Zgodnie z obowiązującymi przepisami, bezpośredni udział członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w działaniach ratowniczych jest uwarunkowany spełnieniem szeregu wymogów. Kluczowe znaczenie ma tutaj ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, która precyzuje kryteria kwalifikacji strażaków-ochotników. OSP odgrywa kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa pożarowego w Polsce, a strażacy OSP, działając jako wolontariusze, niosą pomoc w sytuacjach zagrożenia życia i mienia. Pierwszym krokiem do dołączenia do tej szlachetnej służby jest przejście odpowiedniego szkolenia.
Wymogi Uczestnictwa w Działaniach Ratowniczych OSP
Aby członek OSP mógł brać bezpośredni udział w akcjach ratowniczych, musi spełniać następujące warunki określone w art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej:
- Ukończone 18 lat i nieprzekroczenie 65 lat wieku.
- Posiadanie aktualnych badań lekarskich, które dopuszczają do udziału w działaniach ratowniczych.
- Ukończenie odpowiedniego szkolenia pożarniczego.
Rodzaje Szkoleń i Kryteria Kwalifikacji
System szkolenia członków OSP obejmuje różnorodne kursy specjalistyczne, mające na celu przygotowanie kadry do pełnienia określonych funkcji i zadań. Poniżej przedstawiono szczegółowe warunki przyjęcia na poszczególne rodzaje szkoleń oraz ich programy.
Szkolenie Podstawowe Strażaków Ratowników OSP
Warunkiem przyjęcia na szkolenie podstawowe jest:
- Ukończone 18 lat i nieprzekroczone 65 lat.
- Posiadanie skierowania na szkolenie.
- Posiadanie zaświadczenia lekarskiego orzekającego zdolność do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, zgodnego z obowiązującymi przepisami prawnymi w tym zakresie, ważne na czas szkolenia.
W przypadku osób niepełnoletnich (w wieku od 16 do 18 lat), wymagana jest pisemna zgoda rodziców lub opiekunów prawnych na udział w szkoleniu. Należy jednak pamiętać, że osoby nieletnie nie mogą brać bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczo-gaśniczych. W przypadku dużego zainteresowania kursem, osoby pełnoletnie mogą mieć pierwszeństwo.
Organizacja Szkolenia Podstawowego
Na realizację programu szkolenia przewidziano 136 godzin dydaktycznych, w tym:
- Spotkanie organizacyjne - 3 godziny, mające na celu omówienie kwestii organizacyjnych, przedstawienie harmonogramu i przeprowadzenie instruktażu BHP.
- Zajęcia dydaktyczne - 126 godzin, obejmujące zajęcia teoretyczne i praktyczne.
- Egzamin szkolenia - 5 godzin.
Dodatkowo, w ramach szkolenia podstawowego, często organizowane jest szkolenie z zakresu współdziałania z Lotniczym Pogotowiem Ratunkowym (LPR), które poszerza kompetencje strażaków OSP.
Przebieg Szkolenia Podstawowego - Krok po Kroku
Proces szkolenia OSP jest dobrze zorganizowany i ma na celu kompleksowe przygotowanie strażaków do działań ratowniczych.
- Szkolenie BHP: Rozpoczyna się od instruktażu ogólnego, prowadzonego przez organizatora szkolenia. Po instruktażu uczestnik otrzymuje kartę szkolenia wstępnego BHP. Następnie, strażak udaje się do swojej macierzystej jednostki OSP, gdzie Naczelnik OSP przeprowadza instruktaż stanowiskowy BHP, potwierdzając go wpisem w karcie. Dostarczenie karty szkolenia wstępnego BHP organizatorowi szkolenia jest obowiązkowe i jest warunkiem dopuszczenia do dalszej części kursu.
- Część teoretyczna: Często realizowana jest w formie e-learningu. Egzamin teoretyczny, zazwyczaj w formie testu wielokrotnego wyboru, sprawdza zrozumienie materiału. Zdanie egzaminu teoretycznego jest warunkiem dopuszczenia do części praktycznej.
