Czy kiedykolwiek myślałeś o tym, żeby zostać strażakiem Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)? To bez wątpienia piękna, ale też i wymagająca droga, wiążąca się z namacalną pomocą - ratowaniem ludzkiego życia i troską o bezpieczeństwo drugiego człowieka. Słowo „wymagająca” łączy się nie tylko z odwagą i ryzykiem, ale także z zapałem, siłą, wytrwałością i znajomością różnych procedur. W tym artykule przedstawiamy proces dołączenia do OSP oraz kluczowe informacje dotyczące czasu reakcji i gotowości bojowej tych jednostek.
Rola i zadania Ochotniczej Straży Pożarnej
Misja i funkcjonowanie OSP
Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt. Głównym zadaniem OSP jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi. W Polsce funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek OSP, do których należy ponad 700 tysięcy strażaków. Jednostki OSP działają jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną (PSP). Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Spektrum działań OSP jest bardzo szerokie, a najważniejszym dokumentem w jednostce jest statut, który zawiera informacje m.in. o celach i sposobach działania, prawach i obowiązkach członków, a także zasadach wyboru i funkcjonowania władz stowarzyszenia.
OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Obecnie włączonych do KSRG jest ponad 4500 jednostek OSP. Przed jednostkami KSRG stawiany jest szereg wymagań sprzętowych oraz personalnych, które muszą spełniać. Warto jednak zauważyć, że jednostki, które nie są włączone do systemu, potrafią równie sprawnie działać, zarówno podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, jak i służąc lokalnej społeczności.
Jak zostać strażakiem OSP?
Kryteria członkostwa i typy strażaków
Każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem. Statut jednostki zazwyczaj przewiduje kilka rodzajów członkostwa, np. członkowie zwyczajni, członkowie wspierający, członkowie honorowi. Członek czynny aktywnie uczestniczy w wykonywaniu postanowień statutu OSP. Członkiem wspierającym może być osoba fizyczna lub prawna, która zadeklaruje wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie. Członkiem honorowym może być każda osoba fizyczna, szczególnie zasłużona dla ochrony przeciwpożarowej. Zakres aktywności w OSP jest tak szeroki, że każdy znajdzie coś dla siebie, niezależnie od swoich umiejętności (mechanik, elektryk, informatyk, kierowca, nauczyciel itp.). Aby zostać członkiem ochotniczej straży pożarnej, który preferuje uczestnictwo w działaniach ratowniczo-gaśniczych, należy mieć ukończone 18 lat.
Osoby w wieku od 16 lat mogą zostać członkami OSP za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów. Zgodnie z najnowszym programem szkolenia podstawowego strażaków OSP, w szkoleniu mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły 16 lat. W przypadku dużej ilości osób pełnoletnich, osoby nieletnie mogą nie być przyjmowane na szkolenie ze względu na to, że nie mogą uczestniczyć w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Procedura wstąpienia do jednostki
Trzy kroki dzielą Cię od zostania członkiem OSP:
- Znajdź odpowiednią jednostkę: Jeśli myślisz o zostaniu strażakiem-ratownikiem, czyli takim, który bierze bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, ważna będzie lokalizacja jednostki. Jednostki OSP w ciągu kilku minut od alarmu są w stanie wyjechać do zdarzenia, dlatego im bliżej będziesz miał do jednostki, tym lepiej. Aby jednostka mogła funkcjonować, musi być prawnie zarejestrowana i znajdować się w Krajowym Rejestrze Sądowym, gdzie można wyszukać dane kontaktowe.
- Skontaktuj się i umów na spotkanie: Po skontaktowaniu się z jednostką zostaniesz zaproszony na spotkanie organizacyjne. Na spotkaniu poznasz strukturę organizacyjną, zobaczysz, jaką bazą techniczną dysponuje jednostka i dowiesz się więcej na temat dalszych kroków. Bądź przygotowany na pytania o motywację oraz o obecne doświadczenie.
- Złóż podanie o wstąpienie: Jeśli po spotkaniu będziesz zdecydowany na dołączenie i zostaniesz pozytywnie oceniony, będziesz mógł złożyć podanie o wstąpienie. Wszystkie decyzje o przyjęciu do stowarzyszenia podejmowane są przez zarząd. Po rozpatrzeniu podania zostaniesz poinformowany i poproszony o uzupełnienie dodatkowych dokumentów i ankiet.
