Bezpieczeństwo podczas pożaru zaczyna się od szybkiego powiadomienia odpowiednich służb oraz prawidłowego wykorzystania dostępnych systemów ochrony przeciwpożarowej. Jednym z podstawowych elementów infrastruktury przeciwpożarowej, które odgrywają kluczową rolę w ochronie życia i mienia, są hydranty. Urządzenia te, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne, zapewniają stały dostęp do wody, która jest niezbędna do gaszenia pożarów i chłodzenia płonących substancji, a także odcinania dostępu tlenu podtrzymującego płomienie.
Zastępy straży pożarnej, które przybywają na miejsce, gdzie rozgorzał ogień, muszą rozwinąć niezbędny sprzęt do podjęcia akcji gaśniczej oraz zapewnić sobie dostęp do właściwej ilości środka gaśniczego, czyli zwykle wody. Jeśli w okolicy znajduje się odpowiednia infrastruktura przeciwpożarowa, węże strażackie podłącza się bezpośrednio do niej. W zależności od sytuacji w tym celu zwykle używane są dostępne hydranty przeciwpożarowe.
Hydranty wewnętrzne
Hydranty wewnętrzne to urządzenia przeciwpożarowe, które służą do gaszenia pożarów wewnątrz budynków. Są one powszechnie stosowane w wielu obiektach, choć ich praktyczne wykorzystanie w akcjach gaśniczych przez osoby nieprzeszkolone jest rzadkie ze względu na złożoność obsługi i związane z tym ryzyko.
Budowa i zasada działania hydrantów wewnętrznych
Hydranty wewnętrzne składają się z rury wodnej pod ciśnieniem, zaworu, strumienicy i węża strażackiego. Zawór służy do otwierania i zamykania przepływu wody, a strumienica umożliwia regulowanie ciśnienia i kierunku strumienia wody. Hydranty wewnętrzne są zazwyczaj podłączone do systemu hydrantowego, który zapewnia stały dostęp do wody pod ciśnieniem. Zasięg hydrantów powinien obejmować całą powierzchnię chronionego budynku. Wszystkie hydranty są oznakowane zgodnie z Polską Normą.
Węże są przechowywane w szafkach hydrantowych na zwijadłach. Szafki te najczęściej występują w kolorze czerwonym lub białym, ale mogą być wykonane w dowolnych odcieniach, pod warunkiem oznakowania zgodnego z Polską Normą. Bęben hydrantowy, czyli zwijadło, jest uchylne na zawiasach, co umożliwia jego wychylenie poza lico szafki w razie potrzeby. Jednocześnie wąż jest połączony z zaworem przez elastyczne złącze, a bęben zwijadła jest obrotowy, co zapobiega jego ukręceniu. To pozwala na wyciągnięcie ze zwijadła tylko tak długiego odcinka węża, jaki jest potrzebny do gaszenia, bez plątania się czy załamywania.
Typy hydrantów wewnętrznych i ich przeznaczenie
Istnieją trzy, a nawet cztery rodzaje hydrantów wewnętrznych, które różnią się średnicą, a co za tym idzie, wydajnością. Są to hydranty 25, 33 oraz 52, gdzie cyfry oznaczają średnicę wewnętrzną węża w milimetrach. Pochodną tych różnic jest odmienna budowa węży, zwijadeł i szafek hydrantowych.
Hydranty 25 i 33 z wężami półsztywnymi
Hydranty 25 i 33 mają węże tzw. półsztywne. Są one elastyczne, ale zachowują wystarczającą sztywność, aby zwinięcie ich w krąg nie zamykało przekroju. Jest to istotna i przede wszystkim przydatna cecha, ponieważ woda płynie całym, maksymalnym przekrojem węża, co minimalizuje szkodliwe spadki ciśnienia i wydajności.
Hydranty 52 z wężami płasko składanymi
Węże hydrantów 52 są inaczej skonstruowane. Jeśli nie ma w nich wody, są całkiem wiotkie. Choć technicznie możliwe jest wyprodukowanie ich jako półsztywnych, użytecznie długi odcinek takiego węża zajmowałby absurdalnie wiele miejsca. Z tego względu hydranty 52 są wyposażane w węże płasko składane, które zamykają swój przekrój całkowicie przy braku napełnienia wodą. Prawidłowe użycie płaskoskładanego węża 52 jest bardziej kłopotliwe niż półsztywnych węży 25 i 33, ponieważ trzeba go całkowicie rozwinąć i dbać, by nie miał załamań. Trudność użycia jest rekompensowana wydajnością - przy odpowiednim ciśnieniu hydrant 52 podaje prawie trzy razy więcej wody niż hydrant 25 i niemal dwukrotnie więcej niż hydrant 33.
