W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że obie formacje mają tę samą misję - walkę z pożarami, usuwanie skutków klęsk żywiołowych oraz inne miejscowe zagrożenia - pod wieloma formalnymi względami znacząco się od siebie różnią, w tym w kwestii umundurowania i nadawania stopni.
Rola i zadania Ochotniczej Straży Pożarnej
OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Funkcjonuje ona jednak na zasadach stowarzyszenia i, mimo że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), stanowią samodzielny podmiot prawny. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP.
Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych dotyczących powstawania pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Warunki członkostwa w OSP
Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat.
Stopnie i dystynkcje w OSP a PSP
Stopnie służbowe w OSP i PSP różnią się, ponieważ są to dwie różne formacje podlegające innym statutom. W przypadku PSP nadawanie stopni jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z tym rozporządzeniem stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko. Pierwsze stopnie aspiranckie i oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Najwyższe stopnie - nadbrygadiera i generała brygadiera - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.
Jeśli chodzi o kwestię nadawania stopni w OSP, sprawa nie jest już tak oczywista, gdyż brak jest konkretnego prawa regulującego te kwestie. Zgodnie z informacjami ZOSP RP: „Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP.” Mimo to, wygląd dystynkcji jest określony przepisami i jednolity dla wszystkich jednostek OSP.
Nadawanie stopni w OSP
- Stopień strażaka otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Zasady umieszczania dystynkcji OSP
Zasady umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP są regulowane przez tę samą ustawę co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
Rodzaje umundurowania Ochotniczej Straży Pożarnej
Oficjalne umundurowanie w polskim pożarnictwie pojawiło się już na początku XX wieku. W przypadku OSP wyróżnia się kilka typów ubioru, przeznaczonych na różne okazje i do różnych zadań. Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów ZOSP RP. Dopuszcza się elementy strojów regionalnych z zachowaniem postanowień regulaminowych.
Ubiór galowy strażaka OSP
W skład ubioru galowego wchodzą:
- mundur w kolorze ciemnogranatowym (męski, damski),
- koszula w kolorze białym z długim rękawem,
- czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn),
- czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet),
- obuwie w kolorze czarnym,
- sznur galowy w kolorze srebrnym przeplatany niebieską nitką.
Wyposażeniem uzupełniającym do munduru galowego są skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn), rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet) oraz krawat w kolorze czarnym.
Kiedy nosi się ubiór galowy?
Ubiór galowy (ze sznurem galowym) z orderami, odznaczeniami, medalami i odznakami nosi się podczas:
- świąt państwowych i w Dniu Strażaka, w tym również podczas świeckich spotkań oraz uroczystości religijnych organizowanych z tej okazji,
- uroczystości wręczenia sztandarów, orderów, odznaczeń, medali i odznak, otwarcia strażnic oraz innych uroczystości o ważnym i podniosłym dla jednostki OSP bądź właściwego zarządu ZOSP RP znaczeniu,
- uroczystości składania wieńców na Grobie Nieznanego Żołnierza, grobach poległych i zmarłych oraz pod pomnikami i tablicami pamiątkowymi.
Ubiór galowy (ze sznurem galowym) z baretkami nosi się podczas:
- uroczystych przedstawień w teatrach, salach koncertowych itp., gdy występuje się w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziału ZOSP RP, a dla pozostałych uczestników przyjęty jest strój wieczorowy,
- innych ważnych uroczystości na polecenie prezesa (naczelnika) OSP lub prezesa właściwego zarządu oddziału ZOSP RP.
Do mundurów wyjściowych i galowych przyszywane są guziki oksydowane o średnicach 16 i 22 mm.