Okres próbny i ślubowanie
Wiele jednostek OSP ma ustalony okres próbny. W tym okresie oceniane jest zaangażowanie nowych członków w realizację celów OSP. Na tym etapie powinieneś brać udział w szkoleniach wewnętrznych, które pozwolą Ci określić, czy chcesz zostać strażakiem-ratownikiem. Po pomyślnym przejściu okresu próbnego następuje ślubowanie. Najczęściej ślubowanie ma następującą treść: „W pełni świadom obowiązków strażaka ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia.” Praktyka pokazuje, że mundur otrzymują strażacy, którzy przeszli okres próbny i złożyli ślubowanie.
Zawodowa Ochotnicza Straż Pożarna: Odnowienie działalności Ochotniczej Straży Pożarnej
Kluczowe wymagania: Badania i szkolenia
Badania lekarskie
Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie, których rodzaj został opisany w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2022 r. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) powinien posiadać uprawnienie, by skierowanie na badania lekarskie wydać członkom OSP, którzy są aktualnie strażakami ratownikami OSP (nadal mają ważne badania lekarskie), którzy byli strażakami ratownikami OSP (skończyła się im ważność badań lekarskich) lub chcą być strażakami ratownikami OSP (mają 18-65 lat i są w toku procesu spełniania pozostałych warunków).
Szkolenie podstawowe strażaka ratownika OSP
Jeśli jesteś już członkiem OSP i posiadasz badania lekarskie, czas na szkolenie podstawowe. Jest to przepustka do pierwszej akcji. Szkolenie realizowane jest przez Państwową Straż Pożarną. Na program szkolenia składa się 38 tematów realizowanych w 136 godzinach, w tym 64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych. Szkolenie zakończone jest egzaminem, a jego ukończenie uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Szkolenie podstawowe strażaka ratownika OSP wymaga dostarczenia karty skierowania przed jego rozpoczęciem oraz spełnienia kryterium wieku (ukończone 16 lat i nieprzekroczone 65 lat). Zdanie egzaminów potwierdzających ukończenie szkolenia jest równoznaczne z nabyciem uprawnień z zakresu obsługi sieci radiowych UKF PSP. Egzamin teoretyczny uznaje się za zaliczony, jeśli zdający uzyskał min. 70% możliwych do zdobycia punktów z testu wielokrotnego wyboru składającego się z 30 pytań. Część praktyczna jest realizowana w siedzibach Komend Powiatowych/Miejskich PSP. W przypadku gdy absencja słuchacza na zajęciach praktycznych wyniesie powyżej 20%, kandydat zostanie skreślony z listy.
Inne uprawnienia (np. kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi)
Zezwolenie na kierowanie pojazdem uprzywilejowanym dla członka OSP wydaje starosta. Dodatkowo osoba kierująca pojazdami OSP, aby uzyskać to zezwolenie, musi przedstawić zaświadczenia potwierdzające, że osoba ma być kierującym pojazdem ochotniczej straży pożarnej.
Czas reakcji Ochotniczej Straży Pożarnej na zdarzenia
System alarmowania i gotowość bojowa
Jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach jak Państwowa Straż Pożarna. Stanowisko kierowania PSP po otrzymaniu zgłoszenia podejmuje decyzję o alarmowaniu jednostek OSP. Jednostki wyposażone są w syreny alarmowe, a także w systemy powiadamiania. Jednostka OSP tak organizuje swoją działalność, aby być w pełnej gotowości bojowej o każdej porze. Nie oznacza to, że jako strażak musisz stawić się na każdy alarm. Niektóre jednostki monitorują gotowość poszczególnych strażaków, wyznaczają dyżury itp. Zazwyczaj jednostka OSP to stowarzyszenie, w wielu jednostkach obowiązuje składka członkowska, najczęściej roczna w wysokości od 10 do 50 zł.
Graniczne czasy dojazdu i normy operacyjne
Jako graniczny czas wyjazdu przyjmuje się 15 minut. W ciągu 15 minut od momentu zaalarmowania strażacy przybywają do jednostki, przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia. Czas 8 minut dotyczy miasta, w którym Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza (JRG) PSP stacjonuje; poza terenem miasta jest to 15 minut. Te kryteria czasowe są stałe monitorowane.
