Historia Jasła jest niezwykle bogata i naznaczona licznymi wydarzeniami, które kształtowały jego rozwój na przestrzeni wieków. Od najwcześniejszych śladów osadnictwa po czasy nowożytne, miasto to doświadczało okresów prosperity, upadków i odrodzeń. Jednym z kluczowych momentów, który znacząco wpłynął na urbanistykę i późniejszy rozwój Jasła, był wielki pożar w 1826 roku.
Wczesne dzieje Jasła - od neolitu do średniowiecza
Pierwsze ślady pobytu człowieka w Kotlinie Jasielskiej pochodzą z epoki neolitu. Najstarsze ślady kultury osadniczej z okolic Jasła datuje się na okres między połową IV i połową III tysiąclecia p.n.e., co potwierdza spora ilość znalezisk archeologicznych - gładzonych kamiennych siekier, dłut, toporów i motyk. Wszystkie one zostały znalezione przypadkowo w takich miejscowościach jak Jodłowa, Lubcza, Brzostek, Przysieki, Trzcinica, Niegłowice, Załęże, Pielgrzymka, czy też samo Jasło. Bardzo liczne zabytki kultury łużyckiej pochodzą z wczesnej epoki brązu, szczególnie z tzw. "Gródka" w Jaśle. Epoka żelaza jest stosunkowo mało poznana w okolicach Jasła.
Pewniejsze i liczniejsze materiały archeologiczne pojawiają się dopiero w środkowym okresie epoki brązu (ok. 1300 lat p.n.e.) i w okresach następnych. Na czele inwentarza tych materiałów figuruje duży skarb przedmiotów brązowych pochodzenia zakarpackiego, wykopany w latach 1953-1954 w Załężu. Można przyjąć, że przez następne 1000 lat rozwijała się w regionie jasielskim kultura łużycka, lub inna bardzo do niej podobna, należąca do wielkiego kręgu kultur pól popielnicowych.
Drobne ułamki naczyń glinianych z tego czasu, lepionych w ręku bez pomocy koła garncarskiego, znaleziono zarówno w miejscu odkrycia wyrobów brązowych w Załężu, jak też w szeregu innych miejscowości, m.in. w Kołaczycach, Kłodawie, Lisowie, Cieklinie, Osobnicy, Łazach i Sławęcinie. Okres wpływów rzymskich w powiecie jasielskim, obejmujący cztery stulecia naszej ery, dokumentują przede wszystkim materiały numizmatyczne - np. dwie monety rzymskie cesarzy Tyberiusza (14-37 r. n.e.) i Hadriana (117-138 r. n.e.), wykopane w Jaśle przy budowie kolei podkarpackiej w 1875 roku. Następny okres, wczesnośredniowieczny, trwający od VI do VIII wieku, znamionuje zupełny brak źródeł archeologicznych.
Około VIII-IX wieku powstały w okolicach Jasła wielkie grody wiślańskie (Trzcinica i Brzezowa), które prawdopodobnie upadły w XI wieku. Okres wędrówek ludów i wczesnego średniowiecza przynosi znaleziska archeologiczne potwierdzające rozwój rolnictwa oraz wyspecjalizowanych rzemiosł w Kotlinie Jasielskiej. Okres VII/VIII-X wieku określany jest okresem plemiennym i wiąże się z nim plemię określane nazwą jasielsko-sanockiego. Z jego bytowaniem związane są grody usytuowane na obrzeżach obszaru Dołów Jasielsko-Sanockich. Nowe ośrodki życia gospodarczego i politycznego - grody protokasztelańskie i kasztelańskie - nie powstały już na terenie Jasła, lecz w pobliskim Bieczu i dalekim Wojniczu.
