W dziedzinie ratownictwa pożarowego, zwłaszcza w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP), niezwykle istotne są zarówno sprawność techniczna, jak i odpowiednie przygotowanie teoretyczne oraz praktyczne. Niniejszy artykuł omawia kluczowe aspekty związane z budową linii ssawnej, organizacją skutecznych ćwiczeń, a także ogólne zasady taktyki działań gaśniczych.
Budowa linii ssawnej: technika i szybkość
Spinanie węży ssawnych do motopompy to jedna z podstawowych i często ocenianych czynności podczas zawodów strażackich. Optymalizacja tej techniki jest kluczowa dla osiągnięcia dobrych czasów i efektywności działań.
Optymalne techniki łączenia węży ssawnych
Przez wiele lat preferowano technikę spinania węży na ziemi, między kostkami, z koszem i na środku. Takie podejście pozwalało na osiąganie czasów rzędu 17-19 sekund. Jednak doświadczenia pokazują, że techniki łączenia w kostkach są najbardziej efektywne, ponieważ węże znajdują się na jednakowej wysokości, co minimalizuje problemy z ich złączaniem. Czas wpięcia ssawniaka od wody może wynosić od 13 do 14 sekund. Połączanie węży między kostkami, ze smokiem w powietrzu, pozwala na szybkie i skuteczne działanie. Szybkość ta wynika z ostrego treningu, motywacji oraz dobrze obranej techniki przez rotę.
Węże ssawne - wybór i konserwacja
Istnieje pytanie, które węże są preferowane: stare "materiałowe" czy nowe, lekkie, plastikowe. Najlepsze węże to przede wszystkim szczelne węże. Poza szczelnością, istotne są również ich właściwości użytkowe, takie jak waga i trwałość.
W przypadku bardzo niskich temperatur, węże należy odwodnić, następnie, jeśli pozwalają na to warunki, zwinąć w kręgi lub ósemki i włożyć do samochodu. Po przyjeździe do strażnicy wyjmujemy je i suszymy w garażu lub na wspinalni, pamiętając, aby do wozu bojowego włożyć drugie, suche węże.
Kluczowa rola regulaminu i interpretacji
Ważnym aspektem budowy linii ssawnej jest znajomość i przestrzeganie regulaminu zawodów. Jeden z często dyskutowanych punktów dotyczy stosowania kluczy do łączników. Regulamin jasno precyzuje, że łączenie smoka ssawnego z pierwszym odcinkiem węża ssawnego musi odbywać się kluczami otrzymanymi od mechanika. Łączenie linii ssawnej bez kluczy jest oceniane jako błędne.
W regulaminie jest jednak zapis, że "nalożenie kluczy na łączniki przed łączeniem węży ssawnych nie jest błędem". Oznacza to, że przygotowanie kluczy na łącznikach przed ich dokręceniem jest zgodne z zasadami. Ta metoda została dopracowana przez niektóre jednostki, pozwalając na złożenie ssawnej w około 13 sekund. Niestety, aktualne regulaminy, zarówno dla seniorów, jak i dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP), wciąż zawierają wiele niejasności, co prowadzi do różnych interpretacji w poszczególnych rejonach. Mimo kilku poprawek, regulaminy pozostawiają "furtkę" do interpretacji, co niekiedy bywa wykorzystywane na koszt jednostek faworyzowanych. Międzynarodowy regulamin CTIF-u również posiada swoje luki.
Innym pytaniem jest, czy według regulaminu z 11 kwietnia 2006 roku można łączyć węże ssawne na ziemi (całkowicie położone, nie w kostkach). Brak jednoznacznego zapisu w regulaminie powoduje, że interpretacje w tym zakresie mogą być różne.
linia ssawna rekord OSP
Procedura budowy linii ssawnej krok po kroku
Cały sprzęt układa się w kolejności sprawiania w jednej linii z motopompą. Rota ustawia się na wysokości motopompy po prawej jej stronie, w jednej linii z ułożonym sprzętem armatury wodnej. Przodownik zajmuje miejsce bliżej motopompy, pomocnik stoi obok niego po stronie prawej. Po wydaniu komendy rota wykonuje zwrot do tyłu i podbiega do ułożonego sprzętu za motopompą.
