Tragedia w Czarnobylu: Losy strażaków i nurków kamikadze

W nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 r. doszło do jednej z największych katastrof w historii energetyki jądrowej - awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Huk obudził śpiących mieszkańców Prypeci, a awaria przegrzanego rdzenia reaktora nr 4 doprowadziła do wybuchu wodoru i pożaru. To wydarzenie na zawsze zmieniło życie wielu ludzi, w tym Wasilija Ignatenki i tzw. "nurków kamikadze", których historie, choć pełne heroizmu, często były zniekształcane przez media.

Historia Wasilija Ignatenki i Ludmiły Ignatenko

Początki w Prypeci i miłość

Przed katastrofą Ludmiła zamieszkała w Prypeci ze względu na ciekawy kierunek studiów. Wspominała miasto jako "przepiękne", pełne młodych ludzi i małych dzieci. Szybko znalazła przyjaciół, wśród których byli strażacy. Jednym z nich był Wasilij Ignatenko, którego poznała w zabawnych okolicznościach. Ich wzajemne uczucie rozwijało się w Prypeci, mimo świadomości ryzyka związanego z bliskością elektrowni jądrowej. Zakochani odsuwali od siebie czarne myśli, a panujący wówczas slogan "Pozwól atomowi być pracownikiem, nie żołnierzem" uspokajał obawy.

Tragiczna noc i walka o życie

25-letni Wasilij Ignatenko był jednym z pierwszych strażaków, którzy pojawili się na miejscu zdarzenia w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 r. Zupełnie nieświadomy zagrożenia gasił pożar radioaktywnych odłamków. Nie wiedział, że tą decyzją podpisał na siebie wyrok. Jego młodsza o trzy lata partnerka, Ludmiła, była wówczas w ciąży. Nieświadoma zagrożenia spędzała długie godziny przy łóżku ukochanego w moskiewskim szpitalu.

Ludmiła nie rozumiała początkowo powagi sytuacji. Mówiono jej, że centralny układ nerwowy Wasilija uległ trwałemu uszkodzeniu. Myślała, że "ot, wypadną mu włosy". Wspominała moment, gdy zobaczyła "swojego pięknego męża" pokrytego czerwonymi bąblami. Wasilij, podobnie jak jego koledzy, wyjechał na akcję "w zwykłych mundurach, bez niczego poza warstwą ubrań wystawioną na niewyobrażalną dawkę promieniowania".

Lekarz uspokajał Ludmiłę, sugerując, że "dobry kubek mleka powinien pomóc", co w rzeczywistości nie miało żadnego wpływu na stan zdrowia Wasilija. Z upływem czasu stan strażaka tylko się pogarszał. Przeszczepiono mu szpik kostny, a następnie umieszczono go w komorze ciśnieniowej. Kiedy Ludmiła go zobaczyła, przeżyła wstrząs - jej mąż wyglądał jak "zakrwawiony potwór".

Wasilij poprosił o lustro. Ludmiła początkowo odmawiała, ale pod jego błaganiami uległa. "Kiedy siebie zobaczył, krzyknął. Ja płakałam, widząc przerażenie na jego twarzy" - opowiadała. Czule go dotykała, choć jego skóra zostawiała plamy na jej palcach. W rozmowach z Ludmiłą pielęgniarki określały jej męża jako "reaktor jądrowy".

Ostatnie chwile i konsekwencje tragedii

Wasilij nie miał szans na przeżycie. Ludmile uświadomiono to dopiero podczas spotkania z Michaiłem Gorbaczowem. Otrzymała krótki komunikat: strażak zostanie pochowany w specjalnie zaprojektowanej betonowej skrzyni w Moskwie. Ludmiła wspominała ich ostatnie spotkanie: "Wstał i podał mi goździki, które chował pod poduszką. Były to ostatnie kwiaty, które mi przyniósł. Będę pamiętać do końca życia, jak staliśmy razem przy oknie. Nie wiedzieliśmy, że był to nasz ostatni romantyczny moment razem".