Rozwój średniowiecznego miasta
Po raz pierwszy nazwę Jasła zapisano w słynnym zabytku średniowiecznym opiewającym Miracula Sancti Stanislai, wymieniając w nim również imiona jaślan, a wśród nich Gotszalka, noszącego tytuł archiprezbitera jasielskiego. Istotnym szczegółem w okresie rozwoju posiadłości klasztornych w powiecie jasielskim jest to, że wśród nich znalazło się również Jasło. Pierwszą wzmiankę o tym znajdujemy w roku 1262, w przywileju Bolesława Wstydliwego dla klasztoru cysterskiego w Koprzywnicy. Nadaje on osadzie Jasiel przywilej skarbowy i sądowy. Z innych dokumentów wynika, że cystersi musieli otrzymać tę osadę już w tzw. Fundatio primaeva, czyli w roku 1185. W każdym razie w połowie XIII wieku Jasło - zwane wtedy Jasiel lub Jasioł - było osadą o niemałym znaczeniu gospodarczym, także wieś Jasło miała uposażenie na równi z innymi wsiami w ich dobrach.
Organizacja miejska Jasła, której skąpe ślady spotykamy w źródłach u schyłku XIV wieku i później, zawdzięczała swój początek dokumentowi Kazimierza Wielkiego wystawionemu w Sanoku 26 kwietnia 1365 roku. Tym dokumentem król nadał miasteczku Jasłu prawo niemieckie, niewątpliwie magdeburskie. W 1367 roku zwolnił je od ceł, a w 1368 roku dokonał formalnej zamiany miasta z cystersami. Zamiana ta została ostatecznie załatwiona w roku 1374 przez Elżbietę, królową regentkę, która dała cystersom odszkodowanie w postaci miasteczka Frysztaka i wsi sąsiednich: Glinik i Kobyle. Nadanie praw miejskich uporządkowało i ujęło w ramy organizacyjne stosunki gospodarcze, jakie wytworzyły się w Jaśle być może już w pierwszej połowie XIV wieku. Niestety, do dzisiaj nie zachowały się w Jaśle obiekty i budowle średniowieczne, z wyjątkiem kościoła farnego z XV wieku, kilkakrotnie przebudowywanego i rekonstruowanego.
Parafia powstała w Jaśle przed 1325 rokiem; wcześniej Jasło należało do parafii w Zręcinie. Parafię jasielską niewątpliwie uposażyli biskup krakowski i król Władysław Łokietek. O średniowiecznej szkole parafialnej w Jaśle źródła nie przechowały żadnej wzmianki, mimo to istnienia jej pozwalają domyślać się zarówno księża jasielskiego pochodzenia, jak i studenci Akademii Krakowskiej pochodzący z Jasła. Jednym z nich był mistrz Bartłomiej z Jasła, który po studiach w Pradze ok. roku 1389 wrócił do Krakowa ze stopniem magistra sztuk wyzwolonych i bakałarza teologii, a po 1390 roku objął w niej wykłady sztuk wyzwolonych i teologii. W dziejach średniowiecznego Jasła odegrał też swą rolę klasztor karmelitów.
Wiek XIV i XV to okres dobrego rozwoju gospodarczego Jasła oraz stapiania się w całość cysterskiej i królewskiej części miasta. Proces ten był następstwem planowanych działań związanych z nadaniem miastu prawa magdeburskiego. Z Jaślem związany był Zyndram z Maszkowic, który zasłynął jako jeden z głównych dowódców wojsk polskich w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. Król Władysław Jagiełło nadaje Jasłu nowe przywileje. Rok 1474 okazał się tragiczny dla miasta - w wyniku najazdu węgierskiego Jasło zostaje zniszczone. Po tych zniszczeniach Kazimierz Jagiellończyk zwolnił miasto na 5 lat z podatków, co pozwoliło je odbudować. Okres panowania Jagiellonów, zwłaszcza Jana Olbrachta, wiąże się z wizerunkiem herbu miasta Jasła. Przedstawia on na czerwonej tarczy monogram królewski - JAR, a na nim koronę królewską o formie gotyckiej. Taka interpretacja symboliki herbowej miasta Jasła wydaje się być najbardziej prawdopodobna. Zainteresowanie Jasłem wykazywał także król Zygmunt I Stary, który w 1514 roku pozwolił na wykup połowy wójtostwa Stanisławowi Gniademu, co miało zapobiegać rozdrabnianiu uposażeń i sprzyjać skupieniu go w jednym ręku, a przez to zapewniać miastu energiczną opiekę od dziedzicznego wójta i właściwie kształtować dochody miasta.
