Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Polsce i wybrane jednostki

Pierwsze wzmianki o zorganizowanym ratownictwie ogniowym na ziemiach polskich pochodzą z okresu średniowiecza. Zorganizowane formacje straży pożarnych, w tym Ochotnicze Straże Pożarne, zaczęły powstawać na szerszą skalę w XIX wieku, często w odpowiedzi na brak skutecznych systemów ochrony przeciwpożarowej i w duchu budzenia świadomości narodowej.

Rozwój Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce

W 1860 roku powstaje Krajowe Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia, co stanowiło istotny krok w formalizacji ochrony przeciwpożarowej. Organizacja straży pożarnych, zwłaszcza na terenie obecnej Małopolski, datuje się bezpośrednio po powstaniu styczniowym w 1863 roku. Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) powstawały wówczas nie tylko w celu zapewnienia ochrony przeciwpożarowej, ale również z zadaniem utrzymania i budzenia ducha narodowego po trudnym okresie zaborów.

Rok 1865 stanowi pierwszy etap w pracy organizacyjnej straży pożarnych na terenie ówczesnego województwa krakowskiego, kiedy to powstały Ochotnicze Straże Pożarne w Krakowie i Tarnowie. W kolejnych latach pojawiły się one w Wadowicach (1867), Bochni (1869), Żywcu (1871), Chrzanowie, Gorlicach, Wieliczce, Okocimiu (1872). Coraz większa liczba tworzących się straży pożarnych skłoniła działaczy do powiązania ich w jedną myśl organizacyjną.

W 1872 roku w Wieliczce odbyło się pierwsze zebranie organizacyjne, na którym uchwalono utworzenie Krajowego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych i opracowanie jego statutu. Inicjatywę tę przejęli ostatecznie Lwowianie, którzy opracowali statut i regulamin Związku. W roku 1875 utworzył się Krajowy Związek Ochotniczych Straży Pożarnych w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim. Rozkwit tego Związku przypadł na lata 1886-1913. I wojna światowa zrujnowała tę potężną organizację samopomocy obywatelskiej.

Po opuszczeniu terenu byłej Kongresówki przez Rosjan, wielu działaczy istniejącego Związku postanowiło zrzeszyć straże pożarne Królestwa Kongresowego i utworzyć w Warszawie "Związek Floriański". Na terenie byłych trzech zaborów dojrzała myśl połączenia całej organizacji w jedną, potężną ogólnopolską korporację, co zaowocowało powstaniem w roku 1921 na Zjeździe w Warszawie Głównego Związku Straży Pożarnych RP z siedzibą w Warszawie.

Jedną z wytycznych Głównego Związku było zacieśnienie stosunków między byłymi zaborami i zatarcie różnic. Wysunięto wówczas kwestię podziału terytorialnego Związków na Związki Wojewódzkie, dostosowane do podziału administracyjnego państwa. Linia ta pokrywała się z dążeniami delegatów zachodniej Małopolski i zadecydowała o utworzeniu samodzielnego Związku Straży Pożarnych Województwa Krakowskiego z siedzibą w Krakowie.

W dniu 9 września 1923 roku w Krakowie odbył się Wojewódzki Zjazd Straży Pożarnych, na który stawiło się 1500 delegatów Ochotniczych i Zawodowych Straży Pożarnych. Powstał Związek Straży Pożarnych Województwa Krakowskiego. Głównymi celami Związku było organizowanie obrony od pożarów, zjednoczenie straży pożarnych, reprezentowanie spraw pożarnictwa oraz aktywny udział w życiu strażackim. Siedziba Związku mieściła się w Krakowie przy ul. Radziwiłłowskiej 23. W grudniu 1923 roku zrzeszonych było w Związku 266 straży pożarnych. Okres międzywojenny to rozwój Związku Krakowskiego; w 1927 roku w województwie działało 735 straży pożarnych, a w 1938 roku już ponad 900.

II wojna światowa to tragiczny okres, wielu strażaków oddało życie. W grudniu 1939 roku utworzona zostaje strażacka organizacja konspiracyjna "Skała", która w 1943 roku weszła w skład Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa. Po wojnie strażacy brali udział w odbudowie Kraju. Niestety, w latach 1950-1956 zawieszono działalność Związku. W grudniu 1956 roku powołano Komendę Główną Straży Pożarnych. Lata 60. to dalszy rozwój organizacji, budowa strażnic i wodociągów, a liczba OSP w krakowskim przekroczyła 1600.

