stronie założenia. Trzy przecznice połączyły rynek z tymi ulicami. Część obszaru miejskiego od strony rzeki, być może bagnista, uzyskała zabudowę dopiero w XVIII wieku i na planie Gebauera z 1810 roku nazwana została Nowym Miastem.

Obiekty sakralne i architektura

Na terenie Nowego Stawu (miasta i wsi) wzniesiono w średniowieczu trzy obiekty sakralne. Najstarszym był zapewne kościółek Świętego Ducha, należący pierwotnie do Stawca jako parafialny. W jego sąsiedztwie stanął w XV wieku Szpitalik - przytułek pod tym samym wezwaniem. Na południowym krańcu miasta znajdował się szpital i kaplica Świętego Jerzego, zniszczone przez pożar wraz ze stojącym opodal zespołem stodół mieszczańskich. Szpitalik dla 8 osób później odbudowano, lecz bez kaplicy. Chylący się do upadku kościół Świętego Ducha rozebrano w 1825 roku. Od 1400 roku przez kilka dziesięcioleci budowano monumentalny, największy na Żuławach kościół parafialny św. Mateusza.

Do okazalszych budynków Nowego Stawu należał ratusz, wzniesiony w rynku po 1400 roku. Niszczony kilka razy i odbudowywany, dotrwał do 1802 roku, kiedy pożar zniszczył jego mury tak silnie, że zrezygnowano z odbudowy. Od 1627 roku mieściła się w jego największej sali kaplica ewangelicka. Społeczność ewangelicka miasta doczekała się własnego obiektu sakralnego dopiero po wybudowaniu w 1806 roku zboru ewangelickiego, który stanął w centralnym punkcie rynku w miejscu spalonego ratusza miejskiego.

Gospodarka i codzienne życie

Podstawą bytu mieszkańców Nowego Stawu było rolnictwo, hodowla bydła, a zwłaszcza owiec, dostarczających wełny do wyrobu sukna, zakupywanego m.in. w dużych ilościach przez konwent krzyżacki w Malborku. Bardzo liczny był w średniowieczu cech rzeźników; w 1370 roku posiadali oni w mieście 22 jatki. W początkach XV wieku Krzyżacy uruchomili w Nowym Stawie młyn prochowy, a gdańszczanie olejarnię. Rozwinął się również, głównie w polskich czasach, handel płodami rolnymi, które spławiano rzeką Świętą głównie do Gdańska, Elbląga i Królewca. Królowie polscy, a szczególnie Zygmunt August, obdarzali miasto przywilejami. Ostatni z Jagiellonów obdarował Nowy Staw ziemią, zezwolił na budowę nowych młynów, jazów i mostów. Niezwykle korzystny był nadany przez tego króla w 1563 roku przywilej, zapewniający miastu wyłączność żeglugi na rzece Świętej, na której nie wolno było w związku z tym budować stałych mostów ani jazów. Nowy Staw stał się w tych czasach ośrodkiem handlu na Żuławach. Północna strona rynku, czyli dzisiejszy Rynek Pułaskiego, wypełniona bywała kramami i stołami przekupniów i rzemieślników. Rozwinęło się na wielką skalę browarnictwo i gorzelnictwo oraz młynarstwo, które w czasach krzyżackich stanowiło monopol Zakonu. Rolnictwo było nadal jedną z podstawowych gałęzi gospodarki. Przy południowym krańcu miasta powstała dzielnica spichrzów i stodół miejskich i prywatnych.

Wyzwania i katastrofy

Podobnie jak do innych miast, również i do Nowego Stawu dotarły w pierwszej połowie XVI wieku "nowinki" religijne, wywołujące ferment i ostre napięcia. Powstałej w 1565 roku gminie ewangelickiej udało się w 1575 roku pozyskać na jakiś czas kaplicę Świętego Jerzego. Przywilej króla Zygmunta Augusta nadany w 1569 roku protestantom przyniósł znaczne uspokojenie i zakończył dyskryminacyjne poczynania w stosunku do innowierców.

