Odpowiedzialność i Konsekwencje dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Wykonywanie akcji ratowniczych - takich jak gaszenie pożarów, usuwanie skutków wypadków drogowych czy wypompowywanie wody po intensywnych opadach - wiąże się z ogromnym ryzykiem. Strażacy często narażają swoje życie i sprzęt, aby ocalić innych ludzi oraz chronić ich mienie. W trakcie tych działań mogą również pojawić się sytuacje, w których dojdzie do szkody osób trzecich lub uszkodzenia ich mienia. Kwestia odpowiedzialności za te zdarzenia jest regulowana przez odmienne przepisy dla strażaków zawodowych (Państwowa Straż Pożarna - PSP) i ochotników (Ochotnicza Straż Pożarna - OSP), głównie ze względu na fakt, że strażacy PSP są funkcjonariuszami publicznymi, a ochotnicy OSP nie.

Ryzyko i Rodzaje Szkód w Działalności Ratowniczej

Działalność ratownicza niesie ze sobą ryzyko powstania kilku podstawowych rodzajów szkód:

• Szkody poniesione przez samych strażaków biorących udział w akcjach i działaniach ratowniczych oraz w wykorzystywanym przez nich sprzęcie.
• Szkody poniesione przez osoby inne niż strażacy, które współuczestniczą w akcjach i działaniach ratowniczych, i/lub w mieniu należącym do osób trzecich, które zostało wykorzystane do przeprowadzenia akcji ratowniczej.
• Szkody wyrządzone w mieniu osób trzecich w trakcie i w związku z przeprowadzaniem akcji lub działania ratowniczego.

W przypadku pojawienia się takich szkód, kluczowe jest zidentyfikowanie podmiotu odpowiedzialnego, podstawy prawnej tej odpowiedzialności, możliwości zabezpieczenia się (lub ubezpieczenia) przed nimi oraz kroków niezbędnych do zadośćuczynienia poszkodowanym.

Podstawy Prawne Działalności PSP i OSP

Zasady działania Państwowej Straży Pożarnej regulowane są przede wszystkim przez:

• Ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (u.psp);
• Ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (u.o.o.p.).

Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych regulują natomiast:

• Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach;
• Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (u.osp), która weszła w życie 1 stycznia 2022 roku;
• Wspomniana wcześniej Ustawa o ochronie przeciwpożarowej (u.o.o.p.), ze względu na charakter działania OSP.

Analiza podstaw prawnych pozwala wywnioskować, że pomimo pełnienia podobnych funkcji w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zasady odpowiedzialności PSP i OSP mogą się znacząco różnić.

Odpowiedzialność za Szkody Własne Strażaków i Sprzętu

Szkody Osobowe Strażaków

• Strażacy PSP, podobnie jak inni urzędnicy państwowi, objęci są systemem ubezpieczeń społecznych. Odszkodowania za ewentualne obrażenia ciała odniesione podczas wykonywania czynności służbowych są wypłacane stosownie do tych regulacji.
• W przypadku strażaków OSP kwestia odszkodowań za tego typu zdarzenia została uregulowana w Art. 26 u.o.o.p. oraz Art. 13 u.osp. Regulacje te, pod względem zakresu i kwot odszkodowań, niejako zrównują w prawach strażaków OSP i PSP. Dodatkowo, Art. 10 ust. 1 pkt 2 u.osp nakłada na gminę, na terenie której działa OSP, obowiązek ubezpieczenia strażaków ratowników OSP (a także kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych i dziecięcych drużyn pożarniczych) od następstw nieszczęśliwych wypadków podczas wykonywania powierzonych zadań.

Szkody w Sprzęcie

Podczas przeprowadzania akcji ratowniczych niejednokrotnie dochodzi do uszkodzenia sprzętu, maszyn i wyposażenia należącego do PSP, OSP czy samych strażaków. Mienie takie może być przedmiotem standardowych ubezpieczeń majątkowych (PD, EEI, AC w przypadku pojazdów), co pozwala na uzyskanie stosownego odszkodowania w przypadku wystąpienia zdarzenia losowego.