Metodyka budowy planu sieci jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych planowanych do włączenia do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) jako jedno z kryteriów wykorzystuje procent populacji objętej czasem dojazdu jednostek KSRG poniżej 15 minut. Na podstawie analizy średnich czasów uzyskiwanych podczas inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów KSRG, przyjęto, że czas osiągnięcia gotowości operacyjnej to 3 minuty dla JRG PSP i 10 minut dla OSP w KSRG.
Wyzwania w realizacji czasów dojazdu
Z analizy wystąpień pokontrolnych NIK wynika, że przypadki przekroczenia czasu dojazdu ratowników z PSP do zdarzenia (ponad 8 i 15 minut) były analizowane, a przyczyny zdefiniowane jako wynikające z błędnych wskazań osób powiadamiających o zdarzeniu lub korków i zatorów na drogach. Określenie granic czasowych dojazdu jest konieczne w procesie planowania, aby mieć jakiś punkt odniesienia, jednak z analizy czasów dojazdu często niewiele wynika, np. z powodu braków posterunków JRG do spełnienia kryterium 15 minut. Czas 15 minut dotyczy przede wszystkim ratownictwa technicznego i jego podstawy znajdują się w zasadach organizacji Rt w KSRG.
Motywacje i codzienne życie strażaka OSP
Osobiste doświadczenia i adrenalina
Chęć pomocy innym, zrobienie czegoś dobrego, zdobycie nowych umiejętności, sprawdzenie siły charakteru czy podtrzymanie tradycji rodzinnych to tylko niektóre powody, dla których zostaje się strażakiem. Decyzja o wstąpieniu do OSP to często świadomy wybór, który zmienia życie. Jak wspominają strażacy, dźwięk syreny alarmowej, a nawet podobne do niej odgłosy (odkurzacz, rozpędzający się motocykl), zaczynają powodować skok adrenaliny. Pierwsze akcje, nawet te z pozoru proste, jak pożar śmietnika, są niezapomniane i kształtują doświadczenie.
Społeczność i wsparcie
Wielu strażaków podkreśla, że OSP to przede wszystkim ludzie - społeczność, na którą można liczyć nie tylko podczas akcji, ale także w codziennym życiu. Strażacy często tworzą drugą rodzinę, dzieląc się trudnościami i wspólnie sobie pomagając. To, co jest najpiękniejsze w byciu strażakiem, to poczucie, że im więcej od siebie dajesz, tym więcej otrzymujesz w zamian.
Zawodowa Ochotnicza Straż Pożarna: Odnowienie działalności Ochotniczej Straży Pożarnej
Aspekty prawne i interpretacyjne w działalności OSP
Ekwiwalent pieniężny za udział w działaniach
Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny. Prawo do ekwiwalentu przysługuje dopiero po uzyskaniu statusu strażaka ratownika OSP. Ekwiwalent za udział w szkoleniach z zakresu bhp oraz szkolenie podstawowe nie przysługuje.
Obecnie istnieją problemy z wyliczaniem czasu działań ratowniczych, gdy nie trwają one pełnej godziny. Praktyka pokazuje, że system zaokrąglania czasu działań ratowniczych jest nieprawidłowy. Wojewoda Lubelski w swoim rozstrzygnięciu nadzorczym z 2017 roku słusznie uznał, że właściwym systemem jest system minutowy, polegający na dokładnym mierzeniu czasu działań ratowniczych w minutach i sumowaniu ich do pełnych godzin.
Wyzwania prawne i konieczność zmian
Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła szereg zmian, które w praktyce prowadzą do problemów prawnych i interpretacyjnych. Przykładem jest zakwestionowanie przez Regionalną Izbę Obrachunkową wypłaty ekwiwalentu dla strażaków OSP za działania prowadzone przed wejściem w życie nowej ustawy. Problemy te są konsekwencją niedopracowania projektu ustawy i pominięcia części uwag Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP podczas prac legislacyjnych.
Dodatkowo, obecne przepisy dotyczące ubezpieczeń i kierowania na badania lekarskie dla strażaków OSP są niejasne. Ścisła interpretacja niektórych zapisów może blokować drogę do zostania strażakiem ratownikiem OSP dla osób powyżej 18 roku życia, które nie posiadają jeszcze aktualnych badań czy ubezpieczenia. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) powinien mieć jednoznaczne uprawnienia do wydawania skierowań na badania lekarskie dla wszystkich członków OSP, którzy są lub chcą zostać strażakami ratownikami OSP.