Urządzenie władz miejskich i życie mieszkańców uregulowane zostały wilkierzem ogłoszonym w 1584 roku, zawierającym 79 artykułów. Decydowały one o działalności rady i ławy miejskiej, o sprawach rzemiosła i innych gałęziach gospodarki, o zachowaniu się mieszkańców na ulicach i placach, a nawet o ich zabawach czy wzajemnych stosunkach. Wśród kar za wykroczenia przewidziana była chłosta publiczna, stawianie pod pręgierzem, grzywny pieniężne. Bardzo surowo karano za pijaństwo i gry hazardowe. Ważne wydarzenia, transakcje gospodarcze i inne sprawy wpisywane były do księgi miejskiej, w której znajduje się także tekst przysięgi wygłaszanej przez przyjmującego obywatelstwo Nowego Stawu. Zaczynała się ona od uroczystych słów: ... Ja... przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu, że pragnę pozostać zawsze wiernym i pomocnym Jego Majestatowi Królowi Polski...

Mimo ostrych przepisów i wielkiej ostrożności, w Nowym Stawie co pewien czas wybuchały pożary. Miasto płonęło dziesięciokrotnie w ciągu swojego istnienia. Najgroźniejszy pożar, wzniecony 12 maja 1802 roku przez nieostrożnego służącego, strawił niemal 90 procent zabudowań, w tym ratusz mieszczący izbę modlitwy ewangelików, browar miejski, aptekę i inne obiekty miejskie.

Oprócz pożarów, dotkliwe straty przynosiły miastu częste powodzie, których w latach 1394-1888 naliczono 35. Przerażającym i nie dającym się zwalczyć wrogiem były zarazy dziesiątkujące ludność. Szczególnie wiele ofiar pochłonął mór szalejący w latach 1655 i 1660, a zwłaszcza w latach 1709 i 1710, kiedy na dżumę zmarło 316 osób, czyli jedna trzecia mieszkańców miasteczka.

Prócz tych klęsk żywiołowych, miasto nękały wojny, tak częste na ziemiach pomorskich. Najwięcej ucierpiało ono podczas wojny trzynastoletniej, kiedy było oblegane parokrotnie, a po zdobyciu grabione i niszczone. Szczególnie barbarzyński napad Krzyżaków we wrześniu 1454 roku zakończył się najpierw obrabowaniem, a następnie spaleniem Nowego Stawu i dwu sąsiednich wiosek. Napastnicy uprowadzili wówczas całe bydło do Malborka. Pod koniec wojny panowała w miasteczku skrajna nędza. W 1454 roku zapewne spaliły się akta rady i ławy, a w tym również przywilej lokacyjny. Nowy, powtarzający treść pierwotnego, wystawił Nowemu Stawowi w 1476 roku król Kazimierz Jagiellończyk. I ten akt spalił się w 1802 roku, ale zachował się jego odpis, przechowywany w archiwum gdańskim.

Po okresie dłuższego pokoju i rozkwicie gospodarczym miasta w XVI i pierwszej ćwierci XVII wieku, nadeszły wyniszczające kraj wojny szwedzkie. Zarówno w latach 1626-1629, jak i 1655-1660, oraz podczas wojny północnej w początkach XVIII wieku, Nowy Staw był totalnie ograbiany przez wyspecjalizowane w tym kierunku wojska szwedzkie. Kolejne ciosy spadły na miasto podczas wojen napoleońskich. Mimo zubożenia po niedawnym pożarze w 1802 roku i odbudowie, Nowy Staw musiał płacić kontrybucje i daniny zarówno Francuzom, jak i Prusakom. Kwaterunki i obowiązek żywienia zatrzymujących się oddziałów, rabunki żołnierskie zatruwały życie mieszkańcom. W styczniu 1813 roku przez miasto przechodziły wynędzniałe gromady żołnierzy francuskich, zdążające spod Moskwy do swojego kraju. Gdy rankiem 13 stycznia opuściły Nowy Staw ostatnie oddziały armii Napoleona, niemal natychmiast pojawiły się patrole kozackie.