Ubiór galowy dla pocztów sztandarowych i flagowych
Uzupełniające wyposażenie dla pocztów sztandarowych i flagowych obejmuje rękawiczki białe oraz pas główny koloru czarnego. Do ubioru galowego z pasem głównym stosuje się obuwie typu "skutery" (nogawki spodni wpuszczane w cholewki butów). Dopuszcza się noszenie spodni bryczesów do butów wysokich typu "oficerki", a także nakrycia głowy w postaci hełmu ozdobnego bądź hełmu bojowego łącznie z pasem bojowym z przypiętym toporkiem.
Ubiór wyjściowy strażaka OSP
W skład ubioru wyjściowego wchodzą:
- mundur w kolorze ciemnogranatowym (męski, damski),
- koszula w kolorze białym z długim rękawem,
- czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn),
- czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet),
- obuwie w kolorze czarnym,
- kurtka 3/4 z odpinaną podpinką w kolorze czarnym.
Wyposażeniem uzupełniającym są skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn), rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet) oraz krawat w kolorze czarnym.
Kiedy nosi się ubiór wyjściowy?
Ubiór wyjściowy z baretkami nosi się podczas:
- uczestniczenia w posiedzeniach władz statutowych OSP i oddziałów ZOSP RP,
- występowania w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziałów ZOSP RP na oficjalnych spotkaniach i imprezach.
Ubiór letni strażaka OSP
W skład ubioru letniego wchodzą:
- koszula letnia w kolorze białym z krótkim rękawem, z guzikami oksydowanymi o średnicy 16 mm,
- spodnie (spódnica) w kolorze ciemnogranatowym,
- czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn),
- czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet),
- obuwie w kolorze czarnym.
Wyposażeniem uzupełniającym są skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn), rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet), krawat w kolorze czarnym, sznur galowy w kolorze srebrnym przeplatany niebieską nitką oraz naramienniki w kolorze ciemnogranatowym.
Kiedy nosi się ubiór letni?
Ubiór letni nosi się podczas:
- występowania w okresie letnim w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziału ZOSP RP w spotkaniach i imprezach, np. zawodach sportowo-pożarniczych oraz w okolicznościach, gdy nie obowiązuje umundurowanie wyjściowe bądź galowe,
- odbywania w okresie letnim koncertów - członkowie orkiestr OSP,
- uczestniczenia w okresie letnim w posiedzeniach władz statutowych OSP i oddziałów ZOSP RP.
Okres letni liczy się od 1 maja do 30 września. Stosowanie ubioru letniego warunkuje temperatura powyżej 20° C i zasada jednolitości w ramach OSP lub oddziału ZOSP RP. Ustalenia w tym zakresie należą do prezesa OSP lub zarządu oddziału ZOSP RP organizującego wspólne wystąpienie.
Ubiór ochronny i specjalny strażaka OSP
W skład odzieży ochronnej i specjalnej wchodzą:
- ubranie ochronne dwuczęściowe,
- ubranie specjalne popularne dwuczęściowe,
- ubranie koszarowe,
- rękawice i kominiarka (niepalne),
- buty specjalne,
- hełm.
Odzież ochronną i specjalną nosi się podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, ćwiczeń i działań ze sprzętem oraz sprawdzianów wyszkolenia bojowego. Dopuszcza się noszenie ubrania typu "moro" bądź ubrania koszarowego podczas akcji ratowniczych, jeśli nie jest konieczne użycie ubrania ochronnego lub specjalnego. O rodzaju użytej odzieży decyduje kierujący akcją po dokonaniu rozpoznania zagrożeń w miejscu interwencji. Odzież ochronną stosuje się do czasu zniszczenia bądź naturalnego zużycia.
Przedmioty ekwipunku osobistego strażaka-ochotnika
W zestaw przedmiotów ekwipunku osobistego strażaka-ochotnika wchodzą:
- pas bojowy,
- zatrzaśnik,
- toporek strażacki,
- latarka,
- podpinka linkowa,
- maska do aparatu powietrznego,
- opatrunek osobisty,
- worek brezentowy na odzież ochronną i ekwipunek osobisty.
Ubiór Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) OSP
W skład ubioru Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych wchodzą:
- koszula w kolorze czerwonym z guzikami oksydowanymi o średnicy 16 mm,
- szorty w kolorze czarnym,
- spodnie w kolorze czarnym (dla chłopców),
- bluza w kolorze czarnym,
- spódnica w kolorze czarnym (dla dziewcząt),
- obuwie sportowe w kolorze czarnym,
- podkolanówki w kolorze białym,
- krawat w kolorze czarnym.
Kiedy nosi się mundur MDP?
Mundur MDP nosi się podczas:
- występowania w charakterze przedstawiciela MDP na oficjalnych spotkaniach i uroczystościach strażackich, religijnych i świeckich,
- apeli, wart i innych ważnych wydarzeń na obozach MDP,
- uroczystych zbiórek MDP.
Dopuszcza się stosowanie poprzedniego wzoru mundurków MDP (wiatrówka niebieska, spodnie/spódnica czarne) do czasu naturalnego ich zużycia.
Emblematy i dystynkcje MDP
Członkowie MDP noszą emblematy i dystynkcje haftowane czarną nitką na czerwonym tle, przy czapkach dżokejkach oraz na lewym rękawie koszul (górna krokiewka powinna znajdować się w odległości 5 cm powyżej górnego szwu rękawa). Przy bluzach koloru czarnego emblematy haftowane czerwoną nitką na czarnym tle nosi się na lewym rękawie, 5 cm poniżej górnego szwu rękawa.
Nakrycia głowy strażaka OSP
Do ubiorów stosuje się następujące rodzaje nakrycia głowy w kolorze noszonych mundurów:
- czapkę rogatywkę ze srebrnym okuciem daszka (dla mężczyzn),
- czapkę dżokejkę (dla kobiet),
- czapkę uszankę (w okresie zimowym).
W MDP nakryciem głowy jest czapka dżokejka w kolorze czerwonym.
Oznaczenia na nakryciach głowy
- Członkowie zarządów OSP i oddziałów ZOSP RP noszą srebrne galony na otokach czapek:
- jeden galon - członkowie zarządów OSP, zarządów gminnych ZOSP RP i Komisji Rewizyjnych tych szczebli,
- dwa galony - członkowie zarządów oddziałów powiatowych, wojewódzkich, powiatowych i wojewódzkich komisji rewizyjnych, wojewódzkiego sądu honorowego oraz Zarządu Głównego ZOSP RP, Głównej Komisji Rewizyjnej, Głównego Sądu Honorowego.
- Członkowie władz oddziałów ZOSP RP noszą na denku czapki srebrne galony w kształcie krzyżaka.
- Prezes Zarządu Głównego ZOSP RP nosi czapkę rogatywkę ze srebrnym okuciem daszka, srebrnym wężykiem na otoku czapki i naszytymi na denku czapki srebrnymi galonami w kształcie krzyżaka.
Do czapek rogatywek nie powinny być przypięte orzełki PSP, Wojska Polskiego, Służby Więziennej itp. Nie należy nosić przy czapkach rogatywkach złotych galonów, pasków białych, srebrnych, metalowych pasków lub złotych okuć. Czapki rogatywki powinny odpowiadać dystynkcjom noszonym na kołnierzach umundurowania lub przy klapie lewej kieszeni munduru lub białej koszuli.
Emblematy OSP
Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP noszą emblematy w kolorze srebrnym na ciemnogranatowym tle, haftowane nitką lub bajorkiem, przy następujących przedmiotach mundurowych:
- czapkach,
- pagonach ubiorów wyjściowych, galowych, paradnych, kurtek, koszul letnich i MDP, naszyte w odległości 2 cm od dolnej krawędzi pagonu,
- ubraniach ochronnych, specjalnych i koszarowych, w miejscach na to wyznaczonych i odpowiednio przygotowanych przez producenta ubrań.
Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP, pełniący funkcje kierowców, mechaników motopomp, łącznościowców, a także członkowie orkiestr i drużyn sanitarnych noszą przy mundurach wyjściowych i galowych na ich lewym rękawie naszywki-oznaki specjalności, haftowane srebrną nitką na ciemnogranatowym tle. Naszywki umieszcza się 15 cm od dolnej krawędzi rękawa. Członkowie MDP noszą naszywki-oznaki specjalności dla MDP na ramieniu prawego rękawa munduru. Wzory tych naszywek określone są odrębnymi przepisami.
Członkowie OSP noszą na kurtkach odzieży ochronnej i specjalnej napisy "STRAŻ" w kolorze czarnym na żółtym tle w miejscach na to wyznaczonych i odpowiednio przygotowanych przez producenta ubrań. Dopuszcza się noszenie emblematu z napisem "Ochotnicza Straż Pożarna" na mundurach wyjściowych i galowych, na ich prawym rękawie, haftowanego czerwoną nitką na ciemnogranatowym tle.
Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej dystynkcje pełnionych funkcji, haftowane srebrną nitką lub bajorkiem na ciemnogranatowym tle. Członkowie OSP, zarządów i komisji rewizyjnych OSP RP oraz funkcyjni oddziałów ZOSP RP mają prawo do noszenia dystynkcji odpowiadających najwyższej z pełnionych funkcji.
Odznaczenia i medale
Na mundurach OSP noszone są różne odznaczenia i medale, które świadczą o zasługach i długoletniej służbie. Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda, zakładając je na sznurkach koloru ubioru lub przyszywając bezpośrednio do kurtki mundurowej. W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali, nosi się ich baretki. Baretki umieszcza się nad lewą kieszenią munduru, z prawa na lewo, w kolejności przewidzianej dla orderów/odznaczeń/medali.
Przykładowe odznaczenia OSP
- „Złoty Znak Związku”: Umieszczany na wstędze pod kołnierzem koszuli, widoczny 1 cm poniżej węzła krawata. Nadawany za długoletnią aktywną działalność w OSP lub Związku OSP RP.
- „Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza”: Nadawany za zasługi dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP oraz OSP. Wymaga posiadania Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” oraz co najmniej 75-letniego stażu działalności dla instytucji/organizacji.
- Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (złoty, srebrny, brązowy): Nadawany za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 5 lat.
- Odznaka „Strażak Wzorowy”: Nadawana członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną.
- Odznaka „Młodzieżowej Drużyny OSP”: Wyróżnienie nadawane członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną działalność w drużynie.
- „Odznaka za wysługę lat”: Noszona jedna, aktualna, na prawej górnej klapie kieszeni munduru, w jej lewym rogu.
Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP mogą nosić przy ubiorach wyjściowych odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne, przypinane bezpośrednio do kurtki munduru. Na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie i jedną na lewej stronie.
Finansowanie umundurowania OSP przez gminy
Przez lata kwestia finansowania mundurów galowych dla Ochotniczych Straży Pożarnych przez gminy była przedmiotem licznych sporów i rozbieżności interpretacyjnych. Pomimo stanowisk Regionalnych Izb Obrachunkowych i MSWiA dopuszczających takie finansowanie, brakowało jednoznacznych przepisów, co prowadziło do niejednolitej praktyki w samorządach.
Cały Film Historia OSP Raciąż
Nowelizacja ustawy o OSP z 2023 roku
8 września 2023 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o ochotniczych strażach pożarnych z dnia 7 lipca 2023 r. Zgodnie ze znowelizowanym art. 10 ust. 1 pkt 1, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym umundurowanie wyjściowe (galowe). Ten przepis literalnie pozwala gminom na finansowanie zakupu tego rodzaju mundurów. Jest on całkowicie jasny, jednoznaczny i nie może być w drodze wykładni poddawany rozbieżnym interpretacjom, co ostatecznie zamyka kwestię sporu w zakresie finansowania.