- Część praktyczna: Odbywa się w wyznaczonym miejscu, często w siedzibie Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej (KP PSP). Obejmuje ćwiczenia praktyczne z zakresu technik gaśniczych, ratownictwa, obsługi sprzętu i innych umiejętności niezbędnych w działaniach ratowniczych. Zbyt duża absencja na zajęciach praktycznych (np. powyżej 20%) może skutkować skreśleniem z listy uczestników kursu. Po zakończeniu części praktycznej i zaliczeniu tzw. komory dymowej (ćwiczenia w warunkach zadymienia), przystępuje się do egzaminu praktycznego.
Egzaminy i Uzyskane Uprawnienia
Szkolenie OSP kończy się egzaminami - teoretycznym i praktycznym, a także egzaminem z zakresu BHP. Aby zdać egzamin teoretyczny i egzamin BHP, należy uzyskać minimum 70% poprawnych odpowiedzi. Egzamin praktyczny sprawdza umiejętności nabyte podczas ćwiczeń.
Po pomyślnym ukończeniu szkolenia i spełnieniu wszystkich wymagań, uczestnicy otrzymują szereg zaświadczeń, potwierdzających ich kwalifikacje. Najważniejsze z nich to:
- Zaświadczenie o ukończeniu szkolenia podstawowego OSP.
- Zaświadczenie o ukończeniu szkolenia okresowego BHP.
- Zaświadczenie o przeszkoleniu z zakresu obsługi sieci radiowych UKF PSP.
- Zaświadczenie o ukończeniu testu w komorze dymowej.
- Zaświadczenie o ukończeniu szkolenia doskonalącego dla strażaków KSRG z zakresu współdziałania z LPR (jeśli takie szkolenie było realizowane).
Szkolenie Kierujących Działaniem Ratowniczym (KDR) dla Członków OSP
Do szkolenia kierujących działaniem ratowniczym (KDR) kwalifikują się osoby, które spełniają następujące kryteria:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Posiadanie co najmniej 3-letniego stażu od uzyskania uprawnień do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań według „Systemu szkolenia członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych” z 2006 roku.
Szkolenie Naczelników OSP
Kandydaci na naczelników OSP muszą spełnić:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia kierujących działaniem ratowniczym dla członków OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań zgodnie z programem szkolenia z 2006 roku.
Szkolenie Komendantów Gminnych ZOSP RP
Do szkolenia komendantów gminnych ZOSP RP dopuszczane są osoby, które spełniają następujące warunki:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek od 25 do 65 lat.
- Obowiązkowa przynależność do Ochotniczej Straży Pożarnej z czynnym członkostwem.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia Dowódców OSP lub spełnienie równorzędnych wymagań.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia Naczelników OSP lub spełnienie równorzędnych wymagań.
Szkolenie Kierowców-Konserwatorów Sprzętu Ratowniczego OSP
Wymagania obejmują:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Posiadanie prawa jazdy co najmniej kategorii B.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań zgodnie z programem szkolenia z 2006 roku.
Kwalifikowana Pierwsza Pomoc (KPP)
Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym z dnia 8 września 2006 roku określa zasady prowadzenia kursów Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy oraz warunki uzyskiwania tytułu „Ratownika”. Kursy te są prowadzone zgodnie z przepisami wspomnianej ustawy oraz rozporządzeń Ministra Zdrowia i MSWiA.
Do Kogo Skierowane są Kursy KPP?
Kursy Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy są przeznaczone między innymi dla:
- Państwowej Straży Pożarnej.
- Ochotniczych Straży Pożarnych.
- Zakładowych Straży Pożarnych.
- Jednostek i służb ochrony przeciwpożarowej.
- Jednostek systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego i współpracujących z Systemem.
- Policji, Wojska Polskiego, Straży Granicznej.
- Innych grup oraz osób, które mają obowiązek lub dobrowolnie chcą odbyć tego typu szkolenie.