Wojny napoleońskie na krótki tylko czas pozwoliły nowostawianom zapomnieć o katastrofie z 20 września 1772 roku, w którym to dniu przejęli miasto komisarze króla pruskiego Fryderyka II, inicjatora rozbioru Polski. Na ratuszu i innych gmachach przybite zostały orły pruskie - symbol niewoli. Zachowany protokół przejęcia Nowego Stawu podaje, iż znajdowały się w nim wówczas 153 domy, 7 budynków miejskich w tym 1 słodownia, 1 browar, 2 młyny, 1 szkoła, ratusz i szopa. Wyliczone są nadto 2 kościoły, 2 szpitale-przytułki i kaplica. Prywatnych warzelni słodu znajdowało się 36, gorzelni 4. Poza terytorium miejskim Nowy Staw posiadał 3 młyny i 2 karczmy. Ogółem mieszkało w miasteczku 817 osób. Inwentarz żywy wynosił 384 konie, 167 krów.

Ożywienie gospodarcze i infrastruktura

Przez połowę XIX wieku w Nowym Stawie panował zupełny zastój gospodarczy. Wielkim wydarzeniem w ówczesnym życiu mieszkańców było pojawienie się w październiku 1831 roku na Żuławach oddziałów internowanych żołnierzy polskich, które przekroczyły granicę rosyjsko-pruską po upadku powstania listopadowego. W miasteczku kwaterował 10 pułk piechoty i kompania 8 pułku strzelców. Na przełomie lat 1831/1832 doszło w Nowym Stawie do tumultu. Przyprowadzono tutaj z Nowego Dworu kwaterujący tam sławny pułk czwartaków i usiłowano prowadzić go w stronę rosyjskiej granicy i następnie wydać Rosjanom. Stanowiło to złamanie umowy, która przewidywała, iż żołnierze polscy będą mogli udać się do Francji. W Nowym Stawie nie doszło wprawdzie, jak w Elblągu i pobliskim Fiszewie, do krwawej rozprawy z powstańcami, niemniej ujawniła się przeniewierczość i bezwzględność pruska, a także brutalność dowódcy oddziału wojsk niemieckich niejakiego Arnima.

Dopiero w drugiej połowie XIX wieku nastąpiło ożywienie gospodarcze Nowego Stawu dzięki uzyskaniu kredytów i powstaniu linii komunikacyjnych. W 1872 roku doprowadzono drogę bitą z Malborka, a trzy lata później z Tczewa. Linię kolejową z Szymankowa, leżącego na trasie z Tczewa do Malborka, wybudowano w 1887 roku, a w 1898 roku poprowadzona została przez Nowy Staw linia wąskotorowa, obsługująca tereny żuławskie. W tym okresie także zakończono regulację rzeki Świętej, co usprawniło żeglugę na niej i łagodziło zagrożenie powodziowe.

Wielkim osiągnięciem gospodarczym miasta i bytowym jego mieszkańców, a także okolicznych wsi, było wybudowanie w 1878 roku cukrowni. Rozbudowano również w tych latach słodownię zaopatrującą okoliczne browary, a w 1894 roku miejską cegielnię. Od 1820 roku, kiedy Nowy Staw liczył 1382 mieszkańców, do 1900 roku liczba ludności podwoiła się i wynosiła 2651 osób.

Od pierwszych lat bieżącego stulecia kontynuowana była budowa urządzeń komunalnych. Rynek i ulice uzyskały twardą nawierzchnię, a w 1905 roku wybudowano gazownię i wprowadzono oświetlenie gazowe, eliminując dotychczasowe lampy naftowe. Budowa wodociągu trwała od 1914 do 1921 roku, a kanalizacja do 1925 roku. Światło elektryczne uzyskał Nowy Staw w 1926 roku, połączenie telefoniczne istniało od 1899 roku. W 1921 roku miasteczko wzbogaciło się o dwa obiekty służące zdrowiu, a mianowicie o boisko sportowe i łaźnię. W tym samym roku uruchomiono młyn motorowy, a pod koniec lat dwudziestych zmodernizowano obydwa zakłady przemysłowe - cukrownię i słodownię.

