Ospa wietrzna: pielęgnacja, leczenie i zapobieganie

Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, wywoływaną przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus - VZV), należący do rodziny Herpes. Pierwszy kontakt z tym wirusem skutkuje wystąpieniem ospy wietrznej. Choroba jest bardzo zakaźna; do zakażenia dochodzi drogą kropelkową lub poprzez kontakt z wydzieliną z pęcherzyków, ewentualnie przez łożysko. Chory zaczyna zakażać jeszcze przed wystąpieniem wysypki (około 48 godzin przed) i pozostaje zakaźny do momentu przyschnięcia wszystkich wykwitów. Okres wylęgania choroby wynosi od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. Choroba może dotknąć zarówno dzieci, jak i dorosłych, choć u dzieci zwykle przebiega łagodniej.

Objawy ospy wietrznej

Ospa wietrzna zazwyczaj zaczyna się złym samopoczuciem, któremu mogą towarzyszyć gorączka i ból głowy. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się charakterystyczna wysypka, która występuje falami co 2-3 dni, dlatego na ciele można jednocześnie zauważyć zmiany na różnych etapach rozwoju. Skóra wygląda jak „gwieździste niebo” z plamkami, grudkami, a najbardziej typowe są pęcherzyki z treścią surowiczą, które pojawiają się również w owłosionej skórze głowy. Pęcherzyki zamieniają się w krosty, które następnie przysychają w strupy i w końcu odpadają. Całość - od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich - trwa zazwyczaj 7-10 dni. Zmianom skórnym towarzyszy zazwyczaj silny świąd. U niektórych pacjentów, zwłaszcza u dzieci, zmiany pojawiają się również na błonach śluzowych (jamy ustnej, okolicy odbytu), co może powodować ból, utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia. Może wystąpić również powiększenie węzłów chłonnych.

Powikłania ospy wietrznej

Po zniknięciu wysypki wirus nie znika, lecz „chowa się” w formie latentnej w zwojach nerwowych, skąd w sprzyjających warunkach może powrócić pod postacią półpaśca. Choć u większości osób ospa przebiega łagodnie, u niektórych pacjentów choroba może mieć ciężki przebieg i prowadzić do powikłań. Do najczęstszych powikłań należą nadkażenia zmian skórnych - od niewielkich miejscowych, poprzez ropowicę czy różę, aż po uogólnione, takie jak martwicze zapalenie powięzi, bakteriemia, a nawet sepsa bakteryjna wymagająca antybiotykoterapii.

Czynniki zwiększające ryzyko ciężkiego przebiegu to wiek powyżej 20 lat, ciąża (zwłaszcza II i III trymestr), immunosupresja (w tym przewlekła sterydoterapia), istotne niedobory odporności komórkowej oraz noworodki matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim. Każdy pacjent z ospą powinien być zbadany przez lekarza, poinformowany na jakie objawy ma szczególnie zwrócić uwagę i kiedy udać się do lekarza ponownie. W przypadku podejrzenia ospy wietrznej, należy zgłosić to podczas umawiania wizyty lekarskiej, aby przychodnia mogła zorganizować wizytę w sposób minimalizujący ryzyko zakażenia innych.

Leczenie i pielęgnacja w ospie wietrznej

Leczenie ospy wietrznej jest głównie objawowe i koncentruje się na łagodzeniu dolegliwości oraz wspieraniu organizmu w walce z infekcją. Ważne są odpoczynek (najlepiej leżenie w łóżku) i odpowiednie nawodnienie. Leczenie miejscowe ma na celu przede wszystkim wysuszenie zmian skórnych i złagodzenie świądu.

Zalecenia dotyczące leczenia miejscowego i ogólnego

• Gorączka i ból: Zaleca się stosowanie paracetamolu (np. Apap Junior, Pedicetamol). Należy unikać ibuprofenu i innych Niesteroidowych Leków Przeciwzapalnych (NLPZ), ponieważ mogą one zwiększać ryzyko nadkażeń bakteryjnych zmian skórnych, w tym zapalenia powięzi.
• Swędzenie:
  • Możliwe jest stosowanie doustnych leków antyhistaminowych (np. hydroksyzyny - wymaga recepty, lekarz dostosuje dawkę do dziecka; lub dimetyndenu, np. Fenistil żel).
  • Pianki chłodzące (np. PoxClin CoolMousse, PoxOUT, Virasoothie) przynoszą ulgę i nie zasłaniają zmian skórnych.
  • Preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem działają łagodząco, regenerująco i przyspieszają gojenie.
• Miejscowe odkażanie i wysuszanie: Wykwitów nie trzeba smarować niczym, ale można stosować preparat odkażający z oktenidyną (np. Octenisept, Neocide) lub roztwór wodny gencjany, które nieco przyspieszają ich przysychanie.

  Ważne: Stosowane kiedyś papki i pudry (np. Pudroderm) zwiększały ryzyko nadkażeń, a także maskowały obraz zmian skórnych, co utrudniało monitorowanie postępu choroby i wczesne wykrycie powikłań. Obecnie odchodzi się od ich stosowania. Jeśli jednak świąd jest bardzo nasilony na początkowym etapie, pudry z dodatkiem składnika znieczulającego i mentolu mogą być pomocne.