• W PSP, Art. 13 u.psp przewiduje w uzasadnionych przypadkach możliwość kompensacji takiej szkody przez właściwego komendanta PSP. Zawodowy strażak może ponosić odpowiedzialność za uszkodzenie sprzętu należącego do PSP, powstałe wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków służbowych. Zasady i wysokość tej odpowiedzialności regulowane są przez Rozdział 2 ustawy o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych.
• W przypadku strażaków ochotników analogiczne zdarzenia szkodowe mogą być rozpatrywane zgodnie z odpowiednimi przepisami Kodeksu pracy (Art. 114-122 KP oraz Art. 124-127 KP).

W obu przypadkach kwoty tak ustalonej odpowiedzialności mogą być znacznym obciążeniem finansowym dla strażaka, jednak istnieje możliwość zawarcia stosownego ubezpieczenia, które częściowo chroni interes majątkowy strażaka.

Odpowiedzialność za Szkody Powstałe w Związku z Akcją Ratowniczą (Szkody Osób Trzecich)

Działania PSP

Art. 21 u.psp daje strażakom PSP duże uprawnienia do dysponowania majątkiem i zasobami ludzkimi w zakresie niezbędnym do przeprowadzania akcji ratowniczej. Działania te, choć niezbędne, mogą doprowadzić do uszkodzenia mienia osób trzecich lub rozstroju zdrowia osoby trzeciej. Zgodnie z Art. 142 Kodeksu cywilnego (KC) właściciel rzeczy nie może sprzeciwić się jej zniszczeniu lub uszkodzeniu, jeśli zachodzi stan wyższej konieczności. Przysługuje mu jednak z tego tytułu odszkodowanie. Zasady przyznawania odszkodowania wskazuje Art. 22 u.psp, a jego wysokość reguluje Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 26 listopada 1997 r.

Inna sytuacja ma miejsce, gdy zajdzie podejrzenie nieprawidłowego przeprowadzenia akcji ratowniczej (np. wskutek uchybień organizacyjnych kierującego akcją). Poszkodowany może dochodzić roszczeń na gruncie Art. 417 KC. Tego typu odpowiedzialność jest jednak trudna do udowodnienia i często wymaga postępowania sądowego.

Należy pamiętać, że zgodnie z Art. 9 ustawy o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych strażak PSP nie ponosi osobistej odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w trakcie i w związku z należytym wykonywaniem funkcji publicznej. Za tego typu szkody odpowiada bezpośrednio Skarb Państwa, a roszczenia należy kierować do właściwej jednostki PSP.

Działania OSP

Strażacy OSP nie są funkcjonariuszami publicznymi (choć zgodnie z Art. 24 u.osp przysługuje im analogiczna ochrona prawna), zatem za wszelkie szkody powstałe na skutek ich działania, niewłaściwego działania lub zaniechania odpowiadają na zasadach ogólnych KC. Szkody te, zwłaszcza związane z akcją ratowniczo-gaśniczą, mogą osiągać znaczne rozmiary.

W celu zabezpieczenia interesów majątkowych zarówno OSP, jak i potencjalnych poszkodowanych, Art. 10 ust. 1 pkt 1 u.osp wprowadził obowiązek zawarcia przez gminę, na terenie której działa OSP, ubezpieczenia strażaków ratowników OSP (oraz kandydatów i członków drużyn pożarniczych, w tym ubezpieczenie grupowe) od odpowiedzialności cywilnej podczas wykonywania powierzonych zadań.

Warto zwrócić uwagę na kilka kwestii wynikających z tego przepisu:

• Ubezpieczeniem objęci są bezpośrednio strażacy OSP, co zabezpiecza ich przed potencjalnymi roszczeniami w sposób zbliżony do ochrony strażaków zawodowych.
• Ustawodawca wprowadził obowiązek zawarcia polisy ubezpieczenia OC, ale nie określił minimalnych wymogów co do sumy gwarancyjnej czy zakresu ubezpieczenia, co pozwala na swobodne kształtowanie warunków.
• Obowiązek zapewnienia ubezpieczenia OC spoczywa na gminie, a nie na samej OSP.

Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych z 2022 roku - Kluczowe Zmiany i Konsekwencje

1 stycznia 2022 roku weszły w życie przepisy nowej Ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, która jest zupełnie nowym aktem prawnym dotyczącym strażaków ochotników. Jej istotą jest uregulowanie i podniesienie statusu prawnego jednostek OSP w jednym akcie prawnym rangi ustawowej. Ustawa ma na celu wzmocnienie funkcjonowania OSP we wzajemnych relacjach z gminą, której zadania w zakresie ochrony przeciwpożarowej wykonują. Ponadto, celem ustawy jest przyznanie druhom długo oczekiwanego dodatku emerytalnego, jednolitej legitymacji oraz innych uprawnień.

Wpływ na Samodzielność i Relacje z PSP

Wokół projektu ustawy pojawiły się obawy, że może ona doprowadzić do całkowitego podporządkowania OSP Państwowej Straży Pożarnej, a działania ratownicze OSP będą mogły być podejmowane jedynie po zleceniu przez PSP. Krytycy ostrzegali, że w takim przypadku ochotnicy mogliby zostać pozbawieni ekwiwalentu za samodzielne interwencje (np. usuwanie skutków nawałnic bez dyspozycji PSP), co jest szczególnie istotne, biorąc pod uwagę, że OSP wykonuje tysiące takich działań rocznie.

Kwestie Statutowe i Prawne

• Zachowanie Statutów: Art. 60 u.osp przewiduje, że "stare" statuty OSP nie muszą być w określonym terminie dostosowywane do nowej ustawy i zachowują moc.
• Definicja Celu i Zadań: Art. 3 u.osp na nowo określa cel i zadania OSP. Sposób ich zdefiniowania może rodzić pewne wyzwania edytorskie przy dostosowywaniu statutów, które często rozszerzały katalog celów o obszary działalności pożytku publicznego.
• Status Organizacji Pożytku Publicznego (OPP): Art. 44 u.osp znosi dla OSP warunek dwuletniej nieprzerwanej działalności pożytku publicznego, aby ubiegać się o status OPP. OSP nadal musi jednak zarejestrować status OPP w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).

Finansowanie Działalności OSP

Art. 32 ust. 1 u.osp określa źródła finansowania OSP, do których należą m.in. środki z budżetu samorządu terytorialnego i państwa (za pośrednictwem Komendanta Głównego PSP), od instytucji ubezpieczeniowych, ze składek i darowizn, zbiórek publicznych oraz środki własne. Katalog ten nie jest zamknięty, więc OSP mogą korzystać również z innych możliwości pozyskiwania funduszy, w tym prowadzić działalność odpłatną pożytku (Art. 33 ust. 1 u.osp) oraz organizować imprezy, w tym masowe (Art. 34 ust. 1 u.osp).

Ważne jest rozróżnienie kwalifikacji źródeł przychodów i przeznaczenia pieniędzy: środki z odpłatnego wykorzystania budynków i sprzętu pozostają w dyspozycji zarządu OSP na działalność statutową (Art. 33 ust. 2 u.osp), natomiast pieniądze uzyskane z organizacji imprez przeznacza się na realizację zadań ustawowych ochotniczych straży pożarnych (Art. 33 ust. 6 u.osp).

W 2017 r. zmieniono przepisy dotyczące rozdziału środków otrzymywanych z odpisów firm ubezpieczeniowych (na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991). Po zmianie, środki trafiają w całości do dyspozycji Komendanta Głównego PSP, z czego 50% funduszu przeznaczane jest dla jednostek PSP i 50% dla jednostek OSP. Środki przeznaczone dla OSP w całości trafiają na potrzeby jednostek, m.in. zakupy samochodów ratowniczo-gaśniczych, remonty strażnic, zakup umundurowania i sprzętu.

Ewidencja Majątku i Sprawozdawczość

Ustawa wymaga prowadzenia ewidencji majątku niezbędnego do prowadzenia i udziału w działaniach ratowniczych (Art. 35 ust. 1 u.osp). Ewidencja ta ma obejmować ewidencję materiałową, przedmiotów nietrwałych, środków trwałych i wyposażenia osobistego (Art. 35 ust. 2 u.osp). OSP mają również obowiązek na bieżąco aktualizować i przekazywać komendantowi PSP wykazy strażaków ratowników z poszczególnych jednostek (Art. 9 ust. 1 u.osp).