Społeczność polska i okupacja

Nowy Staw od czasów jego założenia zamieszkiwała ludność polska i niemiecka. W okresie zaboru pruskiego nastąpiła germanizacja większości polskich mieszkańców miasteczka, ale utrzymywała się znajomość języka polskiego i pamięć dawnej przynależności do narodu polskiego. Warunki dla ożywienia życia polskiego nie były sprzyjające w okresie międzywojennym, gdy Nowy Staw wszedł wraz z całymi Żuławami w granice utworzonego w 1920 roku Wolnego Miasta Gdańska. Życie polskie nie doprowadziło tutaj do powstania tak prężnych, jak w innych miejscowościach, organizacji i towarzystw, jak Rada Ludowa czy Towarzystwo Ludowe, a później Związek Polaków, którego filie istniały w pobliskim Szymankowie, Marynowach i innych miejscowościach.

W początkach października 1936 roku w Nowym Stawie została zainstalowana oficerska placówka celna z komisarzem Stanisławem Gruchałą na czele. Mieściła się w domku niemieckiego ogrodnika, w pobliżu rynku. Starsi mieszkańcy odnosili się do polskich funkcjonariuszy życzliwie. Mieli oni także oparcie w setkach polskich robotników sezonowych, przybywających na Żuławy z innych uboższych terenów pomorskich. W 1937 roku na polecenie biskupa gdańskiego Edwarda O'Rourke przybył do Nowego Stawu na stanowisko wikarego i prefekta gimnazjum ksiądz Władysław Ciechorski, Warmiak rodem z Olsztyna. Spotkało się to z gwałtownym protestem miejscowych hitlerowców, którzy uznali to za prowokację. Ksiądz Ciechorski, niedopuszczony do szkoły i parafii, został duszpasterzem polskich robotników, których w 1937 roku pracowało około 700 w Nowym Stawie i najbliższych wsiach. Za wygłaszanie kazań po polsku i za ich treść był prześladowany przez władze Wolnego Miasta. Pod koniec 1937 roku wspomniany ogrodnik, terroryzowany przez hitlerowców, wymówił celnikom mieszkanie. Placówka została wówczas zlikwidowana.

Polacy powrócili do Nowego Stawu, zdobytego po ciężkich walkach ulicznych 11 marca 1945 roku przez wojska radzieckie pod dowództwem generała N. Gusiewa, wiosną 1945 roku. Miasto było zniszczone w 25%, zakłady przemysłowe i urządzenia komunalne znacznie uszkodzone. Po wyzwoleniu zastano tylko około 1000 osób, w większości...

Historia OSP w Nowym Stawie

W niedzielę, 11 maja, Ochotnicza Straż Pożarna w Nowym Stawie obchodziła jubileusz 80-lecia swojej działalności. Uroczystości rozpoczęły się mszą świętą w kościele pw. św. Mateusza Apostoła. Podczas obchodów wręczono liczne odznaczenia zasłużonym członkom OSP w Nowym Stawie oraz OSP w Lipince, doceniając ich wkład i poświęcenie na rzecz lokalnej społeczności.

