Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią kluczowy element systemu ochrony przeciwpożarowej w Polsce. Działają one jako stowarzyszenia, zgodnie z ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Podstawowe zadania oraz organizację OSP reguluje ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
W Polsce ratownictwo pożarnicze jest zorganizowane przede wszystkim w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Jest to system otwarty, charakteryzujący się ścisłą współpracą z otoczeniem. KSRG został powołany w 1995 roku, by zapewnić bezpieczeństwo obywateli, reagując na naturalne potrzeby wynikające z zagrożeń. System ten działa w elastycznych granicach, optymalizując działania i zwiększając efektywność wykorzystania sił i środków, zarówno w prostych, jak i złożonych akcjach ratowniczych.
Charakterystyczną cechą KSRG jest jego masowość, wynikająca z włączenia do niego licznych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP). Rozwiązania strukturalno-organizacyjne KSRG umożliwiają efektywne wykorzystanie potencjału organizacyjnego, zasobów technicznych i intelektualnych wszystkich podmiotów ratowniczych oraz jednostek współpracujących. Dzięki temu KSRG nie jest wyizolowanym elementem bezpieczeństwa powszechnego, lecz aktywnym czynnikiem reagującym na zmiany i współpracującym z otoczeniem.
Kryteria włączania jednostek OSP do KSRG
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, do systemu może być włączona jednostka, która spełnia określone kryteria. Kluczowe jest odpowiednie wyposażenie oraz wyszkolenie ratowników, pozwalające na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, przy czym działalność jednostki musi być zgodna z planem ratowniczym.
Najważniejsze kryteria udziału w KSRG to:
- Odpowiednie wyposażenie jednostki.
- Wyszkolenie ratowników na poziomie umożliwiającym prowadzenie specjalistycznych działań ratowniczych.
- Zgodność działalności jednostki z planem ratowniczym.
Analizy wskazują na potrzebę utrzymania jednolitego systemu powiadamiania, koordynacji i wsparcia w celu zapewnienia skuteczności działań ratowniczych. Proponuje się również dofinansowanie zakupu sprzętu dla jednostek OSP włączonych do KSRG, pod warunkiem posiadania przez nie co najmniej 12 wyszkolonych ratowników spełniających kryteria udziału w bezpośrednich działaniach ratowniczych.
OSP poza KSRG: Charakterystyka i problemy
W Polsce istnieje ponad 16,5 tysiąca jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Każda OSP jest stowarzyszeniem opierającym swoją działalność na pracy społecznej członków. Poza podstawowym zadaniem ratowniczym, OSP prowadzą również działalność kulturalną, oświatową i sportową w swoim środowisku. Działania ratownicze obejmują szeroki zakres, od pożarów po akcje techniczne, medyczne, wodne, chemiczne i ekologiczne.
Władze Związku Ochotniczych Straży Pożarnych ustaliły, że każda OSP powinna formalnie wyodrębnić spośród swoich członków tzw. jednostki operacyjno-techniczne (JOT-y). Opracowano dla nich normy dotyczące liczby ratowników, wyposażenia i sprzętu. Jednak mimo upływu lat, w większości jednostek JOT-y nie zostały utworzone.
Ważnym aspektem jest różnica w terenie działania OSP włączonych do KSRG i tych spoza systemu. Przepisy dopuszczają ustalenie własnego obszaru działania OSP w porozumieniu z władzami sąsiednich gmin i właściwym komendantem powiatowym Państwowej Straży Pożarnej. Jednostki OSP często podejmują działania poza granicami macierzystych gmin, co generuje znaczne koszty, ponoszone przez budżety gmin, które nie zawsze otrzymują odpowiednie rekompensaty.
Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła nowe regulacje dotyczące funkcjonowania i finansowania OSP, nakładając dodatkowe obowiązki na jednostki samorządu terytorialnego. W sytuacjach kryzysowych jednostki OSP są zobowiązane do podejmowania działań ratowniczych wykraczających poza odpowiedzialność gminy, co generuje znaczące obciążenia finansowe.