Przygotowanie sprzętu
Przed przystąpieniem do sprawiania linii ssawnej należy rozwinąć linkę ratowniczą i ułożyć ją na całej jej długości wzdłuż kierunku sprawiania. Linka musi być wyposażona w zatrzaśnik na jej końcu i mieć odpowiednią długość odpowiadającą sprawianej linii ssawnej wraz ze smokiem ssawnym i pływakiem.
Przodownik chwyta i przenosi smok ssawny, pływak i klucze do łączników. Pomocnik chwyta i przenosi odcinki węży ssawnych.
Po przeniesieniu sprzętu na miejsca sprawiania, pomocnik układa węże ssawne w osi motopompy, zaczynając od nasady ssawnej. Przodownik w tym czasie ustawia smok i pływak na podłożu w odległości dwóch odcinków węża. Układa klucze do łączników po obu stronach węża, a następnie zabezpiecza linką ratowniczą smok ssawny, wykonując pętlę i podpinając pływak.
Łączenie smoka z pierwszym odcinkiem
Pomocnik po rozłożeniu odcinków węży ssawnych podchodzi do najbardziej oddalonego z nich. Następnie, przekładając prawą nogę nad wężem, okracza go i zatrzymuje się w końcowej jego części, zwrócony frontalnie do przodownika. Wykonuje skłon i unosi wąż na wysokość około 0,5 metra, a następnie przytrzymuje go nogami na wysokości łydek.
Przodownik chwyta oburącz smok i podnosi go na wysokość łącznika węża ssawnego. Pomocnik, będąc cały czas w skłonie, przytrzymuje obiema rękami koronę łącznika i kieruje go w stronę smoka ssawnego. Następnie rota jednocześnie dokonuje połączenia poprzez wprowadzenie kłów łączników w odpowiednie wycięcia koron i silnie skręca w prawo. Dokręcenie łączników następuje za pomocą kluczy do łączników poprzez jednoczesne dokręcenie w prawo. Po dokonaniu połączenia pomocnik nadal przytrzymuje wąż nogami, a przodownik w tym czasie łączy zatrzaśnik linki z uchem zaworu zwrotnego smoka ssawnego.
Łączenie kolejnych odcinków
Po wykonaniu tych czynności pomocnik składa wąż z zamocowanym smokiem na podłożu. Gdy wąż ze smokiem spoczywa na podłożu, rota przechodzi w kierunku sprawiania następnych odcinków węży. Pomocnik przesuwa się tyłem, a przodownik przodem. Pomocnik w trakcie przemieszczania się tyłem układa jednocześnie linkę zabezpieczającą wąż wzdłuż linii ssawnej. Każdy z nich przenosi ze sobą klucz do łączników.
Rota cały czas przemieszcza się w rozkroku nad wężem ssawnym. Przodownik, przechodząc nad odcinkiem sprawionym, zatrzymuje się na wysokości drugiego końca odcinka połączonego ze smokiem ssawnym. Chwyta wąż za koronę łącznika, unosi go na wysokość około 50 cm i przytrzymuje wąż nogami na wysokości łydek. Pozostając w skłonie, za pomocą linki wykonuje pętlę zabezpieczającą, którą zakłada za koronę łącznika od strony smoka. Pomocnik w tym czasie podnosi drugi odcinek na wysokość około 50 cm i przytrzymuje go na wysokości łydek. Gdy łączniki węża znajdują się na tej samej wysokości, dokonują połączenia, a następnie dokręcają łączniki kluczami.
Połączenie z motopompą
Połączenia ostatniego odcinka węża z nasadą ssawną motopompy dokonuje przodownik.