Kilka miesięcy później Ludmiła urodziła córeczkę, której nadała imię po ukochanym Wasiliju. Dziewczynka zmarła cztery godziny po porodzie z powodu "wrodzonej choroby serca". Ludmiła pochowała ją obok ojca. Jej świat zawalił się, a mozolna odbudowa trwała kolejne trzy lata. Kilka lat po tej tragedii Ludmiła ponownie zaszła w ciążę. Przed porodem lekarz przestraszył ją, twierdząc, że dziecku brakuje prawej rączki, ale na szczęście mylił się.

HBO "Czarnobyl" a rzeczywistość

Losy i historię tej pary w cieniu tragedii ukazano w popularnym miniserialu "Czarnobyl" z 2019 r. Pół roku po premierze pierwszego odcinka Ludmiła Ignatenko oskarżyła HBO i producentów serii, twierdząc, że nie wyraziła zgody na wykorzystanie jej historii. W wywiadzie dla BBC w 2019 r. Ludmiła powiedziała: "Kiedy dowiedziałam się, że będzie o mnie film, zrobiło mi się niedobrze. Poczułam się urażona. Dlaczego mnie nie zapytano, nie porozmawiano ze mną, nie przygotowano mnie jako osoby?".

Produkcja nie tylko odżywiła w niej pamięć o traumatycznych doświadczeniach, ale także uczyniła ją ofiarą dziennikarzy szukających sensacji. "Zaczęły się podchody pod moje mieszkanie. Do tego stopnia, że reporterzy podstawiali nogi w drzwiach i siłą nagrywali wywiady" - wspominała. Po emisji serialu ludzie masowo krytykowali ją za "zabicie własnego dziecka", co było zniekształceniem prawdy przedstawionej w serialu. W rzeczywistości to Ludmiła urodziła dziecko, które zmarło wkrótce po porodzie z powodu wrodzonej choroby, a nie w wyniku jej decyzji.

Pierwsi strażacy na miejscu katastrofy

Sytuacja jednostki zakładowej straży pożarnej

Około 1:40 w nocy 26 kwietnia 1986 r. w zakładowej jednostce straży pożarnej elektrowni Czarnobylskiej włączyły się dzwonki alarmowe i komunikat o pożarze w elektrowni jądrowej. Natychmiast do akcji ruszyła cała załoga. W trakcie dojazdu strażacy nie widzieli skali zniszczeń z powodu wysokich budynków. Dopiero po minięciu budynku administracyjnego ukazał im się przerażający widok: dach czwartego bloku energetycznego zniknął, podobnie jak znaczna część jednej ściany, a z pozostałych sunęły języki ognia.

Strażacy zauważyli porozrzucany wokół grafit. "Czy to jest grafit?" - zapytał Misza. Jeden ze strażaków podniósł kawałek i stwierdził, że jest gorący. Nikt z nich nie miał pojęcia o promieniowaniu i związanych z nim zagrożeniach. W pojazdach nie było wody, więc Misza napełnił zbiorniki, a strażacy wycelowali strumień w górę. Na dachu Kolia i Prawik zobaczyli uszkodzony strop i zawalone fragmenty. Próbowali stłumić płomienie brezentowymi wężami pożarniczymi, używając tych znajdujących się w pojemnikach na dachu. Leżące tam błyszczące, srebrzyste kawałki gruzu, które odtrącali nogami, były radioaktywnym grafitem. Żaden ze strażaków nie wiedział, że wkrótce dozna skutków choroby popromiennej. Jeszcze tej samej nocy wielu z nich poczuło się bardzo źle i zostało przetransportowanych do szpitala. Do strażaków z jednostki zakładowej dołączyli następnie strażacy z Prypeci, Czarnobyla oraz Kijowa. Wszyscy strażacy, którzy pierwsi przybyli na miejsce katastrofy, zmarli w męczarniach.