Rok 1975 przyniósł podział województwa na trzy mniejsze jednostki administracyjne. Po reformie administracyjnej Kraju w 1998 roku Związek okrzepł. W kwietniu 1992 roku X Zjazd Krajowy Związku OSP RP przyjął program działania na przełom tysiąclecia, a Nadzwyczajny Zjazd Krajowy w październiku 1999 roku przyjął poprawki do statutu Związku.

Wybrane jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych

OSP Myślenice Śródmieście

W Muzeum Niepodległości w Myślenicach można oglądać wystawę poświęconą najstarszej w Myślenicach jednostce Ochotniczej Straży Pożarnej Myślenice Śródmieście, w preludium do obchodów jej 150-lecia, które miały się odbyć 8 czerwca. Towarzystwo Straży Ogniowej Ochotniczej Miasta Myślenice powstało w 1873 roku z inicjatywy Andrzeja Marka i Emila Schunke, obu powstańców styczniowych. Andrzej Marek, późniejszy burmistrz Myślenic, był pierwszym komendantem (naczelnikiem) myślenickiej straży pożarnej. Po nim funkcję objął Emil Schunke, który przyczynił się również do założenia kolejnych straży pożarnych w Górnej, Dolnej Wsi oraz w Polance, a także zasłynął jako założyciel myślenickiego „Sokoła”.

Kolejnym naczelnikiem był Ignacy Dzieża, który przekazał działkę pod budowę strażnicy, stojącej i służącej straży do dziś. Pierwsza siedziba straży mieściła się między kościołem parafialnym a Szkołą Podstawową nr 1, a później w gmachu magistratu. Niedługo potem rozpoczęła się budowa strażnicy. Zaprojektowany przez znanego architekta Jana Sasa-Zubrzyckiego neogotycki budynek jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków w mieście i przetrwał ponad 100 lat, mimo dwóch pożarów: w 1914 roku (gdy stacjonowały wojska austriackie) i w 1928 roku (gdy zatrzymało się w nim wojsko polskie). Za każdym razem budynek odbudowano dzięki wspólnemu wysiłkowi mieszkańców.

Jan Oświęcimski, który objął jednostkę w latach 30., zasłynął jako ten, który ją zmotoryzował, pozyskując środki na pierwszy samochód bojowy. Z okresu II wojny światowej zachowały się jedynie wspomnienia, w tym historia z 1941 lub 1942 roku o ukrywającym się partyzancie i podającym się za niego strażaku. Po II wojnie światowej jednostka miała zostać rozwiązana.

Franciszek Szilder, związany z jednostką od 1980 roku i prezes w latach 2003-2021, wspominał okres stanu wojennego, kiedy to strażacy, mimo zakazu zgromadzeń, uczestniczyli w mszy w święto Bożego Ciała w mundurach. W 1986 roku podjęto decyzję o remoncie strażnicy, która była w złym stanie. Na czas remontu jednostka została przeniesiona do Jawornika. Po remoncie, w 1988 roku strażacy wrócili do Śródmieścia, jednak sprzęt powrócił tylko częściowo. Wówczas druh Andrzej Burzawa aktywnie działał na rzecz pozyskania nowego sprzętu. W 2004 roku udało się pozyskać pieniądze na samochód, a cztery lata później na ciężki bojowy wóz ratowniczo-gaśniczy.

Na wystawie poświęconej OSP Myślenice Śródmieście można zobaczyć portrety najbardziej zasłużonych działaczy, dokumenty (np. zaproszenie na obchody 75-lecia) oraz dawny sprzęt używany w akcjach, a także sztandar - prawdopodobnie pierwszy, jakim posługiwała się straż ogniowa ze Śródmieścia.

OSP w Świeciu

Początek dziejów Ochotniczej Straży Pożarnej w Świeciu miał mieć miejsce w tzw. „starym mieście”. Według „Ankiety Rodena” z 1772 roku miasto posiadało urządzenia do walki z ogniem. Jednak powtarzające się powodzie wymusiły przeniesienie miasta na wyższy brzeg rzeki Wdy. Już przed zakończeniem translokacji miasta w 1885 roku, dokładnie 19 sierpnia 1882 roku, rozpoczęła swoją działalność Ochotnicza Straż Pożarna w Świeciu. Data ta wiąże się ze wstąpieniem w jej szeregi miejscowego bednarza - Karola Flohra. Czas powstania tej organizacji to okres zaborów, a jej współorganizatorami byli zarówno obywatele polscy, jak i niemieccy. Już rok po powstaniu, 14 czerwca 1883 roku, w gazecie „Przyjaciel” informowano o przywiezieniu parowcem sikawki pożarnej.