Wsparcie Samorządów i Integracja z Administracją

• Pomoc Gmin w Dokumentacji: Art. 36 u.osp przewiduje możliwość powierzenia gminie prowadzenia obsługi rachunkowej, sprawozdawczej i administracyjnej OSP. Ma to na celu odciążenie zarządów, zwłaszcza w mniejszych jednostkach.
• Korzystniejsze Taryfy Energetyczne: Art. 42 u.osp wprowadza zmiany w art. 45 Prawa energetycznego, przewidując utworzenie przez przedsiębiorstwa energetyczne osobnej (korzystniejszej) grupy taryfowej dla OSP.
• Udział Przedstawicieli Samorządu w Zarządach OSP: Art. 31 ust. 1 u.osp umożliwia wójtom, burmistrzom, prezydentom miast, ich zastępcom, skarbnikom, sekretarzom gmin, kierownikom jednostek organizacyjnych gminy, a także radnym, bycie członkami władz OSP, w tym tych prowadzących działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego. Ta zmiana ucięła długotrwały spór o możliwość takiego udziału, choć rodzi pytania o wymiar etyczny i ryzyko przedmiotowego traktowania OSP.

Ekwiwalent Pieniężny dla Strażaków OSP

Regionalna Izba Obrachunkowa w Gdańsku wskazała, że istotne znaczenie dla powstania prawa do ekwiwalentu ma sam fakt zaangażowania jednostki OSP w realizację zadań ustawowych, a nie wyłącznie końcowy rezultat podjętej interwencji. Oznacza to, że strażacy OSP mogą liczyć na wypłatę świadczenia również w przypadku fałszywego alarmu. Ustawodawca jako moment początkowy naliczania ekwiwalentu przyjął moment zgłoszenia wyjazdu jednostki bądź pozostawania przez nią w gotowości do wyjazdu w związku z koniecznością realizacji ustawowych zadań.

Brak zamkniętego katalogu czynności uznawanych za działania ratownicze powoduje, że za takie działania mogą zostać uznane również czynności podejmowane w sytuacji, gdy zgłoszenie okazało się nieuzasadnione lub zagrożenie nie występowało. Sam wyjazd z remizy samochodu pożarniczego z obsadą na skutek zawiadomienia o zagrożeniu jest już podjęciem działań ratowniczych, za które należy się ekwiwalent, bez względu na efekt tych działań. Rada gminy posiada również kompetencje do przyznania, w drodze uchwały, strażakom ratownikom OSP ekwiwalentu pieniężnego za wykonywanie zadań innych niż wymienione w Art. 15 u.osp (Art. 15a u.osp).

Konsekwencje Niewłaściwych Działań i Nienależytego Wykonywania Obowiązków

Pijani Strażacy w Akcji

Problem spożywania alkoholu dotyka różnych grup zawodowych. W przypadku strażaków OSP uczestniczących w akcji ratowniczej pod wpływem alkoholu, konsekwencje prawne można wyciągnąć w stosunku do dowódcy zastępu, a także kierowcy (za prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości). Jednostce OSP jako takiej, poza utratą wizerunku, zazwyczaj nic nie grozi, ponieważ w polskim prawie nie istnieje odpowiedzialność zbiorowa w tym kontekście. Taka sytuacja wymaga jednak zdecydowanej reakcji ze strony PSP oraz władz OSP, obejmującej reprymendy, kontrole stanu gotowości, informowanie burmistrza, a w skrajnych przypadkach - zaprzestanie alarmowania jednostki lub nawet podjęcie kroków w celu jej rozwiązania.

Brak Dyscypliny i Niewywiązywanie się z Obowiązków

W przypadku jednostek, które notorycznie nie wyjeżdżają do zdarzeń lub ich działania są nieskuteczne (tzw. „opierdalacze”), nie ma jednej, skutecznej metody dyscyplinowania. Kluczową rolę odgrywa prezes jednostki oraz lokalna komenda PSP. Groźby zaprzestania dysponowania jednostką do akcji, a także interwencje u wójta w celu wstrzymania dotacji, mogą być skutecznymi narzędziami. Możliwości działania ze strony PSP rozciągają się od rozmów „wychowawczych”, poprzez kontrole stanu gotowości, informowanie samorządu, aż po zaprzestanie alarmowania. Teoretycznie istnieje również możliwość podjęcia kroków prawnych zmierzających do rozwiązania OSP, jednak wymaga to zgromadzenia rzetelnej dokumentacji i przestrzegania procedur.