Wymagania dotyczące ciśnienia i umiejscowienia
Bez odpowiedniego ciśnienia nie będzie należytego wydatku wody z hydrantu. Przepisy nakładają obowiązek zmieszczenia się z wartościami ciśnienia dla zaworów hydrantów 25 w granicach 0,2 - 1,2 MPa (2-12 barów). Dla zaworów hydrantów 33 i 52 dopuszczalna górna granica ciśnienia jest niższa i wynosi 0,7 MPa (7 barów). Różnica ta wynika z faktu, że wąski wąż hydrantu 25 nawet przy dużym ciśnieniu daje się kierować osobie o średniej posturze, natomiast grubsze węże przy ciśnieniu rzędu 8 barów są niemożliwe do kontroli. Zawory odcinające hydrantów muszą znajdować się na wysokości 1,35 +/- 0,1 m od podłogi.
Hydranty wewnętrzne oraz zawory 52 powinny być umieszczane przy drogach komunikacji ogólnej, w szczególności:
- przy wejściach do budynku i klatek schodowych na każdej kondygnacji,
- w przejściach i na korytarzach,
- przy wejściach na poddasza,
- przy wyjściach na przestrzeń otwartą lub przy wyjściach ewakuacyjnych z pomieszczeń produkcyjnych i magazynowych, w szczególności zagrożonych wybuchem.
Zasięg hydrantów wewnętrznych w poziomie obejmuje całą powierzchnię chronionego budynku, strefy pożarowej lub pomieszczenia, z uwzględnieniem długości odcinka węża i efektywnego zasięgu rzutu prądów gaśniczych (3 m dla prądów rozproszonych stożkowych w strefach ZL w budynkach wielokondygnacyjnych; 10 m w pozostałych budynkach). W budynkach wielokondygnacyjnych hydranty rozmieszcza się na każdej kondygnacji.
Przepisy dotyczące stosowania hydrantów wewnętrznych
Stosowanie hydrantów wewnętrznych nie jest wymagane we wszystkich rodzajach obiektów. Zależy to od potencjalnego zagrożenia stwarzanego przez pożar, które rośnie z wielkością i wysokością budynku, a także z liczbą osób w nim przebywających lub ilością materiałów palnych. Przepisy te są określone w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. 2023.0.822 t.j.).
Kategorie zagrożenia ludzi (ZL) i gęstość obciążenia ogniowego (PM)
Hydranty o różnych średnicach różnią się przeznaczeniem, zgodnie z kategoriami zagrożenia ludzi (ZL) oraz budynków przemysłowo-magazynowych (PM), których definicje są określone w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 14 listopada 2017 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
- Hydranty 25 są przeznaczone dla budynków zaliczonych do kategorii zagrożenia ludzi (ZL), np. w strefach pożarowych ZL I (dyskoteki, kina), ZL II (przedszkola, szpitale), ZL III (budynki mieszkalne) lub ZL V (hotele, internaty), gdy strefa pożarowa przekracza 200 m2. Stosuje się je na każdej kondygnacji budynków wysokich i wysokościowych oraz w niskich i średniowysokich o określonej powierzchni strefy pożarowej.
- Hydranty 33 są stosowane w garażach: jednokondygnacyjnych zamkniętych o więcej niż 10 stanowiskach postojowych oraz wielokondygnacyjnych. W garażach mamy do czynienia z pożarem intensywnym, lecz o ograniczonej powierzchni.
- Hydranty 52 są przeznaczone do budynków przemysłowo-magazynowych (PM), w strefach pożarowych o gęstości obciążenia ogniowego przekraczającej 500 MJ/m2 i powierzchni przekraczającej 200 m2, lub w innych określonych przypadkach magazynowych. Użycie hydrantu 52, dającego masę wody, jest jak najbardziej wskazane, zwłaszcza gdy pożar jest intensywny i trudno dostępny.