Zakres Czynności Wykonywanych przez Ratownika w Ramach KPP
Ratownik po ukończeniu kursu KPP jest przygotowany do wykonywania następujących czynności:
- Resuscytacji krążeniowo-oddechowej (bezprzyrządowej i przyrządowej) z podaniem tlenu oraz zastosowaniem defibrylatora zautomatyzowanego.
- Tamowania krwotoków zewnętrznych i opatrywania ran.
- Unieruchamiania złamań, podejrzeń złamań kości oraz zwichnięć.
- Ochrony przed wychłodzeniem lub przegrzaniem.
- Prowadzenia wstępnego postępowania przeciwwstrząsowego.
- Stosowania tlenoterapii biernej.
- Ewakuacji z miejsca zdarzenia osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Udzielania wsparcia psychicznego.
- Prowadzenia wstępnej segregacji medycznej.
Inne Szkolenia Specjalistyczne
- Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Technicznego: Obejmują wypadki drogowe, budowę pojazdów, urządzenia hydrauliczne, organizację akcji ratownictwa technicznego, metody uwalniania poszkodowanych, postępowanie z substancjami niebezpiecznymi.
- Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Wodnego: Skupiają się na konstrukcji budowli ochronnych, działaniach ratowniczych i zabezpieczających na wodzie, usuwaniu skutków powodzi, obsłudze sprzętu ratownictwa wodnego, pomocy ludziom i zwierzętom, lokalizacji i wydobywaniu zwłok, działaniach na lodzie.
Przykładowe Zagadnienia Programowe dla Poszczególnych Funkcji w OSP
Szczegółowe programy szkoleń opracowane dla różnych funkcji w OSP mają na celu zapewnienie kompleksowego przygotowania strażaków-ochotników:
- Szkolenie Dowódców OSP: Organizacja ochotniczych straży pożarnych, musztra, sprzęt ratowniczy, drabiny, węże, proces spalania, zadania strażaków w zastępie, podstawy organizacji akcji gaśniczej, rozwinięcie linii, gaszenie pożarów, środki gaśnicze, ewakuacja, działania w czasie innych zagrożeń, łączność i alarmowanie.
- Szkolenie Podstawowe Strażaków Ratowników OSP: Organizacja ochrony ludności, rozwój pożaru, taktyka gaszenia pożarów, sprzęt ochrony dróg oddechowych, ratowniczy sprzęt mechaniczny, podstawowe zadania w działaniach ratowniczo-chemicznych, elementy pierwszej pomocy.
- Szkolenie Kierujących Działaniem Ratowniczym (KDR): Organizacja ochrony przeciwpożarowej, kierowanie działaniami gaśniczymi, działania gaśnicze, ratownictwo na drodze, organizacja łączności i dowodzenia, organizacja szkoleń doskonalących, dokumentacja z działań ratowniczych, organizacja i funkcjonowanie Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT) OSP.
- Szkolenie Naczelników OSP: Obowiązki, uprawnienia i odpowiedzialność naczelnika OSP, współdziałanie OSP z samorządem i PSP, wybrane zagadnienia operacyjne, ceremoniał pożarniczy, organizacja szkoleń i zawodów, zaplecze logistyczne, propaganda ochrony przeciwpożarowej.
- Szkolenie Komendantów Gminnych ZOSP RP: Podstawowe akty prawne, zadania komendanta gminnego OSP, kierowanie działaniami ratowniczymi, Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy na szczeblu gminy, zarządzanie kryzysowe, plany powiatowe, system wykrywania i alarmowania.
- Szkolenie Kierowców-Konserwatorów Sprzętu Ratowniczego OSP: Prawa i obowiązki kierowcy, charakterystyka samochodów pożarniczych, bezpieczeństwo prowadzenia i ustawiania pojazdów, konserwacja motopomp i autopomp, obsługa techniczna samochodów, konserwacja agregatów, urządzeń hydraulicznych, pił, zasady eksploatacji sprzętu ochrony dróg oddechowych, łączność i alarmowanie.
- Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Technicznego: Wypadki drogowe - statystyka i przyczyny, budowa pojazdów samochodowych, hydrauliczne urządzenia ratownicze, organizacja akcji ratownictwa technicznego na drogach, metody uwalniania osób poszkodowanych, postępowanie w czasie akcji z substancjami niebezpiecznymi, postępowanie ratownicze w czasie innych akcji komunikacyjnych.
- Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Wodnego: Konstrukcja budowli ochronnych i przyczyny awarii, działania ratownicze i zabezpieczające, usuwanie skutków powodzi, sprzęt ratownictwa wodnego, czynności członka załogi łodzi ratowniczej, udzielanie pomocy ludziom i zwierzętom, lokalizacja i wydobywanie zwłok, działania ratownictwa wodnego na terenach objętych powodzią, działania ratownicze na lodzie, znaki żeglugowe na drogach wodnych.
- Szkolenia z Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP): Procedury medyczne (sekwencje założeń taktycznych i działań ratowniczych), postępowanie w zatrzymaniu krążenia (u dorosłych, dzieci, niemowląt, noworodków), obrażenia i podejrzenie obrażeń (głowy, kręgosłupa, klatki piersiowej, brzucha, miednicy, narządu ruchu), rany, amputacje urazowe, wstrząs hipowolemiczny, oparzenia (termiczne, chemiczne), zatrucia wziewne, podtopienie, wychłodzenie, zaburzenia krążeniowo-oddechowe w stanach nieurazowych, drgawki, postępowanie z kobietą w widocznej ciąży w stanie zagrożenia życia/zdrowia, wsparcie psychiczne.
Badanie urazowe poszkodowanego Kurs KPP
Obowiązek Testów w Komorze Dymowej
Zgodnie z zasadami zatwierdzonymi przez Komendanta Głównego PSP, strażacy Ochotniczych Straży Pożarnych włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) mają obowiązek przystępować do testów w komorze dymowej nie rzadziej niż raz na 5 lat. Celem testu jest sprawdzenie odporności strażaków na obciążenia psychofizyczne w warunkach zbliżonych do rzeczywistych. W czasie testu sprawdza się orientację, zdolność do przemieszczania w warunkach zadymienia i ograniczonej widoczności.
Kartę skierowania na test/ćwiczenie w komorze dymowej podpisuje właściwy komendant gminny/prezes OSP/naczelnik OSP. Próba wysiłkowa (bieżnia, rower, młot podciągowy i drabina bez końca) realizowana jest w obuwiu sportowym, a ścieżka treningowa pokonywana jest w obuwiu specjalnym.
Ewolucja Systemu Szkolenia OSP
Nowelizacja przepisów od 17 listopada 2015 roku zwiększyła liczbę godzin i zmieniła zakres szkoleń, co wymaga od uczestników większego zaangażowania. Od lutego 2022 r. obowiązują nowe "Zasady organizacji szkoleń członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych". Wcześniej obowiązywał "System szkolenia członków OSP biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych" z 2006 roku.
Zmianie uległ zakres tematyczny i godzinowy poszczególnych szkoleń, takich jak podstawowe, kierowców-konserwatorów oraz kierujących działaniem ratowniczym.
Dyskusja i Wyzwania w Organizacji Szkoleń
W środowisku strażackim toczy się dyskusja dotycząca organizacji szkoleń dla dowódców OSP i innych specjalistycznych kursów. Pojawiają się głosy wskazujące na trudności związane z terminami szkoleń, które często odbywają się w dni robocze, w godzinach pracy. Stanowi to wyzwanie dla druhów, zwłaszcza tych pracujących poza miejscem zamieszkania, dla których zorganizowanie kilkudniowego szkolenia wymaga urlopu i wiąże się z dodatkowymi kosztami.
Niektórzy postulują powrót do organizowania szkoleń dowódców OSP przez Komendy Powiatowe Państwowej Straży Pożarnej (KP PSP) w trybie weekendowym. Argumentują, że taka forma byłaby bardziej dostępna dla strażaków-ochotników.
