Podczas wielu akcji ratowniczych strażacy narażeni są na działanie w warunkach ostrego stresu oraz stresu traumatycznego. Wykonywanie zadań strażaka-ratownika z jednej strony może być źródłem bardzo dużej satysfakcji, z drugiej zaś jest pełne wyzwań i zagrożeń. Strażacy-ratownicy permanentnie narażeni są na ciągły stres związany z ogromną odpowiedzialnością za życie, zdrowie i bezpieczeństwo innych ludzi. Dodatkowo sami często doświadczają zagrożeń i niebezpieczeństw wynikających z charakteru ich służby.
Wyzwania psychologiczne i wsparcie dla strażaków
Stres w pracy strażaka-ratownika
Stres i jego negatywne konsekwencje, ekstremalne sytuacje oraz urazy (w tym również psychiczne) mogą mieć destrukcyjny wpływ zarówno na życie zawodowe, jak i osobiste strażaka.
Dostępna pomoc psychologiczna
W takich przypadkach z pomocą przychodzi psycholog Państwowej Straży Pożarnej (PSP), który pomaga poradzić sobie z narastającym stresem. Pomoc taka dostępna jest zarówno dla strażaków PSP, jak i Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP). Jeśli strażak doświadcza powyższych trudności i chce sobie z nimi poradzić, a tym samym poprawić jakość swojego życia, powinien zgłosić się do swojego przełożonego, Naczelnika lub Prezesa OSP, który nawiąże kontakt z Komendą Powiatową PSP w Kętrzynie.
Agresja wobec ratowników - rosnące zagrożenie
Charakter i skala ataków
Temat ataków na ratowników staje się niestety przykrym elementem codzienności osób niosących pomoc. Oprócz znieważeń dochodzi do naruszeń nietykalności cielesnej, takich jak szarpanie za odzież czy popychanie. Szczególnie niebezpieczne są jednak ataki bezpośrednie, ukierunkowane na fizyczne obrażenia: stłuczenia, otarcia, rany cięte i kłute. Przypadek z Siedlec pokazał, że napaść może przybrać właśnie formę bezpośredniego zagrożenia życia.
W związku z rosnącą liczbą interwencji PSP w zakresie izolowanych zdarzeń ratownictwa medycznego (IZRM) oraz współpracy z Państwowym Ratownictwem Medycznym (PRM) należy zadać pytanie: czy funkcjonariusze PSP także są narażeni na podobne zagrożenia? Niestety, praktyka pokazuje, że tak.
Przykłady incydentów
Jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków wystąpienia agresji wobec strażaków była akcja w miejscowości Koszary (pow. limanowski) z 28 marca 2024 roku. Agresywny tłum zaatakował ich, bijąc i kopiąc. Inny incydent miał miejsce 1 stycznia tego roku w Szczecinie: w stronę jadącego do akcji zastępu PSP rzucono butelkę, która wybiła szybę w drzwiach od strony pasażera (dowódcy).
Reagowanie na sceny przemocy – przykład
Przygotowanie do reagowania na agresję: Szkolenia i techniki
Struktura warsztatów
Czy strażacy wiedzą, jak odpowiednio reagować w sytuacji zagrożenia? Odpowiedzią na to są specjalistyczne warsztaty, które zostały podzielone na blok teoretyczny i praktyczny.
Blok teoretyczny: świadomość i deeskalacja
Celem pierwszego etapu było uświadomienie uczestnikom skali problemu, jego prawnych uwarunkowań oraz metod deeskalacji. W części teoretycznej nadkom. Magdalena Bysiak przeprowadziła wykład dotyczący policyjnego systemu negocjacji kryzysowych. Przedstawiono również analizę przypadków ataków na strażaków oraz aspekty prawne obrony funkcjonariusza publicznego. Omówiono także zastosowanie protokołu M.A.R.C.H., stanowiącego element szkoleń Tactical Emergency Casualty Care (TECC), w kontekście działań w tzw. strefie "hot zone". Wskazano, jak strażacy mogą łączyć działania ratownicze z zachowaniem własnego bezpieczeństwa. Blok teoretyczny zamknęła asp. Katarzyna Bartyńska, która przedstawiła psychologiczne aspekty sytuacji przemocowych podczas akcji ratowniczych.
Blok praktyczny: samoobrona i działania w "hot zone"
W części praktycznej 80 funkcjonariuszy PSP z czterech województw uczestniczyło w zajęciach prowadzonych przez Pawła Słowika, głównego instruktora Krakowskiej Sekcji Krav Maga Global. W hali sportowej zaprezentowano techniki obrony przed atakiem agresora uzbrojonego w pałkę, maczetę, nóż lub stosującego fizyczną przemoc. Treningi były intensywne i dynamiczne, prowadzone w tempie, które pozwalało wczuć się w realne zagrożenia. W kolejnym etapie - tzw. ćwiczeniu w zbroi - techniki testowano w pełnym umundurowaniu. Sprawdzano ich skuteczność w kontekście ograniczeń ruchowych, jakie niosą ze sobą ubranie specjalne, rękawice, hełm i buty.