Hydranty zewnętrzne
Hydranty zewnętrzne stanowią jeden z podstawowych elementów sieci wodociągowej przeciwpożarowej, zapewniając szybki dostęp do stałego źródła wody dla jednostek ochrony przeciwpożarowej niemal w każdym miejscu i czasie. Wyróżniamy hydranty podziemne, często niezauważane, oraz nadziemne, najczęściej czerwone, czarne lub szare urządzenia, stanowiące widoczny element krajobrazu.
Znaczenie i budowa hydrantów zewnętrznych
Wozy strażackie dysponują ograniczonymi zbiornikami na wodę. W przypadku długotrwałych działań konieczne jest szybkie podpięcie pod stałe źródło zasilania, takie jak hydrant zewnętrzny. Szybka lokalizacja hydrantu warunkuje zapewnienie stałego dostępu do wody i efektywne ugaszenie pożaru. Hydranty zewnętrzne pozwalają na bezpieczny pobór wody na potrzeby gaszenia pożaru ze stale nawodnionej sieci wodociągowej.
W przypadku hydrantów podziemnych, do podłączenia węży konieczne będzie zamontowanie specjalnego stojaka hydrantowego, którego konstrukcja pozwoli na sprawny pobór wody. W przypadku hydrantów nadziemnych, węże zostaną podpięte bezpośrednio do znajdujących się tuż pod głowicą nasad.
Podstawy prawne i dokumentacja techniczna
Kluczowym dokumentem określającym wymagania dla sieci wodociągowej przeciwpożarowej, w tym hydrantów zewnętrznych, jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 roku w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych (Dz.U. 2009 nr 124 poz. 1030). Przepisy te są uszczegółowieniem regulacji Prawa budowlanego, które warunkuje możliwość wznoszenia niektórych obiektów budowlanych od zapewnienia im przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę do zewnętrznego gaszenia pożaru.
Każdy zainstalowany hydrant zewnętrzny musi odpowiadać nie tylko regulacjom prawnym, ale również posiadać niezbędną dokumentację techniczną. Hydranty montowane na sieciach wodociągowych muszą legitymować się co najmniej w dniu produkcji:
- aprobatą techniczną (lub Krajową Oceną Techniczną - KOT),
- atestem higienicznym Państwowego Zakładu Higieny (PZH),
- świadectwem dopuszczenia CNBOP-PIB do użytkowania w ochronie przeciwpożarowej.
Brak któregokolwiek z tych dokumentów uniemożliwia wprowadzenie danego hydrantu do użytku.
Wymagania dotyczące stosowania hydrantów zewnętrznych
Rozporządzenie MSWiA jednoznacznie określa, kiedy i gdzie hydrant zewnętrzny powinien być zainstalowany. Hydranty muszą być stosowane w jednostkach osadniczych o liczbie mieszkańców przekraczającej 100 osób, które nie stanowią zabudowy kolonijnej. Dodatkowo w hydranty wyposażone powinny być położone w ich granicach budynki użyteczności publicznej, budynki zamieszkania zbiorowego, obiekty produkcyjne i magazynowe. Te ostatnie muszą posiadać dostęp do hydrantów niezależnie od miejsca położenia, jeśli ich kubatura przekracza 2500 m³ lub ich powierzchnia przekracza 500 m². Ponadto hydranty są niezbędnym elementem każdej stacji paliw płynnych ze zbiornikami o łącznej pojemności do 200 m³ i stacji gazu płynnego.
Obowiązek przyłączenia do sieci hydrantowej dotyczy również obiektów użyteczności publicznej lub zamieszkania zbiorowego, w których jednocześnie może przebywać ponad 50 osób, jeśli posiadają wyznaczoną strefę pożarową o powierzchni ponad 1000 m2.
Lokalizacja i oznakowanie hydrantów zewnętrznych
Hydranty zewnętrzne muszą znajdować się w odpowiednich odległościach - zarówno od budynków, jak i od siebie. Na terenach miejskich hydranty umieszczane są wzdłuż ulic i dróg oraz przy ich skrzyżowaniach.
Zasady rozmieszczania hydrantów zewnętrznych:
- Odległość między dwoma sąsiadującymi ze sobą hydrantami nie powinna przekraczać 150 metrów.
- Odległość od zewnętrznej krawędzi jezdni lub drogi wyznaczona została na maksymalnie 15 metrów.
- Jeśli hydranty zewnętrzne przeznaczone są do chronienia konkretnego obiektu, pierwszy (najbliższy) z nich umieszczony powinien być w odległości do 75 metrów od obiektu.
