Zdarzenia związane z gwałtownymi, silnymi wiatrami są stałym elementem działań strażaków bez względu na porę roku. Wzrosła również gwałtowność i siła tych zjawisk pogodowych, których skutkami są m.in. połamane, nadłamane i powalone drzewa. Te sytuacje z założenia wymagają stosowania tzw. pilarek, które generalnie są piłami spalinowymi, ale na rynku dostępne są też modele o napędzie elektrycznym. Obecnie stosowanymi przez strażaków pilarkami są pilarki spalinowe oraz pilarki elektryczne zasilane z akumulatorów.
Szkolenia i kwalifikacje operatorów pilarek w OSP
W Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) kwestia kwalifikacji do obsługi pilarek budzi często dyskusje. Wiele jednostek OSP organizuje ćwiczenia, aby podnosić umiejętności swoich członków.
Przykładowo, w dniach 11-12 lutego jedna z jednostek OSP zorganizowała ćwiczenia z obsługi i technik operowania pilarkami. Pierwszego dnia przeprowadzono ćwiczenia z obsługi i znajomości sprzętu, natomiast drugiego, ćwiczenia odbyły się na terenie lasów Państwowych, gdzie szkolenie zostało przeprowadzone przez pilarza z ponad trzydziestoletnim doświadczeniem. Dało to możliwość czerpania wiedzy od najlepszego fachowca i pozyskania cennej wiedzy w tym trudnym zawodzie. Ćwiczenia odbyły się na terenie lasu, a instruktor przygotował różnorodne założenia, co bardzo pozytywnie wpłynęło na przybliżenie realiów działań strażaków. Z tego miejsca składamy podziękowania Nadleśnictwu Andrychów za udostępnienie miejsca ćwiczeń, a Panu Stanisławowi Połacie za profesjonalny instruktaż.
Codzienna kontrola i obsługa piły łańcuchowej
Programy szkoleniowe a rzeczywiste uprawnienia
Program szkolenia członków Ochotniczych Straży Pożarnych zakłada, że na przedmiot „Ratowniczy sprzęt mechaniczny” należy przeznaczyć 2 godziny lekcyjne zajęć teoretycznych oraz 6 godzin zajęć praktycznych. Jest to niewielka ilość czasu, biorąc pod uwagę, że niewiele więcej godzin poświęca się na naukę strażaka-funkcjonariusza PSP, podczas gdy kurs pilarza-drwala to 130 godzin lekcyjnych. Z uwagi na duże zagrożenie działań przy wiatrołomach, podczas kursu strażaka duży nacisk kładzie się na technikę, jednak tak mała ilość godzin wymusza konieczność pomijania wielu tematów.
Dyskusja dotycząca uprawnień często koncentruje się na interpretacji programów szkoleniowych. Jeśli strażak posiada ukończony II stopień kursu podstawowego, gdzie był temat "Mechaniczny sprzęt ratowniczy", teoretycznie ma prawo używać pilarki i przecinarki w trakcie działań. Jednak kwestia „pilarza” jest bardziej złożona. Kurs operatora pilarki, w zależności od czasu trwania i zakresu, może uprawniać do:
- Jeśli kurs trwał ok. 30 godzin - do używania pilarek, nie włączając w to wycinki drzew, czyli nie można "kłaść" drzew.
- Jeśli kurs trwał ok. 145 godzin - uprawnia do obalania drzew itp., czyli można pracować jako pilarz w lesie.
Należy jednak pamiętać, że w trakcie działań ratowniczych można używać pilarki zgodnie z jej przeznaczeniem, czyli jeśli jakieś drzewo powoduje zagrożenie, to można je ściąć.
Rozpoznanie cenników kursów pilarza przez naczelników jednostek OSP pokazuje, że uprawnienia uprawnieniom nierówne. Podczas działań ratowniczo-gaśniczych, używanie pilarek jest jak najbardziej dopuszczalne, z pewnymi ograniczeniami. Problemy pojawiają się, gdy jednostka chce przeprowadzić ćwiczenia ze sprzętem, gdyż system szkolenia jasno mówi, że sprzęt może być używany w akcji, a ćwiczenia akcją nie są. Dodatkowo, trudności zaczynają się, gdy istnieje potrzeba ścięcia drzewa (obalenia stojącego drzewa) dla osoby prywatnej lub na terenie poza akcją ratowniczą. Wówczas wymagane są uprawnienia Pilarza lub Drwala-Pilarza.