Organizacja ćwiczeń strażackich dla OSP
Skuteczne szkolenie strażaków ochotników jest fundamentem ich gotowości bojowej. Prawidłowo zaplanowane i przeprowadzone ćwiczenia mają na celu poprawę jakości świadczonych usług, często z narażeniem życia.
Planowanie i cele ćwiczeń
Planowanie ćwiczeń należy rozpocząć od jasnego określenia głównego celu, który chcemy dzięki nim uzyskać. Najkorzystniejsze jest określenie kilku (maksymalnie dwóch, trzech) wzajemnie ze sobą połączonych celów, co przełoży się na wartość merytoryczną szkolenia i pozwoli nie tylko na naukę, lecz także na integrację strażaków z różnych jednostek. Jeżeli zachodzi potrzeba określenia większej liczby celów, należy wybrać te najważniejsze, a na pozostałych skupić się już na kolejnych ćwiczeniach. Ułatwieniem byłoby ustalenie przez komendanta gminnego lub Zarząd Gminny OSP planu ćwiczeń na cały rok, z ogólnym określeniem, co i kiedy ma być ćwiczone. Dzięki temu wszystkie ćwiczenia, pod warunkiem dobrej organizacji, będą się wzajemnie uzupełniać, a w dłuższej perspektywie przyniosą rzeczywistą poprawę i rozwój jednostek.
Formy ćwiczeń: tradycyjne czy warsztatowe?
Strażacy mają do wyboru de facto dwa sposoby realizacji celu głównego:
- Ćwiczenia tradycyjne (przykład: pożar w szkole, ćwiczenia połączone z ewakuacją) - zazwyczaj trwają dwie, trzy godziny i często polegają na powtarzaniu tych samych czynności, co może nie sprzyjać nauce nowych rozwiązań. Realizm jest niewielki - często "udajemy", że gasimy czy udzielamy pierwszej pomocy.
- Ćwiczenia w formie warsztatów - przygotowywanych jest zazwyczaj kilka stanowisk, na których ćwiczy się poszczególne elementy. Częstokroć poprzedza je panel teoretyczny. Doskonałym przykładem warsztatów ratowniczych są coroczne edycje Rescue Days czy wielkopolska Mieszkaniówka. Warsztaty nie muszą być cykliczne - przykładem Studnia 2013 czy Heavy Rescue Poznań. Korzyści z zaplanowania i przeprowadzenia warsztatów są znacznie bardziej wymierne. Warsztaty trwają minimum pięć godzin, a najlepiej cały dzień lub dwa. Pozwalają skupić się na jednym wybranym zagadnieniu (np. pożarach wewnętrznych), omówić je teoretycznie i przećwiczyć na stanowiskach. Dzięki warsztatom można poznać nowoczesne metody szkoleniowe, np. wykorzystanie domku dla lalek do prezentacji zjawisk pożarowych, lub najnowsze zagadnienia z taktyki działań gaśniczych.
Niezależnie od wybranej formy, ćwiczenia dla strażaków ochotników muszą odbywać się w dniu wolnym od pracy. Zazwyczaj do dyspozycji organizatorów pozostają więc weekendy bądź godziny popołudniowe w tygodniu. Na to, kiedy trzeba rozpocząć planowanie i powiadomić podmioty biorące udział w ćwiczeniach, ma przede wszystkim wpływ przewidywany czas trwania ćwiczeń i liczba ich uczestników. Dla warsztatów absolutne minimum to cztery do sześciu tygodni.
Sposób powiadamiania może być różny. W wiadomościach należy przekazywać tylko najważniejsze informacje. Nie można zapomnieć o przesłaniu dokumentacji ćwiczeń czy warsztatów do wszystkich zainteresowanych. Na kilka tygodni przed ćwiczeniami warto zorganizować jedno czy dwa spotkania organizacyjne dla reprezentantów każdego podmiotu biorącego w nich udział, aby ustalić wszystkie szczegóły.