- Kolejne hydranty wymagane do ochrony obiektu powinny być rozmieszczone w odległości do 150 metrów od siebie.
- Hydrant zawsze powinien być odsunięty od ściany chronionego budynku na minimum 5 metrów.
- Poza obszarami miejskimi odległości między hydrantami powinny być dostosowane do gęstości zaludnienia i planowanej zabudowy.
Oznakowanie hydrantów zewnętrznych powinno być zgodne z Polskimi Normami PN-EN 14384:2009 (dla hydrantów nadziemnych) oraz PN-EN 14339 (dla hydrantów podziemnych). Znaki wskazujące umiejscowienie hydrantu zawierają również informacje o jego parametrach, takich jak średnica zaworu czy odległość od znaku. Oznaczenia lokalizujące hydrant zewnętrzny podziemny zazwyczaj pokazują jedną lub dwie odległości, w zależności od położenia pokrywy hydrantu względem znaku.
Hydranty zewnętrzne podziemne
Hydrant podziemny to kolumna umieszczona w rurociągu, która umożliwia przyłączenie stojaka hydrantowego. Cała konstrukcja hydrantu znajduje się pod płaszczyzną chodnika, drogi czy parkingu, a dostęp do niego jest przykryty specjalną pokrywą - klapą z literą W. Aby skorzystać z hydrantu podziemnego, konieczne jest posiadanie specjalnego klucza, który znajduje się na wyposażeniu straży pożarnej. Hydrant podziemny oznaczany jest tablicą orientacyjną - czerwonym znakiem z białą obwódką i białą literą H, informującą o obecności hydrantu, średnicy zaworu i kierunku położenia względem znaku.
Hydranty zewnętrzne nadziemne
Hydrant zewnętrzny nadziemny to kolumna, obustronnie zakończona nasadami wylotowymi, umożliwiającymi pobór wody z rurociągu. Najczęściej ma kolor czerwony (rzadziej czarny lub szary), co wyróżnia go z otoczenia. Oznakowany jest tabliczką płaską lub przestrzenną (znak hydrant na trzech płaszczyznach połączonych w trójścian), co zapewnia jej widoczność z każdej strony. Znak hydrantu nadziemnego to kwadratowa tabliczka w kolorze białym z dużą, czarną literą H w środku i dwoma czerwonymi prostokątami po obu stronach litery.
Kryteria wyboru między hydrantem podziemnym a nadziemnym
Najczęściej stosowane hydranty zewnętrzne to te o średnicach 80 mm i 100 mm (DN80 i DN100). Rzadziej spotyka się hydranty nadziemne o średnicy 150 mm (DN150). Dodatkowym parametrem jest zakres ciśnień nominalnych, np. PN 10 (10 bar/1 MPa) lub PN 16 (16 bar/1,6 MPa). Co do zasady, zalecanym jest instalowanie na sieci wodociągowej hydrantów zewnętrznych nadziemnych, w miarę możliwości (Rozporządzenie MSWiA wskazuje na stosowanie hydrantów nadziemnych DN 80). Są one łatwiejsze do zlokalizowania i nie wymagają dodatkowego sprzętu, co zapewnia szybszy dostęp do wody. Stosowanie hydrantów zewnętrznych podziemnych jest dopuszczalne, jeśli hydrant nadziemny powodowałby utrudnienia (np. w ruchu drogowym, pieszych, dojeździe służb ratunkowych) lub byłby niewskazany.
Użycie hydrantów i bezpieczeństwo
Urządzenia te są przeznaczone głównie do użytku przez przeszkolone osoby oraz służby ratownicze, w szczególności straż pożarną. W przypadku zauważenia pożaru lub zagrożenia życia zawsze należy w pierwszej kolejności niezwłocznie wezwać straż pożarną.
Podłączanie węża ogrodowego do hydrantu przeciwpożarowego
Procedury podłączania i obsługi węża
Prowadzenie akcji gaśniczej wymaga szybkiego podłączenia się do źródła wody. Podpięcie węży do hydrantu nadziemnego wymaga połączenia znajdującej się na hydrancie nasady z nasadą, którą zakończony jest używany wąż tłoczny. Wiąże się to z koniecznością zdjęcia z nasady hydrantowej zamontowanej pokrywy oraz zastosowania odpowiedniego dla danej średnicy łącznika. Do prawidłowego połączenia nasady z łącznikami niezbędne jest użycie klucza hydrantowego, dzięki czemu można dokręcić poszczególne elementy oraz odblokować przepływ wody. Dla hydrantów podziemnych, jak wspomniano, niezbędny jest stojak hydrantowy.