Kurs obsługi pilarek spalinowych, który jest często podstawą, zezwala jedynie na przecinanie już leżącego drzewa. Kurs obejmujący jedynie 16 godzin zajęć, kosztujący około 300 zł, to zwykle kurs obsługi pilarek. Pełne uprawnienia Pilarza lub Drwala-Pilarza wymagają kursu trwającego ponad 140 godzin i kosztującego ponad 1300 zł. Kwestie odpowiedzialności poszczególnych osób w przypadku wypadku z pilarką są również pomijane w podstawowych szkoleniach, co podkreśla potrzebę uświadamiania strażaków o ryzykach.
W kontekście tych różnic, należałoby skłaniać się do twierdzenia, że uprawnienia nabyte po kursie podstawowym dotyczą tylko i wyłącznie przecinania już powalonych drzew. Jednakże, w programie szkolenia podstawowego strażaka-ratownika OSP cz.II oraz w programie szkolenia kierowców-konserwatorów sprzętu ratowniczego OSP, w rozdziałach z wymienionymi celami szczegółowymi, nie ma ani słowa o tym, że ich absolwent powinien posiąść umiejętność pracy piłą spalinową do drewna w sensie pełnej kompetencji do obalania drzew. Wymienione są liczne umiejętności, takie jak:
- ocena sprawności ratowniczego sprzętu mechanicznego,
- wymiana podstawowych podzespołów pilarek,
- zasady uruchamiania, sprawdzania naciągu łańcucha, uzupełniania paliwa i oleju, obsługi filtra powietrza i świecy zapłonowej, regulacji gaźnika,
- omówienie techniki cięcia pilarkami do drewna: przerzynka drzewa leżącego, usuwanie złomów i wykrotów, obcinanie gałęzi, ścinka drzew o średnicy do długości prowadnicy, ścinka drzew grubych,
- wymiana podstawowych podzespołów piły,
- zasady uruchamiania, sprawdzania naciągu paska, uzupełniania paliwa, obsługi filtra powietrza i świecy zapłonowej, regulacji gaźnika, wymiany i doboru tarczy,
- omówienie techniki cięcia piłami do betonu i stali.
To sugeruje, że twórcy programu nie przewidzieli możliwości pełnoprawnej pracy pilarką przez absolwenta szkoleń w warunkach akcji ratowniczej czy też ćwiczeń taktyczno-bojowych. Dla porównania, w tematyce związanej ze sprzętem ochrony dróg oddechowych (ODO) jasno jest zapisane, że absolwent "powinien umieć: pracować w aparacie powietrznym."
Program szkolenia kierowców-konserwatorów sprzętu ratowniczego OSP
Absolwent tego szkolenia powinien umieć:
- przygotować do pracy hydrauliczne urządzenia ratownicze, agregaty prądotwórcze i sprzęt mechaniczny,
- obsługiwać w czasie działań ratowniczych i szkolenia urządzenia mechaniczne.
W ramach modułu "Konserwacja i eksploatacja pił" (2 godziny teorii, 2 godziny praktyki), absolwent powinien umieć:
- omówić podstawowe rodzaje pił i pilarek,
- przygotować piły i pilarki do pracy i ocenić ich stan techniczny,
- wymienić podstawowe podzespoły pił i pilarek,
- przeprowadzić bieżącą konserwację sprzętu,
- zastosować zasady bhp przy obsłudze sprzętu,
- wymienić zasady uruchamiania, sprawdzania naciągu łańcucha, uzupełniania paliwa i oleju, obsługi filtra powietrza i świecy zapłonowej, regulacji gaźnika.
Widać tu, że strażak ochotnik nie jest pracownikiem w myśl Kodeksu Pracy, co oznacza, że instruktaż stanowiskowy nie zawsze jest stosowany, a wszelkie tematy z BHP są zawarte w programie poszczególnych kursów.
Środki Ochrony Indywidualnej (ŚOI) podczas pracy pilarką
Bez względu na rodzaj pilarki stosowanej podczas działań, jej użycie wiąże się z koniecznością obligatoryjnego stosowania odpowiednich środków ochrony indywidualnej (ŚOI). Mówiąc o odpowiednich ŚOI, chodzi przede wszystkim o odzież chroniącą przed przecięciem pilarką, ponieważ standardowe ubrania ochronne (tzw. Nomex) nie są wystarczające.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 września 2008 r. (§ 7), sprzęt specjalistyczny i środki ochrony indywidualnej strażak używa zgodnie z instrukcją. Podlegają one sprawdzeniu po każdorazowym użyciu oraz podczas przeprowadzania zmiany służby, a stosowane podczas szkolenia - podlegają sprawdzeniu przed rozpoczęciem ćwiczeń. Paragraf 52 tego samego rozporządzenia wskazuje, że wyjeżdżając do zdarzenia związanego z zagrożeniem generowanym przez drzewa, strażacy używają zasadniczych środków ochrony indywidualnej. Jednak ubranie specjalne spełniające normę PN-EN469 na poziomy X2 jest odporne na rozdarcie siłą zaledwie 25N i nie spełnia wymagań normy PN-EN 381 dla odzieży chroniącej przed przecięciem pilarką. Oznacza to, że standardowe ubranie specjalne nie spełni pokładanych w nim oczekiwań jako środek ochrony indywidualnej w przypadku kontaktu z łańcuchem pilarki.