Finansowanie i wykorzystanie środków publicznych
Ochotnicze Straże Pożarne są istotną częścią KSRG, dlatego na ich funkcjonowanie przeznaczane są znaczne środki publiczne. Wnioski wskazują, że środki publiczne przekazane jednostkom OSP włączonym do KSRG zostały wykorzystane efektywnie, umożliwiając utrzymanie standardów dotyczących liczby ratowników, ich wyszkolenia i wyposażenia.
Natomiast środki publiczne przekazane jednostkom OSP działającym poza krajowym systemem nie przyczyniły się znacząco do zwiększenia ich zdolności do podejmowania działań ratowniczych. Tylko około 30% istniejących w Polsce jednostek OSP jest w pełni przygotowanych do udziału w akcjach ratowniczych, co oznacza, że ich członkowie są odpowiednio wyposażeni, przeszkoleni, ubezpieczeni i przeszli badania lekarskie. To do tych jednostek, włączonych do KSRG, trafia 70% środków przeznaczonych na finansowanie OSP.
W latach 2014-2017, przed zmianą sposobu rozdzielania środków, podziałem pieniędzy z dotacji MSWiA i zakładów ubezpieczeń zajmowały się Związek Ochotniczych Straży Pożarnych i Państwowa Straż Pożarna. W tym okresie, mimo braków w odzieży ochronnej, znaczna część środków przeznaczonych na umundurowanie została wydana na zakup niepotrzebnych elementów. Zmiana systemu finansowania OSP w latach 2016-2017 wyeliminowała mechanizm ograniczający konkurencję i potencjalny konflikt interesów związany z zakupami w punktach handlowych ZOSP.
Gminy finansują działalność OSP na swoich terenach. Obowiązek ponoszenia kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej jednostek OSP, w tym kosztów umundurowania, ubezpieczenia i badań lekarskich ratowników, spoczywa na gminach. Gminy wypłacają również ekwiwalent pieniężny za udział w działaniach ratowniczych lub szkoleniach.
Nieprawidłowości i wyzwania w funkcjonowaniu OSP
Kontrole Najwyższej Izby Kontroli (NIK) wykazały szereg nieprawidłowości w funkcjonowaniu OSP, zarówno tych włączonych do KSRG, jak i działających poza systemem. W skontrolowanych gminach stwierdzono nieprawidłowości w wypłacie ekwiwalentu dla członków OSP, którzy nie spełniali wymaganych kryteriów (brak przeszkolenia, badań lekarskich, odpowiedniego wieku). Niektóre gminy tłumaczyły wypłaty stanem wyższej konieczności i brakiem ratowników spełniających kryteria.
NIK ustaliła również, że 50% badanych gmin nie przestrzegało zasad kierowania członków OSP na okresowe badania lekarskie. W 42% gmin stwierdzono nieprawidłowości w zakresie udzielonych dotacji, np. przeznaczanie środków na inne cele niż te, na które dotacja została udzielona.
Ratownicy z większości skontrolowanych jednostek, niezależnie od przynależności do KSRG, skarżą się na niedofinansowanie. Tłumaczą tym brak środków na bieżące utrzymanie sprzętu, wyposażenia i strażnicy, a także na kursy prawa jazdy kategorii C dla kierowców pojazdów ratowniczo-gaśniczych. Narzekają również na brak wsparcia prawnego i finansowego w zakresie prowadzenia dokumentacji oraz brak ekwiwalentu dla osób funkcyjnych.
Jednostki funkcjonujące poza KSRG wskazują na braki w sprzęcie pożarniczym, wyposażeniu osobistym ratowników i łączności radiowej, tłumacząc to niedofinansowaniem. Trudności z uczestnictwem w szkoleniach wynikają często z konieczności brania w tym celu urlopów bezpłatnych lub wypoczynkowych.
Kontrola NIK wykazała, że dla efektywnego wykorzystania środków publicznych konieczne jest ściślejsze uzależnienie finansowania jednostek OSP od ich rzeczywistych możliwości i potrzeb systemu ochrony przeciwpożarowej. Niezbędne jest skategoryzowanie jednostek działających poza KSRG oraz zapewnienie jasności co do ich roli - czy uczestniczą w akcjach ratowniczych, czy zajmują się wyłącznie działalnością kulturalną i sportową. Kluczowa jest również kontrola efektywności wydatkowania środków publicznych i wymiana informacji między podmiotami wspierającymi działalność OSP.