Wybór lokalizacji i uciążliwość dla otoczenia
Wybór lokalizacji wiąże się z uzyskaniem niezbędnych zgód właścicieli terenu lub obiektu. Do wstępnego wyboru miejsca można wykorzystać zdjęcia satelitarne (np. Google Maps) oraz zdjęcia z Google StreetView. Dobra znajomość własnego rejonu chronionego nierzadko pozwoli na wytypowanie obiektu „z pamięci”. Na tym etapie warto wybrać kilka miejsc, uwzględniając potrzeby ćwiczeń. Listę wytypowanych miejsc najlepiej zweryfikować wizją lokalną, gdyż np. rzeka, która na zdjęciu satelitarnym wygląda na szeroką, w okresie późnojesiennym albo wczesnowiosennym może mieć wyschnięte koryto.
Oglądanie obiektu (np. pustostanu) trzeba poprzedzić kontaktem z właścicielem bądź zarządcą, który musi być obecny podczas wizji lokalnej. Szukając obiektu, musimy wziąć pod uwagę uciążliwość ćwiczeń dla osób postronnych. Organizowanie pożarów w obiekcie znajdującym się w bezpośrednim sąsiedztwie domów lub blokowanie głównych dróg jest nie do zaakceptowania. Jeśli obiekt nie spełnia wszystkich wymogów bezpieczeństwa i celów operacyjnych, pozostaje jego modyfikacja lub odpowiedni komentarz instruktora prowadzącego zajęcia na danym stanowisku. Celem nadrzędnym wszystkich ćwiczeń musi być poprawa jakości usługi, którą strażacy wykonują codziennie.
Bezpieczeństwo podczas ćwiczeń
Chcąc się szkolić, nie można zapominać o bezpieczeństwie. Dział czwarty rozporządzenia w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej jasno określa wymagania odnośnie bezpieczeństwa. Chociaż dotyczy ono funkcjonariuszy PSP, powinien je znać każdy strażak i kierownik ćwiczeń. To na nim spoczywa obowiązek określenia zasad BHP obowiązujących podczas ćwiczeń oraz identyfikacji zagrożeń już na etapie planowania.
Dzieląc uczestników warsztatów na grupy ćwiczeniowe, należy wyznaczyć dowódcę grupy, który będzie odpowiadał nie tylko za przestrzeganie określonych zasad przez jej członków, lecz także za dyscyplinę. Podczas ćwiczeń bardziej niebezpiecznych (np. z ogniem) można spotkać się z tzw. lojalką, w której strażacy pisemnie zobowiązują się do przestrzegania zasad BHP. Na bezpieczeństwo i efektywność szkolenia wpływa również liczebność grupy - jeden instruktor nie powinien mieć przydzielonej grupy składającej się z więcej niż 12-15 osób.
Koszty i pozyskiwanie funduszy
Planując warsztaty bądź ćwiczenia, należy zrobić kosztorys, uwzględniający m.in. wydatki na paliwo do samochodów i sprzętu spalinowego oraz inne związane z ćwiczeniami, np. koszt płyty wiórowej do wykonania makiety czy materiału palnego, jeśli konieczne jest palenie w obiekcie. Istnieje możliwość pozyskania funduszy bądź gotowych materiałów od sponsorów.
Dokumentacja ćwiczeń
Wszystkie ustalenia należy zawrzeć w dokumentacji ćwiczeń bojowych. Małopolski komendant wojewódzki PSP w swoich wytycznych określił zakres informacji zawartych w dokumentacji ćwiczeń. Dokumentacja musi zawierać wszystkie zgody właścicieli lub zarządców obiektów bądź terenów, na których strażacy mają ćwiczyć, oraz listę sił i środków biorących udział w ćwiczeniach.