Zgodnie z instrukcją obsługi sprzętu oraz w wyniku analizy zagrożeń, Kierujący Działaniem Ratowniczym, kierując ratownika do pracy z pilarką, powinien mu zapewnić wystarczające Środki Ochrony Indywidualnej. Rozwiązaniem tego problemu w jednostkach ochrony przeciwpożarowej jest włożenie na wyposażenie samochodu uniwersalnych nogawic oraz kurtki antyprzecięciowych. Zakładane na spodnie, czy to ubrania specjalnego, czy koszarowego, gwarantują odpowiedni poziom bezpieczeństwa strażaka, zarówno od strony formalnej, jak i rzeczywistej.
Podstawowe elementy ŚOI
Spodnie ochronne / Nogawice
Mając na uwadze zasady pracy pilarką i to, że powinno się pracować nią do wysokości pasa, należy pamiętać o podstawowej odzieży ochronnej, jaką są spodnie ochronne. Spodnie te w swojej konstrukcji posiadają specjalne włókna, które w momencie kontaktu z szybko obracającym się łańcuchem pilarki, zahaczają się o niego, a następnie wkręcają w koło napędowe i układ prowadząco-tnący, powodując blokadę pilarki i samego łańcucha. Pozwala to zapobiec przecięciu nogi użytkownika pilarki. Jednak mimo wszystko może dojść do powierzchniowych ran. Stosując jedynie spodnie ubrania ochronnego (tzw. Nomexu), nie jesteśmy w stanie zatrzymać łańcucha pilarki, a głębokość cięcia na nodze może wynosić nawet 7-10 cm. Dopuszczalnym zamiennikiem spodni pilarza są tzw. nogawice, czyli „półspodnie” zakładane na inne spodnie ochronne.
Rękawice
Nie tylko nogi są narażone na ewentualne urazy spowodowane pilarką podczas cięcia, ale również dłonie. Z tego też powodu użytkownik pilarki podczas cięcia powinien stosować rękawice chroniące przed przecięciem piłą mechaniczną. Jeżeli z jakichś względów w instrukcji obsługi nie ma informacji o stosowaniu takich rękawic lub jednostka nie posiada takowych na wyposażeniu, należy bezwzględnie stosować jak najgrubsze rękawice przewidziane do działań pożarowych. Nie powinno się stosować rękawic technicznych.
Obuwie
Uzupełnieniem podstawowych środków ochrony przed przecięciami są odpowiednie buty ochronne. Mogą to być buty specjalne dla strażaków (np. buty VÖLKL Primus One posiadają odporność 3 klasy na przecięcia) lub buty dla pilarzy, jednak każdy z tych rodzajów musi posiadać ochronę przed przecięciem pilarką. Najczęściej ochrona przed przecięciem znajduje się w całej przedniej części każdego z butów.
Ochrona twarzy, oczu i głowy
Nie można zapomnieć, że również głowa musi być chroniona podczas działań z użyciem pilarki. Podstawowym sprzętem, jaki powinni stosować strażacy, są hełmy, wraz z opuszczoną przyłbicą, chroniącą twarz. Dla dodatkowej ochrony oczu powinno się stosować okulary ochronne. Uzupełnieniem ochrony głowy podczas pracy pilarką powinny być nauszniki lub zatyczki do uszu. Dopuszczalne jest również stosowanie gotowych kasków pilarza posiadających wszystkie te cechy ochronne.
Inne ŚOI (Kurtki ochronne)
Jeżeli strażacy musieliby pracować pilarką powyżej pasa, np. w koszu drabiny mechanicznej, to w takim przypadku dodatkowo powinni stosować kurtki z wypełnieniem chroniącym przed przecięciem. Takie kurtki, w momencie kontaktu z łańcuchem pilarki, spowodują jej zablokowanie i ochronią przed tragicznymi skutkami.
Omówione środki ochrony indywidualnej powinny zapewnić bezpieczeństwo i nie dopuścić do zagrażających życiu ran. Jednak należy pamiętać, że czasami w wyniku różnych nieprzewidzianych zdarzeń, może dojść do urazu, w którym życie będzie zagrożone, dlatego ciągłe szkolenie i przestrzeganie zasad bezpieczeństwa są kluczowe.