Rzemiosło i handel
Początki organizacji rzemiosła jasielskiego umiejscawiają się na przełomie XIV i XV wieku. Od 1388 roku znane są wzmianki źródłowe dotyczące rzemiosła jasielskiego. Najstarsza informacja dotyczy łaźni, którą musiał prowadzić wykwalifikowany łaziebnik. Prawdopodobnie jeszcze starszą organizacją cechową w Jaśle zapoczątkowali szewcy. Jednak pierwsza zachowana wzmianka źródłowa pochodzi dopiero z 1410 roku. Najstarszy znany statut cechowy szewców pochodzi z 1448 roku, z nadania wójta dziedzicznego Prokopa Pieniążka. Średniowieczny rodowód mają także cechy tkaczy i płócienników, kowali, rzeźników. Wiek XVI - wiek odrodzenia - był w dziejach miast polskich okresem rozkwitu. Jasło też rozwijało się w tym czasie, ale nigdy nie rozwinęło się na tyle, aby je można było zaliczyć do miast dużych i ważnych w królestwie. Pozostało miastem małym i oddziałującym gospodarczo tylko na najbliższą okolicę: pobliskie miasteczka - Dębowiec, Osiek, Żmigród, Kołaczyce, Brzostek oraz na okoliczne wsie.
Ważną rolę w tym czasie odgrywały w mieście targi i jarmarki. W Jaśle w pierwszej połowie XVII wieku odbywały się trzy jarmarki w ciągu roku: na Boże Ciało, na Matkę Boską Zielną 15 sierpnia i na Wszystkich Świętych. Jasło i okoliczne miejscowości prowadziły wymianę handlową z Krakowem, Sanokiem, Sączem, Rusią i Węgrami, poprzez szlak węgierski prowadzący z południa na północ. Nie był to jednak szlak bezpieczny, gdyż kupców i przewoźników jadących w obu kierunkach napadali rabusie i zbójnicy.
Okres upadku i odrodzenia pod panowaniem austriackim
Wiek XVII i XVIII to okres niezbyt sprzyjający rozwojowi gospodarczemu miasta. W XVII wieku, okresie wielkich wojen, Jasło i okolice dotkliwie odczuły stacjonowanie wojsk i zniszczenia wojenne, a także pobory i kontrybucje na cele wojskowe. Dokładały się do tego epidemie chorób, z których największa miała miejsce w 1652 i 1653 roku. Do upadku gospodarczego miasta przyczyniły się też stacjonujące tu w 1661 i 1662 roku wojska polskie, co związane było z wymuszaniem wyższych powinności i podatków na mieszkańcach. W latach 1648-1772 Jasło przeżywało okres upadku. Kilkakrotne okupacje Jasła, najpierw w roku 1655 przez wojska szwedzkie, potem w 1657 roku przez oddziały siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego, a na początku XVIII wieku ponownie przez wojska szwedzkie Karola XII, zrujnowały miasto doszczętnie.
Wskutek I rozbioru Polski Jasło i region jasielski przeszły pod panowanie austriackie. Pod kierunkiem niemieckiego elementu urzędniczego poddano gruntownej reorganizacji administrację kraju, w wyniku której Jasło wraz z przylegającym doń rejonem przydzielone zostało początkowo do obwodu czerwonoruskiego, a następnie (od 1774 roku) do dystryktu dukielskiego. W pierwszej połowie XVIII wieku zaznaczyło się nieznaczne ożywienie gospodarcze miasteczek południowej Polski, w tym Jasła, dotyczące głównie rzemiosła. W końcu XVIII wieku, w wyniku rozbiorów Polski, Jasło dostało się pod zabór austriacki. Nastąpiła reforma administracyjna i podział na nowe jednostki zwane cyrkułami.