Zakładowa jednostka straży pożarnej w Czarnobylu była zwykłą jednostką ochrony przeciwpożarowej, w której godziny spędzano na rutynowych zajęciach. Nikt nie przygotował ich do sytuacji związanych z awariami jądrowymi lub pożarami w obrębie zagrożeń promieniotwórczych.

Nurkowie Kamikadze: Prawda i fikcja

Zagrożenie drugą eksplozją

26 kwietnia 1986 r. w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej doszło do groźnej awarii. Nieudany test doprowadził do dwóch silnych eksplozji i pożaru, a jeden z reaktorów jądrowych zaczął się topić. Skażenie szybko rozprzestrzeniało się nad Ukrainą, Białorusią, Rosją, a po kilku dniach dotarło również do krajów nadbałtyckich i Polski.

Pięć dni po wybuchu, 1 maja 1986 r., ratownicy dokonali straszliwego odkrycia: większość z 211 prętów kontrolujących pracę rdzenia reaktora stopiła się. Żar trawił beton pod reaktorem, pod którym znajdowała się gruba na metr warstwa betonu, a pod nią zbiorniki na wodę. Istniało ryzyko, że stopiona masa, tzw. korium, przedostanie się do wody, co mogłoby doprowadzić do kolejnego, potężnego wybuchu termicznego o sile 3-5 megaton. Taka eksplozja wyrzuciłaby w powietrze ogromne ilości skażonej pary wodnej i promieniotwórczego materiału, zagrażając nie tylko Ukrainie i Polsce, ale dużej części Europy, powodując śmierć milionów ludzi i czyniąc tereny niezdatnymi do życia na setki lat.

W 1986 r. panował chaos i stres, a katastrofa wydawała się nieunikniona. Postanowiono więc wypompować wodę spod reaktora. Do tego zadania potrzebni byli trzej śmiałkowie, którzy mieli wejść do zalanych kanałów, odnaleźć zawory spustowe i ręcznie je przekręcić. Dopiero wtedy możliwe było ochłodzenie zbiorników ciekłym azotem.

Misja pod reaktorem

Ku zaskoczeniu ekspertów, niemal natychmiast zgłosili się ochotnicy: starszy inżynier Aleksiej Ananienko, inżynier pośredni (i według niektórych źródeł żołnierz) Walery Bezpałow oraz robotnik Borys Baranow. Ananienko i Bezpałow mieli wspólnie odkręcić zawór, a Baranow miał trzymać lampę i oświecać im drogę. Całe przedsięwzięcie było niezwykle ryzykowne. Andrew Leatherbarrow w swojej książce "Chernobyl 01:23:40: The Incredible True Story of the World's Worst Nuclear Disaster" pisze, że znalezienie zaworu w podziemnym, ciemnym labiryncie było jak szukanie igły w stogu siana. Brodzenie w skażonej wodzie pod spalonym reaktorem było równoznaczne z szybką śmiercią.

W serialu HBO "Czarnobyl" przedstawiono, że naukowcy Walery Legasow i Ulana Chomiuk (fikcyjna postać) mieli wyrzuty sumienia, wysyłając ludzi na pewną śmierć, nie informując ich o rzeczywistym zagrożeniu. W rzeczywistości trzech mężczyzn dobrze znało ryzyko i wiedziało, co ich czeka, a mimo to zgłosiło się na ochotników. Jedyne, o co poprosili, to opieka nad ich rodzinami po ich śmierci.

Przez lata mówiono, że bohaterowie ubrani w szczelne stroje płetwonurków pływali w skażonej wodzie. W rzeczywistości, jak w serialu HBO, wody nie było aż tak dużo, bo wcześniej jej część wypompowano. "Nurkowie kamikadze" brodzili w niej najwyżej po kolana. Nie byli też pierwszymi, którzy weszli do kanałów - wcześniej bezimienni ratownicy mierzyli w nich poziom promieniowania.