Przed podjęciem jakichkolwiek działań gaśniczych przez przeszkolone osoby konieczne jest upewnienie się, że hydrant zewnętrzny jest dostępny i sprawny technicznie. Hydranty powinny być wyraźnie oznaczone oraz wolne od przeszkód. Po przygotowaniu hydrantu kolejnym etapem, realizowanym przez przeszkolony personel, jest podłączenie węża gaśniczego. Należy stosować wyłącznie węże o odpowiednich parametrach technicznych. Po zamocowaniu węża zawór powinien być otwierany stopniowo, co pozwala uniknąć gwałtownego wzrostu ciśnienia.
Obsługa hydrantu, szczególnie typu 52 z wężem płasko składanym, jest najwygodniejsza i najbezpieczniejsza, gdy wykonują ją co najmniej dwie osoby. Jedna osoba powinna trzymać prądownicę i celować w ogień, a druga odkręcać (lub otwierać) zawór. Wąż płasko składany należy całkowicie rozwinąć, nim poda się wodę, inaczej pod wpływem ciśnienia wody zapętli się w nierozwiązywalny supeł. Węża półsztywnego nie trzeba w pełni rozwijać, tu jedna osoba mogłaby sobie poradzić, ale musiałaby najpierw uruchomić zawór, wpuścić wodę pod ciśnieniem do węża, a następnie ciągnąć w stronę pożaru wąż z wodą, co jest mniej wygodne.
Zasady bezpieczeństwa podczas akcji gaśniczej
Użycie hydrantu łączy się z jeszcze jednym, poważnym ograniczeniem: zanim zacznie się polewać pożar wodą, należy odłączyć dopływ prądu do budynku. To oznacza, że niezbędna jest trzecia (lub czwarta) osoba, która dokona dwóch czynności: najpierw znajdzie przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP), a następnie go wyłączy. W budynkach jednorodzinnych, dwurodzinnych i w niskiej zabudowie osiedlowej, gdzie PWP często nie ma, najłatwiej znaleźć wyłącznik różnicowoprądowy przy tablicy lub w szafce bezpiecznikowej. Zjawisko pożaru niesie ze sobą poważne zagrożenia, dlatego podjęcie akcji gaśniczej w stylu amatorskim bywa nadmiernym ryzykiem. Hydranty zewnętrzne są przeznaczone głównie dla osób przeszkolonych. Po zakończeniu działań gaśniczych należy przeprowadzić czynności porządkowe. Zamknięcie hydrantu powinno następować stopniowo, aby zapobiec uszkodzeniom instalacji.
Konserwacja i przeglądy
Hydranty wewnętrzne są urządzeniami przeciwpożarowymi, dlatego należy je poddawać przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym. Należy je przeprowadzać zgodnie z zasadami określonymi w Polskich Normach, dokumentacji techniczno-ruchowej oraz instrukcjach obsługi, w okresach zgodnych z instrukcją Producenta, nie rzadziej jednak niż raz w roku. Czynności te powinna przeprowadzać osoba kompetentna.
Alternatywne źródła wody w gospodarstwie domowym
Nie ma przeszkód prawnych, by wyposażyć w hydranty wewnętrzne zarówno budynki mieszkalne, jak i inwentarskie. Istnieje również prostsze wyjście, dające możliwość korzystania z namiastki hydrantu mimo jego fizycznego braku. Każde gospodarstwo domowe dysponujące kranem z wodą i wężem do podlewania ogrodu posiada namiastkę hydrantu wewnętrznego. Nie ma on parametrów profesjonalnego sprzętu (zbyt mała średnica węża, np. 10 mm, i zbyt niskie ciśnienie wody), ale może być użyteczny w początkowej fazie pożaru. W tym celu zaleca się zakup węża na zwijadle dla wygody użytkowania i dłuższej żywotności, a także założenie prądowniczki dającej jak najbardziej rozproszony prąd wody. Należy jednak zawsze pamiętać o zasadzie odcięcia dopływu energii elektrycznej (i gazowej) do budynku przed użyciem wody do gaszenia pożaru.