Z drugiej strony, pojawiają się głosy podkreślające, że Ośrodki Szkolenia, które przejęły organizację szkoleń specjalistycznych i dowódczych, pracują w standardowych godzinach od poniedziałku do piątku. Zwraca się uwagę, że jeśli OSP aspiruje do rozwoju, jej członkowie powinni dostosować się do tych warunków, a jakość szkoleń nie zawsze pozwala na ich realizację wyłącznie w weekendy. Dyskutowana jest również kwestia liczby chętnych na poszczególne kursy. Czasami zapotrzebowanie na szkolenie dowódców jest niewielkie, co może wynikać z faktu, że część osób spełniających formalne kryteria nie wykazuje aktywnego udziału w działaniach JOT. Sugeruje się eliminowanie tzw. „martwych dusz” z Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT), aby dane były bardziej wiarygodne, co mogłoby wpłynąć na lepsze planowanie szkoleń przez KP PSP.
Podkreśla się potrzebę współpracy między PSP a OSP, a nie rywalizacji. Wskazuje się, że dla osób naprawdę zaangażowanych w rozwój i chętnych do objęcia funkcji dowódczych, zorganizowanie czasu na szkolenie nie powinno stanowić przeszkody. Jednocześnie zauważa się, że niektóre OSP borykają się z trudnościami w namówieniu druhów na dalsze kursy specjalistyczne, mimo że kursy podstawowe są realizowane, często z konieczności wpisania do Systemu Wspomagania Dowodzenia - Straż (SWD-ST) lub naliczania stażu do emerytury OSP.
Zasady Finansowania Szkoleń OSP
Strażacy OSP działają jako wolontariusze i nie otrzymują wynagrodzenia za swoją służbę w tradycyjnym rozumieniu. Szkolenie OSP jest inwestycją w rozwój osobisty i możliwość niesienia pomocy innym. Samo szkolenie podstawowe dla strażaków OSP jest zazwyczaj bezpłatne dla uczestników lub kosztuje symboliczną kwotę, pokrywającą np. materiały szkoleniowe.
Jednakże, za udział w działaniach ratowniczych i innych akcjach, strażakom OSP przysługuje ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". Warto zaznaczyć, że jednostki OSP często otrzymują dofinansowania i wsparcie finansowe z różnych źródeł, które mogą być przeznaczane na zakup sprzętu, utrzymanie remizy czy właśnie na organizację szkoleń.
Platforma Edukacyjna dla OSP
Komenda Powiatowa PSP w Brzozowie (oraz inne jednostki) informuje, że uruchomiona została platforma edukacyjna www.platforma.wint.pl zawierająca m.in. materiały szkoleniowe z zakresu ratownictwa dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych. Możliwość logowania do serwisu wymaga wcześniejszego zarejestrowania się użytkownika za pomocą kodu dostępu przyznanego dla OSP. Materiały pomocne dla OSP znajdują się w dziale "IV.", a także dostępne są prezentacje w plikach .pps, obejmujące część teoretyczną poszczególnych szkoleń.
Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)
Poniżej przedstawiono odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące szkoleń OSP.
Czy kurs OSP jest płatny?
Szkolenie podstawowe strażaków OSP jest zazwyczaj bezpłatne dla uczestników lub wiąże się z symboliczną opłatą. Warto jednak dopytać o szczegóły organizatorów konkretnego kursu.
Czy są ograniczenia wiekowe na kurs OSP?
Tak, na kurs podstawowy OSP mogą być przyjmowane osoby w wieku od 16 do 65 lat. Osoby niepełnoletnie wymagają zgody rodziców i nie mogą brać udziału w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Co dzieje się po ukończeniu kursu podstawowego OSP?
Po ukończeniu kursu podstawowego i uzyskaniu zaświadczeń, strażak OSP może aktywnie uczestniczyć w działaniach ratowniczych swojej jednostki. Istnieje również możliwość dalszego rozwoju i specjalizacji poprzez udział w kursach specjalistycznych, np. z zakresu ratownictwa technicznego, medycznego, czy dowodzenia.
Gdzie mogę znaleźć informacje o najbliższych kursach OSP?
Informacje o kursach OSP można uzyskać w lokalnych jednostkach Ochotniczej Straży Pożarnej, w Komendach Powiatowych PSP, oraz na stronach internetowych Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP.