Nowoczesny samochód, mimo że stanowi produkt zaawansowanej technologii, nie jest wolny od zagrożenia powstania i rozprzestrzenienia się pożaru. Materiały palne stanowią około 20-25% wagi samochodów osobowych, a obciążenie ogniowe wynosi 200 do 450 kg drewna na samochód. W palącym się pojeździe wydziela się duża ilość energii cieplnej, a płomienie szybko przenoszą się zarówno wzdłuż płonącego materiału, jak i na inne materiały palne. Powstały strumień ciepła rozchodzi się we wszystkich kierunkach.
Pożar powoduje gwałtowną zmianę środowiska w pojeździe lub jego części, oddziałując termicznie (przez promieniowanie, konwekcję i przewodzenie) oraz chemicznie (korozyjnie) na produkty spalania. Praktyka pokazuje, że przyczyn powstawania pożarów w pojazdach może być wiele. Powodują je na przykład: wady lub nieprawidłowa eksploatacja układu paliwowego, instalacji i urządzeń elektrycznych, akumulatora, układu wydechowego lub jezdnego. Pożary powstają także w wyniku nieostrożności, zaprószenia ognia przez człowieka czy też podczas wypadku drogowego. Zdarzają się także celowe podpalenia, np. w celu wyłudzenia odszkodowania, zemsty lub zatarcia śladów przestępstwa.
Czym jest podpalenie i jego motywy?
W kryminalistyce termin „podpalenie” definiuje się jako świadome wzniecenie ognia w celach przestępczych. Najczęściej motywami podpaleń są: zemsta, próba wyłudzenia odszkodowania oraz chęć zniszczenia dowodów lub zatarcia śladów innego przestępstwa. Konieczność prowadzenia dochodzeń popożarowych jest więc oczywista.
Charakterystyka podpaleń z użyciem przyspieszaczy
Podpalenia samochodów zazwyczaj powodowane są w sposób bezpośredni - podpalacz własnoręcznie w danej chwili inicjuje pożar, tzn. w chwili pojawienia się pożaru znajduje się na miejscu zdarzenia. Należy dodać, że podpalacze samochodów często stosują przyspieszacze pożarów. Najczęściej sięgają po najbardziej dostępne środki, takie jak benzyna, olej napędowy, nafta, rozpuszczalniki, rozcieńczalniki czy podpałka do grilla.
Warto zrozumieć, że gdy obserwujemy pożar współcześnie używanych paliw płynnych, to w rzeczywistości widzimy niepalący się płyn, a jego opary. To molekuły paliwa w stanie gazowym zapalają się pod wpływem kontaktu z ogniem i przy dostępie tlenu. Opary benzyny są wysoce łatwopalne i w każdej chwili gotowe do zapłonu.
Metody podpalenia różnych części pojazdu
Podpalenie przedziału pasażerskiego
Aby podpalić przedział osobowy, sprawca najczęściej wybija szybę, zazwyczaj tylną bądź boczną. Najczęściej są to szyby hartowane, więc ich wybicie powoduje rozbicie na drobne kawałki, które wpadają także do wnętrza przedziału osobowego. Po wybiciu szyby sprawcy zazwyczaj albo wlewają do wnętrza kabiny płyn łatwopalny, albo wrzucają nasiąkniętą takim płynem i zapaloną tkaninę.
Ostatnio częste są przypadki użycia przez podpalaczy butelki z tworzywa sztucznego z płynem łatwopalnym i z zaczopowanym zwitkiem tkaniny lub papieru stanowiącym lont, który zostaje podpalony i umieszczony wewnątrz pojazdu. Nierzadko pozostałość niespalonej butelki z charakterystyczną wonią cieczy palnej można ujawnić w pogorzelisku.
Ogień w przedziale osobowym z wybitą szybą ma dobre warunki do dynamicznego rozwoju i rozprzestrzeniania się, z uwagi na swobodny dostęp tlenu do strefy spalania oraz odprowadzanie produktów spalania. W przypadku podpalenia wnętrza pojazdu, który nie miał zamkniętych na zamek drzwi (czyli nie było potrzeby wybicia szyby) i w którym po wznieceniu ognia wewnątrz przedziału osobowego drzwi i okna nadal są zamknięte, pożar przebiega w warunkach niedostatecznej wymiany gazowej i rozwija się powoli - nie ma warunków do dynamicznego rozprzestrzeniania się z uwagi na niedobór tlenu. Wnętrze pojazdu wypełnia się gorącymi produktami spalania. Zdarza się jednak, że nagrzane uszczelki miękną i rozszczelniają okna, umożliwiając dopływ świeżego powietrza, które przyspiesza spalanie. Oddziaływanie wysokiej temperatury jest zaś przyczyną nadtopienia i wybicia (opadnięcia) do wnętrza - na podszybie i kokpit pojazdu - szyby przedniej (jest to najczęściej szyba klejona, warstwowa).
Czym jest POŻAR ? Definicja i Grupy POŻARU
Podpalenie karoserii zewnętrznej
Sprawcy podpaleń często wzniecają ogień, polewając karoserię łatwopalnym płynem lub kładąc na nią nasączoną takim płynem tkaninę. Ogień podłożony w ten sposób sprawia, że zapala się powłoka lakiernicza pojazdu. Pożar nie zawsze powoduje wówczas zniszczenia termiczne wnętrza pojazdu, często ogień niszczy zewnętrzną powłokę karoserii oraz elementy pojazdu wykonane z tworzyw sztucznych.
W przypadku polania dachu płynem łatwopalnym charakterystyczne będą ślady odbarwienia w formie pionowych zacieków po palącej się i spływającej po poszyciu karoserii cieczy. Największe uszkodzenia termiczne materiałów palnych znajdujących się wewnątrz przedziału osobowego będą zlokalizowane bliżej dachu (np. na tylnych zagłówkach, podsufitce, górnych uszczelkach drzwi). Sprawcy dokonują także podpaleń zewnętrznej karoserii, umieszczając przyspieszacz pożaru na podszybiu pojazdu, wykonanym z tworzywa sztucznego. Wtedy pożar ma dobre warunki do rozwoju i rozprzestrzenienia się do wnętrza komory silnika.
Podpalenie opon
Podpalacze najczęściej polewają oponę płynem łatwopalnym albo podkładają tkaninę nasiąkniętą takim płynem, a następnie ją zapalają. Paląca się ciecz wytwarza wysoką temperaturę, która powoduje zapalenie się zewnętrznej, gumowej części koła. Ostatnio spotyka się przypadki używania do podpalenia opon kostek podpałki do grilla, kominków i pieców. Sprawca układa taką tabliczkę pod oponą lub na górnej jej części na kole, a następnie podpala. Po czasie powstaje na tyle wysoka temperatura palącego się paliwa stałego, że następuje zapalenie się opony.
Podstawowe zasady spalania i wybuchu
Aby nastąpił pożar lub wybuch, muszą zaistnieć jednocześnie trzy czynniki: paliwo, utleniacz i efektywne źródło zapłonu. To zjawisko jest znane jako trójkąt ognia.
Paliwem może być zarówno klasyczne paliwo, jak i inne substancje palne ulegające zapaleniu w obecności utleniacza i źródła zapłonu. Mogą to być substancje nieorganiczne, takie jak siarka czy fosfor, ale również metale np. aluminium. Utleniaczem w procesach spalania jest tlen występujący w powietrzu. Innymi utleniaczami mogą być: tlen ciekły lub gazowy, chlor, fluor, nadtlenki organiczne i inne związki bogate w tlen, np. saletra amonowa.
Spalanie mieszanin utleniacz-paliwo zachodzi w ściśle określonych granicach stosunku utleniacza do paliwa, wyrażanym za pomocą stężenia, np. % obj. Zapłon i proces spalania jest możliwy w określonym zakresie stosunku paliwa do utleniacza, który określony jest dolną i górną granicą wybuchowości. Ważnym czynnikiem w procesach utleniania jest energia reakcji. Istotnym czynnikiem wpływającym na przebieg pożaru i eksplozji jest stosunek wyzwalanej energii spalania w postaci ciepła do szybkości odprowadzania ciepła ze środowiska reakcji.
Deflagracja a Detonacja
Pożar jest efektem zachodzących przemian chemicznych i zjawisk fizycznych powodujących zmiany termodynamiczne początkowego układu; jest to chemiczna, niekontrolowana reakcja spalania. Reakcje chemiczne zachodzące w czasie pożaru, choć niekontrolowane, przebiegają zazwyczaj wolno, bez gwałtownych wzrostów ciśnienia. W czasie pożaru źródłem zniszczeń jest generowane ciepło.
Spalanie deflagracyjne to spalanie, podczas którego następuje wymiana ciepła między paliwem, utleniaczem i produktami spalania, a także wstępne ogrzanie mieszanki palnej przed frontem płomienia. Spalanie deflagracyjne może mieć charakter laminarny lub kinetyczny, a front płomienia przesuwa się z szybkością od kilku centymetrów na sekundę do prędkości dźwięku.
Spalanie detonacyjne to spalanie, podczas którego w bardzo krótkim czasie następuje gwałtowny wzrost ciśnienia. O warunkach przebiegu procesu decydują warunki dynamiczne mieszaniny paliwo-utleniacz (turbulencja). Spalanie detonacyjne spełnia warunki wybuchu. Wybuch jest szybkim egzotermicznym procesem, który generuje gwałtowny wzrost ciśnienia prowadzący do powstania fali uderzeniowej. Fala uderzeniowa, której towarzyszy efekt dźwiękowy, rozprzestrzenia się z szybkością naddźwiękową. Szybki ruch gazów, wzrost ich ciśnienia i temperatury podczas wybuchu powodują zniszczenia materialne oraz są zagrożeniem dla życia człowieka i środowiska naturalnego.
Podstawowa różnica między pożarem a wybuchem polega na tym, że wybuchowi towarzyszy bardzo szybki ruch gazów, podczas gdy w czasie pożaru takie zjawisko nie jest obserwowane. Wybuchy można sklasyfikować w zależności od ich przebiegu, rozprzestrzeniania się i sposobu inicjowania.
W przypadku wybuchu fizycznego źródłem energii jest zjawisko fizyczne. Wybuch chemiczny następuje na skutek reakcji egzotermicznej. Wybuchy chemiczne mogą być wybuchami homogenicznymi lub heterogenicznymi.
- W przypadku wybuchu homogenicznego brak jest granicy między utleniaczem a paliwem, co skutkuje jednoczesną eksplozją całej mieszaniny. Przykładem jest wybuch termiczny, który zachodzi w przypadku egzotermicznego rozkładu niestabilnych substancji. Gromadzone ciepło gwałtownie przyspiesza reakcje destrukcji, prowadząc do wybuchu.
- Heterogeniczne wybuchy charakteryzują się rozdziałem strefy reakcji od strefy niereagującej, a granicę między strefami stanowi płomień. Jeśli płomień przemieszcza się przez atmosferę palną z prędkością poddźwiękową (10-100 m/s), mamy do czynienia z deflagracją, podczas której temperatura może dochodzić nawet do 3000 K. Drugim rodzajem wybuchu heterogenicznego jest detonacja, w której granica spalania przemieszcza się z szybkością 1400-3000 m/s (w przypadku pyłów nawet do 8000 m/s), a strefę reakcji wyprzedza fala ciśnienia.