W uroczystościach wzięli udział liczni goście, w tym Komendant Powiatowy Państwowej Straży Pożarnej w Malborku st. kpt. Damian Tomaszewski oraz Zastępca Komendanta Powiatowego PSP w Malborku mł. bryg. Obchody 80-lecia OSP w Nowym Stawie były doskonałą okazją do podziękowania druhom za ich codzienną służbę i poświęcenie na rzecz mieszkańców gminy. Po nabożeństwie w kościele pw. św. Mateusza Apostoła, strażacy oraz przedstawiciele nowostawskiego samorządu i mieszkańcy przeszli ulicami miasta spod świątyni do remizy w kompleksie służb ratowniczych przy ulicy Bema. Zbiórka była okazją do wręczenia odznaczeń druhom za ich pracę na rzecz bezpieczeństwa mieszkańców miasta i gminy Nowy Staw, a także powiatu malborskiego. Komendant Powiatowy Państwowej Straży Pożarnej w Malborku st. kpt. podziękował Ochotniczej Straży Pożarnej w Nowym Stawie za wkład i zaangażowanie na rzecz lokalnej społeczności.

Zadania i rola OSP

Podstawowe cele działalności Ochotniczej Straży Pożarnej obejmują:

1. Prowadzenie działalności mającej na celu zapobieganie pożarom oraz współdziałanie w tym zakresie z instytucjami, stowarzyszeniami oraz organizacjami społecznymi.
2. Brane udziału w akcjach ratowniczych przeprowadzanych w czasie pożarów, klęsk żywiołowych lub innych miejscowych zagrożeń, w tym ekologicznych.
3. Informowanie ludności (załogi zakładu pracy) o istniejących zagrożeniach pożarowych i ekologicznych oraz sposobach ochrony przed nimi.
4. Rozwijanie wśród członków ochotniczych straży pożarnych kultury fizycznej, sportu oraz prowadzenie działalności kulturalno-oświatowej i rozrywkowej oraz samopomocowej.
5. Uczestniczenie i reprezentowanie OSP w organach samorządowych i przedstawicielskich.

Interwencje OSP w Nowym Stawie

Ochotnicza Straż Pożarna w Nowym Stawie regularnie bierze udział w różnego rodzaju akcjach ratowniczych i interwencjach, zapewniając bezpieczeństwo mieszkańcom. Przykładowe zdarzenia z ostatnich lat to:

• Pożar budynku mieszkalnego w gminie Nowy Staw, gdzie dom spłonął doszczętnie.
• Kilka zastępów straży pożarnej zostało skierowanych do miejscowości Laski koło Nowego Stawu, gdzie płonął dom jednorodzinny.
• Pożar na terenie składu opału w Nowym Stawie, gdzie spłonął budynek biurowy. Działania strażaków trwały ponad pięć godzin, a na strażakach zamarzały ubrania.
• Interwencja w domu wielorodzinnym w Nowym Stawie, gdzie cztery zastępy straży pożarnej zostały wezwane na ulicę Mickiewicza z powodu zagrożenia (np. osy).
• Pożar samochodu na rynku Kościuszki w Nowym Stawie.
• Wypadki i pożary w sylwestrową noc w Malborku i Nowym Stawie, gdzie strażacy z PSP i OSP wyjeżdżali sześciokrotnie.
• Śmiertelny wypadek na DK 55 koło Nowego Stawu, gdzie kierowca zginął po uderzeniu w drzewo.
• Ćwiczenia strażaków z Malborka i Nowego Stawu w XV-wiecznym kościele na Żuławach, symulujące pożar.
• Skutki nawałnicy w Nowym Stawie i okolicach, gdzie wiatr osiągał prędkość nawet 180 km/h, a teraz trwa szacowanie szkód.
• Groźny wypadek w Nowym Stawie, gdzie dwie osoby zostały ranne po uderzeniu samochodu w drzewo.
• Kierowca hondy uderzył w latarnię w Nowym Stawie.
• Pożar samochodu w gminie Nowy Staw, gdzie ucierpiała jedna osoba, a volkswagen passat spłonął doszczętnie.
• Pożar garażu w gminie Stare Pole, gdzie straty były spore, spłonęły m.in. motocykle.
• Pożar garażu przy ulicy Kopernika w Nowym Stawie, gdzie akcja strażaków trwała blisko trzy godziny.
• 14-latka z Nowego Stawu trafiła do szpitala z objawami podtrucia czadem.

tags: #historia #powstania #osp #nowy #staw