Pierwszą siedzibą druhów były pomieszczenia w ratuszu, a na wieży ratusza umieszczono dzwon alarmowy. W dniach 4 i 5 września 1897 roku odbył się Zjazd Powiatowy Straży Pożarnych, a w czerwcu 1901 roku - Zjazd Związkowy. W 1902 roku w Świeciu gościł Zjazd Powiatowy Straży Pożarnych. 18 sierpnia 1907 roku druhowie obchodzili 25. rocznicę istnienia. W 1914 roku remiza mieściła się w tzw. „Domu Sikawek” przy ul. Szkolnej 3, który dziś jest budynkiem mieszkalnym. W tym czasie w szeregach służyli m.in. Jan Bona, Herman Mindykowski, Paweł Zieliński, Robert Lewandowski, Gustaw Kamiński. Przewodniczącym Zarządu OSP był Karol Büchner, a komendantem Reinhold Witthaus. Rok 1914 to również wybuch I wojny światowej, co miało wpływ na organizację straży. Wszyscy zdolni do pracy mężczyźni w wieku od 18 do 60 lat byli zobowiązani do służby w straży pożarnej i do ćwiczeń, jak głosiła wiadomość z „Gazety Toruńskiej” z 27 marca 1917 roku.

Wolność do Świecia przyszła 25 stycznia 1920 roku wraz z wkroczeniem wojsk polskich. Nastąpiła polonizacja zarządów OSP. 21 października 1921 roku wybrano nowe władze, w tym komendanta Maksymiliana Sielskiego. W tamtym okresie zwiększono ilość ćwiczeń, aby usprawnić umiejętności strażaków. W 1923 roku okazało się, że świecka jednostka jako jedyna na Pomorzu nie posiada sztandaru. 28 sierpnia 1923 roku kapitan Jan Chruściński zwrócił się o pomoc w jego ufundowaniu. Uroczystego wręczenia sztandaru dokonano 5 października 1924 roku.

W 1926 roku remizę przeniesiono do budynku byłej elektrowni miejskiej, co uświetniono pokazowym alarmem pożarniczym. W dniach 26-29 czerwca 1927 roku Świecie było gospodarzem okręgowego Zjazdu Pomorskich Straży Pożarnych. W tym okresie druhowie dysponowali dwoma sikawkami czterokołowymi, trzema beczkowozami czterokołowymi, dwiema drabinami mechanicznymi i drabiną Szczerbowskiego. W 1932 roku Jan Mączkowski udostępnił własny samochód, a władze miasta zakupiły żółte kaski oraz syreny i gaśnice. 21 sierpnia 1932 roku Świecka OSP uroczyście obchodziła 50-lecie istnienia. W 1933 roku utworzono żeński oddział samarytańsko-pożarniczy, którego pierwszą komendantką została Irena Zdrenkówna. Oddział liczył 13 członkiń, które trenowały gimnastykę, musztrę, pierwszą pomoc oraz strzelectwo i obsługę sprzętu strażackiego.

W 1935 roku rozpoczęto starania o samochód pożarniczy, który pozyskano na przełomie lutego i marca 1936 roku. Był to Polski Fiat 621-R o wartości 10 000 zł, który już kilka dni po odbiorze brał udział w akcji ratowania tonących barek. W maju 1938 roku OSP liczyła 28 członków czynnych i brała udział w 14 wypadkach pożarów rocznie, a sprawność podniosła się dzięki samochodowi pożarniczemu.

OSP Szczebrzeszyn

Jednostka OSP Szczebrzeszyn powstała w 1905 roku. Liczyła wówczas 30 członków i była podzielona na trzy oddziały: ratowniczy, toporników i wodny. Była dobrze wyposażona jak na tamte czasy, posiadając dwie sikawki ręczne, cztery beczkowozy konne, toporki, bosaki i drabiny.

Rok 1932 był przełomowy, ponieważ do szczebrzeszyńskich strażaków trafił pierwszy samochód ze zbiornikiem na wodę o pojemności 900 litrów. Druhowie po raz pierwszy pojechali do akcji nie furmankami, lecz samochodem bojowym, co przyczyniło się do bardzo dobrych skutków w zwalczaniu pożarów. Okres II wojny światowej był dla miejscowej straży bardzo ciężki. Posiadany sprzęt wraz z samochodem ukryto w budynku przyklasztornym. Niestety, po wybuchu pocisku artyleryjskiego budynek został zniszczony, a sprzęt zagrabiony przez wojska radzieckie.