Wszystkie siły i środki biorące udział w ćwiczeniach powinny być gotowe do zadysponowania w razie potrzeby, choć trzeba liczyć się z opóźnieniem wyjazdu. Na miejscu obecna musi być również grupa strażaków, która, jeśli zajdzie taka potrzeba, będzie udzielać kwalifikowanej pierwszej pomocy. Dokumentację ćwiczeń, w jej ostatecznej wersji, należy przesłać wszystkim uczestnikom, a kopię pozostawić we właściwym urzędzie gminy. Z odpowiednim wyprzedzeniem trzeba także powiadomić stanowisko kierowania komendanta miejskiego (powiatowego) o ćwiczeniach, w których uczestniczyć ma znaczna część sił i środków (np. wszystkie OSP z gminy). Warto też powiadomić komendę miejską (powiatową) PSP, chociaż gdy ćwiczą tylko jednostki OSP, nie ma takiego obowiązku.
Rodzaje linii wężowych i ich zastosowanie
Do przesyłu wody stosuje się linie wężowe, których podział jest od wielu lat niezmienny. Są to: linia ssawna, linia zasilająca, linia główna i linia gaśnicza.
Linie główne, zasilające i gaśnicze
Linię główną zaczynamy budować od samochodu lub motopompy w stronę rozdzielacza za pomocą węża tłocznego W 75. Rozdzielacze to część armatury wodnej współpracującej z wężami tłocznymi, które służą do rozdzielania wody z linii głównej 75 na jedną, dwie lub trzy linie gaśnicze. Budowa linii wężowych następuje według ustalonych zasad i podziału czynności wśród członków zastępu. W zastępach, w składzie których znajdują się minimum dwie roty, budowę linii głównych i zasilających zabezpiecza druga rota. Linie gaśnicze buduje każda rota dla siebie, przy przyjęciu zasady, że przodownik zajmuje stanowisko gaśnicze, a pomocnik sprawia węże od rozdzielacza (pompy, hydrantu lub suchego pionu) do swego przodownika.
Prądownice i ich rola
Prądownice stanowią zakończenie linii wężowej gaśniczej i służą do formowania strumienia wody o odpowiednim kształcie i wydajności.
Zasady prowadzenia linii wężowych
Bardzo trudnym zadaniem jest budowa linii wężowych prowadzonych po klatkach schodowych, po ścianach budynków czy drabinach. Linia wężowa prowadzona pod torowiskiem kolejowym powinna być ułożona pomiędzy podkładami pod szynami, co nie spowoduje zakłóceń w ruchu kolejowym. Linia wężowa nie może tarasować przejść, wyjść i innych dróg w obiekcie i wokół niego, co pozwoli na swobodne korzystanie z przejść i sprawną organizację pracy innych stanowisk bojowych.
Taktyka pracy prądownika
W zależności od zaistniałej sytuacji pożarowej wybór miejsca pracy prądownika uzależniony jest od technicznych możliwości rozmieszczenia stanowisk gaśniczych. Miejsca te powinny być określone przez dowódcę zastępu, ale często wobec zmieniającej się dynamiki pożaru, a także trudności w dokładnym wskazaniu ogniska pożaru, prądownik często sam musi dokonać wyboru miejsca pracy, pamiętając o tym, że to właśnie on realizuje koncepcję dowódcy i decyduje o skuteczności całego procesu gaszenia pożaru.
Dobra widzialność miejsca ogniska pożaru jest kluczowa. Trudność polega na tym, że jest często zasłonięte elementami konstrukcji, wyposażeniem wewnętrznym, dymem lub parą wodną. Bardzo częstym błędem prądownika jest kierowanie wodnych i pianowych strumieni gaśniczych w pomieszczenia zadymione bądź w płomienie zamiast w strefę żarzenia. Aby spełnić ten warunek, należy zajmować stanowiska gaśnicze równe lub wyższe z możliwością manewrowania. Przemieszczanie się w głąb terenu pożaru w miarę rozwijania działań gaśniczych oraz możliwość manewrowania prądem gaśniczym, pozwoli na stopniowe wygaszanie ognisk pożaru i sprzyjać będzie poprawie widzenia miejsca palenia. Aby spełnić takie warunki, prądownik musi dysponować aparatem oddechowym oraz zapasem linii gaśniczej (szczególnie przy pożarach wewnętrznych). Zabezpieczenie ciągłości podawania środków gaśniczych jest niezbędne do nieprzerwanej pracy prądownika.