Dochodzenie popożarowe i analiza śladów
Dochodzenia popożarowe prowadzone w przypadku pożarów pojazdów samochodowych są trudne i stanowią duże wyzwanie dla eksperta mającego ustalić jednoznaczną przyczynę powstania pożaru. Wynika to z faktu, że samochody mają wiele różnych mechanicznych i elektrycznych systemów umiejscowionych na niewielkiej przestrzeni, systemów zasilania paliwowego oraz różnorodne łatwopalne płyny eksploatacyjne. Duże ilości tworzyw sztucznych oraz innych substancji i materiałów palnych wewnątrz pojazdu dają spore obciążenie ogniowe, podczas pożaru mogące prowadzić do rozległych zniszczeń.
Ślady pożarowe to widoczne lub mierzalne fizyczne efekty popożarowe, zawierające np. trwałe uszkodzenia spowodowane przez płomienie, gorące i toksyczne gazy. Przy ustalaniu okoliczności pożaru głównym obiektem oględzin jest miejsce pożaru w całości, obejmujące ślady, przedmioty, materiały oraz urządzenia, na których mogą znajdować się ślady świadczące o okolicznościach powstania i rozprzestrzeniania się pożaru. W ustalaniu przyczyny pożaru bardzo ważne jest wykrycie jego ogniska, czyli miejsca, w którym zaczął się proces spalania.
Ślady w ognisku pożaru mogą powstać w warunkach niedostatecznej wymiany gazowej, co charakteryzuje się głębokimi, skoncentrowanymi wypaleniami, gdyż w początkowej fazie pożaru występować może miejscowe przegrzanie lub tlenie na niewielkiej płaszczyźnie. W warunkach dobrej wymiany gazowej wypalenia i destrukcje powstają w ognisku pożaru kilkakrotnie szybciej.
Oględziny to czynność procesowa polegająca na szczegółowej obserwacji, wykrywaniu i zabezpieczaniu śladów kryminalistycznych miejsca, osoby, rzeczy lub zwłok, przeprowadzana za pomocą zmysłów i z wykorzystaniem środków technicznych, w celu wyjaśnienia charakteru i okoliczności powstałego zdarzenia oraz ustalenia jego sprawcy. W trakcie oględzin zwraca się uwagę na wiele szczegółów, takich jak: który z foteli pojazdu ma największe zniszczenia termiczne, w tym zniszczenia elementów metalowych, czy wewnątrz pojazdu ujawniono stopione lub nadtopione naczynie z tworzywa sztucznego z wyczuwalnym zapachem płynu łatwopalnego. Niekiedy konieczne są szczegółowe oględziny zewnętrznych części, np. podwozia samochodu. Niezbędne jest także zbadanie najbliższego i dalszego otoczenia pojazdu, w celu ujawnienia ewentualnych śladów lub przedmiotów, które mogły mieć związek z podpaleniem.
W przekonaniu sprawców podpaleń płyn użyty do wzniecenia ognia spala się w pierwszej kolejności i w ten sposób znikają ślady przestępstwa. Tak jednak nie jest. Kiedy łatwopalny płyn zostanie rozlany w pojeździe na porowaty materiał, taki jak np. tapicerka, dywanik welurowy, siedzisko fotela czy kanapy, szybko wnika w głąb. Proces spalania zachodzi jedynie na powierzchni, gdzie dostępny jest tlen z powietrza. Jeżeli taki pożar zostanie dostatecznie szybko ugaszony lub w miejscu podpalenia wystąpi deficyt tlenu, spalanie płynu użytego do podpalenia może być niecałkowite. W takich przypadkach analiza chemiczna pozostałości popożarowych umożliwia określenie rodzaju użytego płynu. Znalezienie śladów takiego samego płynu w próbkach z miejsca pożaru i próbkach pochodzących od podejrzanego (np. płyny palne lub nasączona odzież) może świadczyć o jego związku ze zdarzeniem, przy czym moc dowodowa takiego wyniku analizy jest tym większa, im bardziej specyficzny jest wykryty przyspieszacz pożaru.
Dochodzenia w sprawach o pożary pojazdów wymagają nie tylko wiedzy z zakresu rozwoju pożarów, lecz także dobrej znajomości zagadnień mechaniki samochodowej, materiałoznawstwa oraz taktyki i techniki kryminalistycznej.