Odpowiedzialność OSP jako Stowarzyszenia

OSP wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) ponosi szereg obowiązków i konsekwencji prawnych związanych z jej działalnością. Zgodnie z art. 24 ust. 1-4 u.KRS, w razie stwierdzenia, że wniosek o wpis do KRS-u lub dokumenty, których złożenie jest obowiązkowe, nie zostały złożone pomimo upływu terminu, sąd rejestrowy wzywa OSP do ich złożenia, wyznaczając dodatkowy 7-dniowy termin pod rygorem zastosowania grzywny. Sąd rejestrowy może ponawiać grzywnę, a jeżeli to nie poskutkuje, może wykreślić wpis z urzędu. W skrajnych przypadkach sąd może ustanowić kuratora na okres nieprzekraczający roku, który ma doprowadzić do wyboru lub powołania władz OSP, a w razie braku sukcesu - może wystąpić o rozwiązanie OSP lub ogłoszenie jej upadłości.

OSP ponosi również odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną zgłoszeniem do KRS nieprawdziwych danych lub niezgłoszeniem danych podlegających obowiązkowi wpisu w ustawowym terminie, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej lub wyłącznej winy poszkodowanego albo osoby trzeciej. OSP nie może powoływać się wobec osób trzecich działających w dobrej wierze na dane, które nie zostały wpisane do KRS-u lub uległy wykreśleniu.

Dylematy Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP)

Wiele jednostek OSP zastanawia się nad rolą ZOSP RP. Pytanie, czy związek jest potrzebny i co realnie oferuje ostatniemu szczeblowi OSP, jest przedmiotem dyskusji. Z jednej strony, Związek zapewnia możliwość korzystania z oznaczeń i odznaczeń związkowych, a także dostęp do ewentualnych dofinansowań. Z drugiej strony, pojawia się krytyka dotycząca biurokracji, polityzacji i braku efektywności, np. w procesach zakupowych czy w zarządzaniu środkami z 1% podatku.

Teoretycznie i praktycznie OSP może funkcjonować bez Związku. Członkowie jednostki działającej poza strukturami ZOSP RP nie będą mogli korzystać z oznaczeń i odznaczeń związkowych oraz ewentualnych dofinansowań, ale działalność operacyjna pozostaje domeną PSP, a wzory odzieży ochronnej są jednakowe dla wszystkich strażaków, różnią się jedynie oznaczeniami. Utrata możliwości dofinansowania jest jednak często znaczącym obciążeniem finansowym dla jednostek.

Trudno ocenić możliwość masowego występowania OSP ze Związku i założenia nowej organizacji, biorąc pod uwagę, że każda nowa struktura mogłaby po latach obrosnąć w biurokrację. Niezależnie od formy, jakaś ogólnokrajowa reprezentacja OSP jest uznawana za potrzebną, chociażby do reprezentowania interesów strażaków ochotników przed organami władzy państwowej i wspierania zmian w przepisach.

Kwestie VAT przy Zakupie Sprzętu dla OSP

Jednym z powracających problemów są skomplikowane przepisy dotyczące stawki VAT przy zakupie sprzętu dla OSP. Chociaż przepisy VAT określają jednostki ochrony przeciwpożarowej jako uprawnione do zakupów ze stawką 7% VAT, w praktyce interpretacje urzędów skarbowych i Regionalnych Izb Obrachunkowych bywają różne. Często firmy handlujące sprzętem nie chcą stosować niższej stawki VAT, gdy płatnikiem jest gmina, a odbiorcą OSP, z obawy przed komplikacjami z własnymi urzędami skarbowymi. W efekcie, aby skorzystać z preferencyjnej stawki VAT, faktura często musi być wystawiona wyłącznie na OSP (jako zamawiającego, odbierającego i płatnika), co wymaga od gminy przekazania dotacji na konto OSP, aby to ona samodzielnie dokonała zakupu.

tags: #jakie #sa #konsekwencje #dla #osp