Bezpieczeństwo prądownika
Potrzebna jest bardzo dobra łączność. Oznacza to, że spełniony musi być podstawowy warunek - stanowiska bojowe muszą być co najmniej dwuosobowe. Umożliwia to utrzymanie kontaktu z innymi uczestnikami akcji, co zwiększa współczynnik bezpieczeństwa i pozwala na podejmowanie dyspozycji odnośnie dostarczania środków gaśniczych, a także zabezpieczenia innych potrzeb. Stanowisko gaśnicze musi mieć możliwość współdziałania/współpracowania z innymi stanowiskami bojowymi.
Podczas zajmowania stanowisk gaśniczych na wyższych kondygnacjach - od drugiej i powyżej niej bądź na dachu budynków, istnieje niebezpieczeństwo upadku prądownika ze znacznej wysokości, utraty równowagi, utrudnień w dotarciu do ogniska pożaru, szybkiego ubytku sił własnych lub utrudnień w utrzymaniu łączności. W miejscach zagrożonych wybuchem należy stosować sprzęt w obudowie przeciwwybuchowej. Po usłyszeniu metalicznych trzasków dochodzących ze składowiska butli, należy wycofać się w miejsce bezpieczne; jeżeli wybuch zaskoczy nas na stanowisku bojowym, należy paść twarzą do ziemi lub ukryć się za dowolną przesłoną. Należy stosować odpowiednie zabezpieczenia, tj. starać się poruszać w pobliżu ścian. W razie zagrożenia życia, niezwłocznie przystąpić do ratowania.
Należy unikać poboru wody np. z potoków górskich, miejsc o wzburzonym nurcie. W zaistniałych zmianach w sytuacji pożarowej, natychmiast meldować dowódcy o grożącym niebezpieczeństwie, np. w przypadku równoczesnej pracy wody i piany nie kierować prądów wody na miejsca, w których ułożono warstwę piany. Biorąc pod uwagę właściwości niszczące piany, należy stosować ją ostrożnie wobec materiałów stanowiących znaczną wartość materialną, kulturową czy techniczną. Należy stosować prądy o dłuższym zasięgu, np. gasząc pożary na powierzchniach pionowych. Stanowiska gaśnicze stałe nie posiadają możliwości przemieszczania prądów gaśniczych powyżej parametrów pracy sprzętu gaśniczego obsługiwanego przez prądownika.
Odwadnianie i konserwacja węży
Odwadnianie węży rozpoczynamy od odłączenia odcinków, następnie przekładamy przez lewe lub prawe ramię i idąc wzdłuż tego odcinka do jego końca opróżniamy go z wody. Zawsze pamiętamy o tym, że idziemy od pojazdu do pogorzeliska (pod warunkiem że linie wężowe nie znajdują się wewnątrz obiektu). Wyjątek stanowi ukształtowanie terenu.
Bibliografia
- Bielicki P., Podstawy taktyki gaszenia pożarów, Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej, Kraków 1996.
- Bielicki P., Taktyka działań gaśniczych, Warszawa 2004.
- Podręcznik szkolenia szeregowców Ochotniczych Straży Pożarnych, ABC strażaka ochotnika 1, Gdańsk 1996.
- Podręcznik szkolenia dowódców Ochotniczych Straży Pożarnych, ABC strażaka ochotnika 10, Gdańsk 1996.
- Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 16 września 2008 r.
- Załącznik nr 1d do Wytycznych małopolskiego komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej z 22 grudnia 2008 r.