W latach 1949-1950 działalność straży została przyhamowana i ponownie zorganizowana w 1956 roku, kiedy to należało do niej 20 członków. W tym samym roku do druhów trafił samochód Star 20 i zostały zakupione mundury. W 1963 roku stara remiza, służąca strażakom od 1908 roku, chyliła się ku upadkowi, co skłoniło druhów do decyzji o budowie nowego gmachu. Budowa ruszyła w 1976 roku, a remiza, choć nieoficjalnie, w 1980 roku stała się zapleczem dla działalności operacyjno-bojowej, a przed nią wzniesiono wieżę ćwiczebną. Uroczyste otwarcie budynku strażnicy nastąpiło 8 września 1993 roku.

Praca ZSPJRG na bazie OSP Szczebrzeszyn stała się możliwa dzięki ogromnemu zaangażowaniu druha komendanta Stanisława Kwiecińskiego wraz z małżonką Alicją oraz referenta d.s. p.poż. Henryka Mateja. Obecnie jednostka zrzesza 30 młodych członków. Jest jedną z jedenastu jednostek na terenie gminy Szczebrzeszyn. Uczestniczy we wszystkich świętach państwowych i kościelnych, a także w szkoleniach, podnosząc swoje umiejętności. Ponieważ nie posiada samochodu gaśniczego, nie stanowi jednostki stricte wyjazdowej, ale wspomaga osobowo akcje ratowniczo-gaśnicze innych brygad. W 2023 roku, po przeszło 30 latach, jednostka wyjechała pierwszy raz do akcji usuwania skutków klęski żywiołowej. Od 2018 roku posiada samochód typu bus Renault Trafic.

OSP Szczebrzeszyn poświęca dużo uwagi dbaniu o bezpieczeństwo dzieci i młodzieży, organizując "Dni Otwarte" z pogadankami i pokazami pierwszej pomocy. Druhowie są obecni podczas miejscowych wydarzeń, dbając o porządek i bezpieczeństwo, biorą udział w zbiórkach żywności dla osób potrzebujących, usuwają skutki anomalii pogodowych i angażują się w akcje pomocy, np. Ukrainie czy powodzianom. Naczelnik jednostki, Arkadiusz Godzisz, marzy o założeniu Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej. Wśród strażaków OSP Szczebrzeszyn są funkcjonariusze PSP, co pozwala na poznawanie nowości z dziedziny pożarnictwa.

Współczesne wyzwania i zadania Ochotniczych Straży Pożarnych w Małopolsce

Aktualnie na terenie Małopolski działa 1333 Ochotniczych Straży Pożarnych, w których zrzeszonych jest ponad 44 000 członków czynnych, 129 orkiestr dętych, 47 zespołów regionalnych i 40 zespołów sportowych. Do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego włączonych jest 315 OSP. Na terenie woj. Małopolskiego działa ponad 922 Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych.

Obecne problemy Związku i Ochotniczych Straży Pożarnych woj. małopolskiego:

• brak dotacji na wypełnianie działalności statutowej przez Ogniwa Związku;
• mała ilość dotacji na zakup nowoczesnego sprzętu ratowniczo-gaśniczego oraz do budów i remontów remiz itp.;
• trudności w prowadzeniu skomplikowanej księgowości przez Ochotnicze Straże Pożarne;
• brak rekompensat dla strażaków i pracodawców za nieobecność strażaków-ratowników biorących udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych, ćwiczeniach i szkoleniach;
• naliczanie 23% stawki podatku VAT na Gminy, które kupują sprzęt ratowniczo-gaśniczy dla OSP;
• nasilanie się wyjazdów do pracy za granicą przez członków OSP, powodujące osłabienie gotowości operacyjno-technicznej.

Zadania Związku na przyszłość:

• działanie na rzecz ochrony życia, zdrowia, mienia i środowiska przed pożarami, klęskami żywiołowymi i zagrożeniami ekologicznymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami;
• rzecznictwo i reprezentowanie członków Związku wobec organów administracji publicznej;
• wykonywanie zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej, przeciwpowodziowej ratownictwa i bezpieczeństwa powszechnego zleconych przez organy administracji publicznej;
• działanie na rzecz ochrony środowiska;
• informowanie o występujących zagrożeniach pożarowych i innych zagrożeniach miejscowych oraz sposobach zapobiegania im;
• rozwijanie i upowszechnianie działalności kulturalnej;
• rozwijanie i krzewienie kultury fizycznej i sportu;
• organizowanie pożarniczego, obronnego i patriotycznego wychowania dzieci i młodzieży.

Prezesi Zarządu Związku Straży Pożarnych Województwa Krakowskiego i Małopolskiego

tags: #historia #sp #druha #osp