Testowanie technik i analiza zachowań
Instruktorzy krav magi przygotowali także scenariusz szkoleniowy „Strażak w hot zone”. Zakładano m.in., że strażak wchodzi do strefy zadymionej w celu przeprowadzenia rozpoznania, przy ograniczonym oświetleniu i nadawanym w trakcie ćwiczenia komunikacie DSO nakazującym ewakuację. Następują kolejne ataki - duszenie, napaść z tarczą i pałką, symulacja udzielania pomocy rannemu poszkodowanemu z masywnym krwotokiem. Celem spotkania była analiza reakcji: wielu strażaków po dotarciu do miejsca z poszkodowanym przechodziło automatycznie do udzielania mu pomocy, rezygnując z obserwacji otoczenia. Instruktorzy prowokowali stres, wulgaryzmy i napaści, testując zdolność do jednoczesnego reagowania na zagrożenie i kontynuowania zadania. W momencie, gdy uczestnik zbliżał się do wyjścia, mogło wydawać się, że scenariusz dobiegał końca, tymczasem pojawiał się wówczas ostatni agresor - z nożem w ręku.
Ponadto w JRG 1 w Krakowie zostały przeprowadzone doraźne testy odporności ubrania specjalnego na zadawanie ran kłutych i ciętych niebezpiecznymi przedmiotami. Specjalistyczne ubranie strażaka zapewnia ochronę przed ciosami i amortyzuje upadek, ale też ogranicza mobilność. Udzielenie pomocy rannemu to fundament działań strażaków. Skupienie się na ratowaniu życia w podświadomości wyłączało tryb skanowania otoczenia. Niektórzy uczestnicy obracali się nawet plecami do wykazującego agresywne zachowanie świadka, co było poważnym błędem z perspektywy utrzymania bezpieczeństwa własnego.
Kluczowe definicje i ochrona prawna
Definicje
- TECC (Tactical Emergency Casualty Care) - system szkoleń opracowany na podstawie wojskowego protokołu TCCC (Tactical Combat Casualty Care), dostosowany do potrzeb służb cywilnych działających w warunkach zagrożenia taktycznego. TECC obejmuje zasady udzielania pomocy poszkodowanym w sytuacjach takich jak zamachy, strzelaniny czy działania ratownicze w tzw. strefie gorącej ("hot zone").
- Krav maga (z hebr. walka w bliskim kontakcie) - to izraelski system walki opracowany z myślą o realnych zagrożeniach. Stworzony przez Imiego Lichtenfelda, zapaśnika i instruktora sportów walki. Został skutecznie zaadaptowany zarówno przez siły zbrojne, jak i służby cywilne na całym świecie.
Ochrona prawna funkcjonariuszy publicznych
- Ustawa z dnia 20 lutego 2024 r. (DzU poz. 275): Zgodnie z tekstem jednolitym ustawy, strażacy jednostek ochrony przeciwpożarowej oraz członkowie ochotniczych straży pożarnych (OSP) biorący udział w działaniach ratowniczych lub wykonujący inne zadania związane z ochroną przeciwpożarową, korzystają z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.
- Kodeks karny, art. 231a (DzU poz. 1138 z 28 kwietnia 2022 r.): Określa ochronę prawną funkcjonariuszy publicznych w przypadku działania w obronie koniecznej przeciwko bezpośredniemu, bezprawnemu zamachowi na cudze dobro.
- Kodeks karny, art. 25 (DzU poz. 1138 z 28 kwietnia 2022 r.): Zgodnie z tym samym tekstem jednolitym nie popełnia przestępstwa ten, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.
- Kodeks karny, art. 222 § 1 (DzU poz. 1138 z 28 kwietnia 2022 r.): Przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 3 za naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem obowiązków służbowych.
- Kodeks karny, art. 223 § 2 (DzU poz. 1138 z 28 kwietnia 2022 r.): Jeżeli w wyniku czynnej napaści nastąpił skutek w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu funkcjonariusza publicznego lub osoby mu pomagającej, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.
Wnioski i rekomendacje
Zajęcia w SA PSP to pierwsza tego typu inicjatywa w Polsce, podejmująca temat agresji wobec strażaków w praktycznym wymiarze. Były one doskonale zaplanowane, dynamiczne i realistyczne. Choć obecnie zdarzenia te mają charakter incydentalny, warto uwzględnić ten temat w programach nauczania dla kadetów i podchorążych.