Prawdą jest, że zepsuła się lampa noszona przez Baranowa. Mężczyźni brodzili w plątaninie korytarzy zupełnie po ciemku i długo nie mogli znaleźć zaworu. W końcu "wymacali" rurę, która do niego prowadziła, przekręcili zawór i wyczołgali się do wyjścia. Radość ratowników na ich widok była ogromna. Aleksiej Ananienko w wywiadzie dla radzieckich mediów wspominał: "Kiedy znaleźliśmy rurę, ogarnęła nas radość: rura zaprowadziła nas do zaworu. Po chwili usłyszeliśmy szum wody uchodzącej ze zbiorników. Po kilku minutach nasi koledzy nas uściskali".

Losy nurków kamikadze po akcji

Informacje o losach Ananienki, Bezpałowa i Baranowa są sprzeczne. Według rosyjskich przekazów, które pojawiły się krótko po katastrofie, Ananienko i Bezpałow zmarli w moskiewskim szpitalu w ciągu dwóch tygodni z powodu silnego promieniowania i zostali pochowani w szczelnych, ołowianych trumnach. Podobny los miał spotkać Baranowa. Jednak Andrew Leatherbarrow i inne zagraniczne źródła twierdzą, że cała akcja okazała się mniej niebezpieczna, niż przewidywano, a wszyscy trzej nurkowie przeżyli.

Aleksiej Ananienko w wywiadzie dla radzieckiej telewizji nie wykazywał objawów silnego promieniowania. Walery Bezpałow żył jeszcze w 2015 r. i pracował w zawodzie. Podobno obaj żyją do dziś. Borys Aleksandrowicz Baranow, również odznaczony tytułem, zmarł w 2005 r. Mark Żelazniak, autor bloga o ukraińskiej nauce, nie ma wątpliwości, że Ananienko, Baranow i Bezpałow wykonali "zabójczą pracę" i pomogli w odprowadzaniu wody z pomieszczeń pod reaktorami. Brodzili w wodzie, błądzili w ciemności i przyjęli niebezpieczne dawki promieniowania. Jednak sam Aleksiej Ananienko w swoich wspomnieniach skarżył się na zbyt swobodną interpretację wydarzeń przez dziennikarzy. Jak sam mówi, cała akcja przebiegła sprawnie: "Doszliśmy do korytarza 001, Baranow został przy wejściu, Bespałow i ja weszliśmy do wody - poziom wody był po kolana. Starając się poruszać jak najszybciej, ruszyliśmy w głąb korytarza. Na podłodze położona była dość duża rura, wzdłuż której zaczęliśmy się poruszać, gdy tylko do niej dotarliśmy. Poziom wody był na wysokości kostek. Kiedy już znalazłem się na korytarzu, obawy, że nie będę mógł znaleźć odpowiednich zaworów szybko zniknęły. Zawory okazały się mieć swoje oznaczenia. Sprawdziłem nazwy operacyjne - wszystko się zgadzało, żaden błąd nie był możliwy. Moja ostatnia obawa - że na zasuwach pokrętła ręczne będą zablokowane w pozycji zamkniętej - również się nie spełniła. Otwierało się je stosunkowo łatwo i nie potrzebowaliśmy klucza do gazu." Dodał również: "Nikt z nas nie pił wtedy wódki, ja w ogóle nie piłem - Nie czuliśmy się wtedy jak bohaterowie."

Choć ryzyko eksplozji w rzeczywistości było mniejsze niż początkowo sądzono (10-15 procent), a "nurkowie" najprawdopodobniej przeżyli, nie umniejsza to ich ogromnego heroizmu i poświęcenia. Działali w ekstremalnie trudnych warunkach, niepewni własnego losu, w imię ratowania milionów ludzi.

tags: #ilianow #strazak #czarnobyl