Upadek Polski. Historia Bez Cenzury
Jasło stolicą cyrkułu i wielki pożar 1826 roku
W roku 1790 urząd cyrkularny przeniesiono do Jasła, które w ten sposób stało się stolicą dużego rejonu. Jasielski urząd cyrkularny znalazł pomieszczenie w budynku poklasztornym, pozostałym po sprzedanych dobrach zniesionego tu w 1789 roku klasztoru karmelitów. W związku z przeniesieniem do Jasła stolicy cyrkułu, napłynęli do miasta liczni urzędnicy i wojsko, co przyczyniło się do pewnego ożywienia budowlanego i wymiany handlowej. Nastąpił rozwój miasta, przejawiający się między innymi budową gmachów użyteczności publicznej oraz domów prywatnych. Wzniesiony został ratusz, sąd, więzienia, budynki szkolne. W 1789 roku cesarz Józef II zatwierdził przywileje nadane wcześniej dla Jasła przez królów polskich oraz dodatkowo zezwolił na urządzenie trzech jarmarków. W tym samym czasie władze cyrkularne wydały zarządzenie dotyczące uporządkowania ulic i domostw całego rejonu jasielskiego. Zarządzenia te dotyczyły utrzymywania porządku na ulicach, wyrzucania śmieci, zabudowań dla zwierząt gospodarczych oraz spraw przeciwpożarowych.
Największe ożywienie w budownictwie przypadło na rok 1826, kiedy to w czasie wielkiego pożaru spłonęła większość zabudowań na rynku. Ten tragiczny incydent, choć niszczycielski, paradoxalnie stał się impulsem do nowej fazy urbanistycznego i gospodarczego rozwoju miasta, zwłaszcza w kontekście zwiększonego nadzoru administracji austriackiej i wprowadzania nowych regulacji budowlanych oraz przeciwpożarowych.
Dalszy rozwój Jasła w dobie autonomicznej
Dopiero w dobie autonomicznej, w latach 1860-1914, Jasło ponownie odżyło gospodarczo i przeżywało dalszy rozwój. Ważnym wydarzeniem w historii miasta było założenie w roku 1868 gimnazjum. Szkoła kształcąca młodzież z rozległego terenu na przestrzeni ponad 130 lat swego istnienia odniosła ogromny sukces edukacyjny. Wielu jej uczniów zasłynęło z wybitnych dokonań na polu naukowym, artystycznym i kulturalnym. W 1868 roku powstało w Jaśle pierwsze gimnazjum na Podkarpaciu, z którego w latach następnych wyszło wielu absolwentów, późniejszych wybitnych uczonych, ludzi kultury i sztuki, lekarzy i wojskowych.
Rok 1859 jest dla miasta następną ważną datą. Otóż mieszkający wtedy w Jaśle Ignacy Łukasiewicz buduje pierwszą na świecie destylarnię ropy naftowej w Ulaszowicach koło Jasła, gdyż tak była nazywana wtedy ropa. Jego prace badawcze nad zastosowaniem użytkowym oleju skalnego oraz skonstruowanie lampy naftowej przyczyniły się do rozbudowy kopalń w okolicach Jasła i Krosna, w których wydobywano ten minerał na skalę przemysłową. Eksploatacja ropy naftowej sprawiła, że w latach 1889-1890 w Niegłowicach, obok Jasła, wybudowana została jedna z najstarszych w Polsce i na świecie rafinerii.
Do rozwoju miasta przyczyniło się też wybudowanie w latach 1872-1884 linii kolejowej na trasie Stróże - Zagórz, przebiegającej przez Jasło, i jej odnogi do Rzeszowa, oddanej do eksploatacji w 1890 roku. W okresie poprzedzającym I wojnę światową Jasło liczyło ponad 10 000 mieszkańców. W mieście wybudowano szereg nowych gmachów urzędowych i innych. I tak: w 1889 roku otwarto tu sąd okręgowy w nowo wzniesionym budynku, w 1896/1897 oddano do użytku elektrownię, wybudowano siedzibę Rady Powiatowej, gmach Kasy Oszczędności, założono park miejski, a w związku z pobytem w Jaśle cesarza Franciszka Józefa (wrzesień 1900) uporządkowano ulice miasta. Miasto rozwijało się wtedy dosyć dynamicznie i było siedzibą powiatu.