Pielęgnacja skóry podczas ospy

Właściwa pielęgnacja skóry dziecka z ospą wietrzną jest kluczowa dla złagodzenia objawów i zapobiegania powikłaniom, takim jak blizny i infekcje bakteryjne. Codzienne zabiegi pielęgnacyjne powinny być delikatne, ale systematyczne.

• Kąpiele: Codzienne, krótkie kąpiele pod prysznicem w letniej wodzie (maks. 37°C) z łagodnym mydłem lub płynem myjącym są zalecane. Kąpiele zmniejszają ryzyko nadkażeń bakteryjnych i łagodzą świąd. Można dodać kilka kryształków nadmanganianu potasu (rozpuszczonych wcześniej w szklance wody) do kąpieli, aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor. Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć, przykładając ręcznik, a nie pocierając.
• Higiena rąk i paznokci: Zachęcaj dziecko do częstego mycia rąk, w tym przestrzeni pod paznokciami, aby uniknąć przenoszenia bakterii i rozdrapywania zmian. Krótko obcięte paznokcie również pomagają zapobiegać uszkodzeniom skóry.
• Odzież i pościel: Ubieraj dziecko w luźne, przewiewne ubrania. Regularnie zmieniaj ubranie i pościel.
• Nawilżanie: Ospa wietrzna często powoduje wysuszenie i podrażnienie skóry, dlatego ważne jest stosowanie zabiegów nawilżających. Emolienty tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody.
• Unikanie drapania: Jest to najważniejsza zasada. Rozdrapywanie pęcherzyków i zeskrobywanie strupków może prowadzić do nadkażeń bakteryjnych i trwałych blizn. W przypadku zdrapania pęcherzyka, przemyj ranę preparatem z oktenidyną i zabezpiecz przed ponownym rozdrapaniem. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie żeli lub plastrów silikonowych po konsultacji lekarskiej.

Leczenie przeciwwirusowe (acyklowir)

Leki przeciwwirusowe, takie jak acyklowir, są zarezerwowane dla chorych z grup ryzyka (np. osoby powyżej 12. roku życia, dorośli, kobiety w ciąży, osoby z niedoborami odporności) oraz tych, u których ospa ma powikłany przebieg. Acyklowir podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów może zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby. Udowodniono, że stosowanie leku przynosi korzyści kliniczne dzieciom powyżej 12. roku życia, dorosłym i pacjentom z niedoborami odporności, u których ospa wietrzna przeważnie ma znacznie cięższy przebieg. Nie udowodniono natomiast korzyści z leczenia acyklowirem u ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie. Decyzję o podaniu leku zawsze należy pozostawić lekarzowi.

Zapobieganie zakażeniu i izolacja

Izolacja chorego

Choroba jest niezwykle zaraźliwa. Chora osoba powinna być izolowana od innych, w szczególności niemowląt, kobiet w ciąży, osób z przewlekłymi chorobami, przez cały okres zakaźności. Maluch zaczyna zakażać już 2 dni przed wystąpieniem wysypki i przestaje być zakaźny, gdy ostatnia zmiana zamieni się w strup, a nowe zmiany się już nie pojawiają. Chore dzieci nie powinny uczęszczać do żłobka, przedszkola, chodzić na place zabaw ani brać udziału w innych dużych skupiskach ludzi. Dodatkowo, chore dziecko, a już szczególnie gorączkujące, potrzebuje odpoczynku w spokojnych warunkach w domu. Wietrzenie pomieszczeń znacznie zmniejsza zakaźność dla osób przebywających w tym samym pomieszczeniu.

Uwaga na „ospa party”: Celowe zakażanie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem jest złym pomysłem i jest niebezpieczne. Ospa może prowadzić do poważnych komplikacji, które nie zawsze są przewidywalne.

Szczepienia ochronne

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki ospy wietrznej jest szczepienie. Jest to szczepienie zalecane (płatne), zawierające żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. W Polsce szczepienie jest zarejestrowane dla dzieci powyżej 9. miesiąca życia, bez górnej granicy wieku.

Refundacja szczepienia: Od 2009 roku szczepienie jest refundowane w przypadku dzieci do ukończenia 12. roku życia obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (z niedoborem odporności, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym i chemioterapią). Refundowane jest również dla dzieci uczęszczających do żłobka lub klubików dziecięcych (wymagane zaświadczenie z placówki).

Skuteczność: Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka - po podaniu 2 dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg.

Szczepienie po kontakcie: Szczepionkę można podać do 72 godzin (maksymalnie do 5 dni) od kontaktu z osobą chorą na ospę, co może zapobiec zachorowaniu lub znacznie złagodzić jego przebieg.

Przeciwwskazania: Osoby z niedoborami odporności, zaburzeniami układu immunologicznego oraz kobiety w ciąży nie powinny być szczepione. Kobieta zaszczepiona powinna unikać zajścia w ciążę co najmniej 1 miesiąc po szczepieniu. Karmienie piersią nie jest przeciwwskazaniem.

Bezpieczeństwo szczepienia w otoczeniu osób wrażliwych: Pacjent zaszczepiony generalnie nie jest zakaźny dla osób trzecich. Ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia na ospę, gdyż zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze. W razie wystąpienia wysypki pęcherzykowej po szczepieniu, dziecko należy izolować.

tags: #jak #czesto #smarowac #ospe