Wojny światowe i odbudowa
Region jasielski stał się w 1914 roku terenem aż pięciokrotnych przemarszów wojsk rosyjskich i austro-węgierskich. W maju 1915 roku w regionie rozegrała się krwawa bitwa, która przeszła do historii pod nazwą operacji gorlickiej, w wyniku której wojska niemieckie przełamały linie rosyjskie i odsunęły je od linii Karpat. Jasło zostało zajęte przez Niemców 6 maja 1915 roku. Po klęsce militarnej państw centralnych i upadku monarchii austriacko-węgierskiej, powołana do życia w dniu 28 października 1918 roku Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, z Wincentym Witosem na czele, przejęła z rąk dowództwa austriackiego władzę wojskową, i 31 października tegoż roku Galicja zachodnia stała się pierwszą oswobodzoną częścią państwa polskiego. Dzień ten zapoczątkował nowy rozdział w dziejach Jasła.
Rok 1918 to czas tworzenia nowej administracji miejskiej i powiatowej w Jaśle. Powstają nowe urzędy i instytucje. Podejmują prace szkoły i zakłady pracy. W okresie międzywojennym przemysł naftowy stanowił podstawową gałąź gospodarki Jasła i powiatu. W latach 1918-1939, obok dużych zakładów przemysłowych, jak rafineria w Niegłowicach i Zakłady "Gamrat", działało w Jaśle wiele mniejszych przedsiębiorstw branży spożywczej, budowlanej oraz firm rzemieślniczych. W okresie międzywojennym kwitło w mieście bogate życie polityczne. Bazą dla niego byli pracownicy zakładów przemysłowych, inteligencja, a także chłopi z Jasła i okolic.
Wybuch II wojny światowej w dniu 1 września 1939 roku ponownie przekreślił dorobek wcześniejszych pokoleń jaślan. Celowa polityka niemieckich władz okupacyjnych niszczyła dorobek gospodarczy miasta. Wrzesień i październik 1944 roku to w Jaśle czas nasilenia się niemieckiego terroru i początek akcji wysiedleńczej w rejonie. Wysiedlono najpierw mieszkańców okolicznych wiosek znajdujących się w strefie przyfrontowej, a 13 września zaczęto wysiedlać ludność z Jasła. Po wysiedleniu mieszkańców Niemcy rozpoczęli rabunek i niszczenie opustoszałego miasta. Cały okres wojny na terenie miasta działał silny ruch oporu, zwłaszcza Armia Krajowa. Jedną z najbardziej znanych akcji było odbicie więźniów politycznych w Jaśle z 5/6 sierpnia 1943 roku.
Jasło, w 97% zniszczone, zdobyli 16 stycznia 1945 roku rosyjscy żołnierze z 76 Pierekopskiej Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej pod dowództwem płk. Miasto zostało celowo zburzone na rozkaz starosty Waltera Gentza, po wysiedleniu wszystkich mieszkańców na początku września 1944 roku. 17 stycznia 1945 roku wkraczają do ruin miasta wojska radzieckie. Data ta stanowi wejście miasta w orbitę nowych wpływów politycznych i kierowania jego gospodarką i rozwojem według nowych zasad ustrojowych. Po wojnie Jasło zostało odbudowane, a życie na gruzach zaczynało zaledwie 365 mieszkańców. Niestety, odbudowane miasto zatraciło prawie całkowicie swój dawny charakter. W 1965 roku Jasło obchodziło 600-lecie nadania praw miejskich. W 1968 roku w Jaśle obchodzono jubileusz 100-lecia Gimnazjum i Liceum im. króla Stanisława Leszczyńskiego.