Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) to złożony system, obejmujący zarówno bezpośrednie działania ratownicze, jak i szeroko zakrojone aktywności prewencyjne, edukacyjne oraz organizacyjne. W kontekście tego zaangażowania pojawiają się liczne wyzwania związane z ewidencją działań, systemami wsparcia dla strażaków-ochotników oraz nowoczesnymi narzędziami usprawniającymi funkcjonowanie jednostek. Artykuł ten przybliża kluczowe aspekty związane z kartami działań OSP, Kartą Rodziny Mundurowej oraz innowacyjnymi rozwiązaniami administracyjnymi, a także rolę Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych.
Ewidencja Działań Ratowniczych i Alarmy Fałszywe
Kwestia ewidencjonowania wyjazdów do zdarzeń, zwłaszcza tych, które okazują się być alarmami fałszywymi, budzi dyskusje wśród strażaków. Często pojawia się pytanie, czy takie wyjazdy należy wpisywać do "Rocznych kart ewidencji bezpośredniego udziału strażaka w działaniach ratowniczych". Choć nie ma jednoznacznej, powszechnie znanej podstawy prawnej regulującej tę kwestię, wielu jednostek nie zalicza fałszywych alarmów do statystyk akcji ratowniczo-gaśniczych. Prawdopodobnie wynika to z interpretacji, że karty te dokumentują udział w faktycznych akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Strażacy, mimo przerwanej rutyny i trudnych warunków atmosferycznych, zawsze reagują na każde wezwanie. Zgłaszanie fałszywych alarmów jest poważnym problemem. W przypadku wykrycia sprawcy, często rozważa się obciążenie go kosztami akcji, takimi jak zużycie paliwa.
Karta Rodziny Mundurowej dla Ochotniczych Straży Pożarnych
Jednym z kluczowych tematów, który w ostatnich latach zyskał na znaczeniu, jest inicjatywa rozszerzenia zakresu Karty Rodziny Mundurowej o strażaków ochotników - ratowników i ich rodziny. Szef klubu PSL, Krzysztof Paszyk, poinformował, że do projektu ustawy o Karcie Rodziny Mundurowej zostanie zgłoszona poprawka, mająca na celu zrównanie uprawnień wszystkich służb mundurowych. Posłowie Klubu Parlamentarnego PSL-TD ogłosili ten zamiar podczas konferencji prasowej w Sejjm, podkreślając chęć przeniesienia tych uprawnień na rodziny mundurowe, w tym żołnierzy, funkcjonariuszy, emerytowanych oraz weteranów poszkodowanych.
Zaznaczono, że przepis ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, dotyczący możliwości nadania strażakom-ratownikom dodatkowych uprawnień, dotychczas nie został wypełniony, a Karta Rodziny Mundurowej może to zmienić. Wśród możliwych przywilejów wymienia się m.in. bezkolejkowy dostęp do świadczeń zdrowotnych w placówkach wojskowych i resortowych. Projekt ustawy przewiduje objęcie funkcjonariuszy formacji podległych MON i MSWiA - takich jak żołnierze, policjanci czy strażacy - oraz członków ich rodzin systemem szczególnych uprawnień. Zakłada również ustanowienie 15 maja Dniem Rodziny Mundurowej.
Debata nad kryteriami objęcia strażaków OSP
Dr Dariusz P. Kała, specjalista w prawie ochrony przeciwpożarowej, wskazuje, że debata nad zakresem podmiotowym Karty Rodziny Mundurowej wymaga rozróżnienia między formalnym członkostwem w OSP a rzeczywistym, udokumentowanym zaangażowaniem w realizację zadań publicznych. Kryterium aktywności - operacyjnej, organizacyjnej lub statutowej - powinno decydować o dostępie do uprawnień, aby instrument wsparcia trafiał do strażaków ochotników realnie współtworzących system bezpieczeństwa.
Zgodnie z artykułem 44 ustawy o finansach publicznych, środki publiczne muszą być wydatkowane celowo i oszczędnie. Ochotnicza Straż Pożarna, jako stowarzyszenie realizujące zadania z zakresu ochrony przeciwpożarowej i bezpieczeństwa publicznego, stanowi istotny komponent Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Status strażaka ochotnika nie ogranicza się do samego wpisu na listę członków. Aktywność może przybierać formę:
- Udziału w działaniach ratowniczo-gaśniczych: likwidacja pożarów, miejscowych zagrożeń, skutków wypadków komunikacyjnych, podtopień czy klęsk żywiołowych. Udział w akcjach wyjazdowych, potwierdzony w dokumentacji operacyjnej (karty wyjazdowe, ewidencja zdarzeń), jest najbardziej mierzalnym przejawem realizacji zadań publicznych.
- Działalności prewencyjnej, edukacyjnej, kulturalnej czy charytatywnej: prowadzenie pokazów, szkoleń z pierwszej pomocy, współorganizacja ćwiczeń z Państwową Strażą Pożarną, działania informacyjne, praca z młodzieżą i seniorami.
- Działalności organizacyjnej i zarządczej: pełnienie funkcji w zarządach OSP, komisjach rewizyjnych, zarządzanie logistyką, finansami i utrzymaniem sprzętu, co zapewnia sprawność organizacyjną i ciągłość funkcjonowania jednostki.
- Szkoleń specjalistycznych i utrzymywania gotowości operacyjnej: stałe podnoszenie kwalifikacji zgodne z programami szkoleniowymi, warunkujące dopuszczenie do działań ratowniczych.
Z perspektywy projektowanej Karty Rodziny Mundurowej, kluczowe jest odróżnienie członkostwa nominalnego od aktywności faktycznej. W analizach kontrolnych pojawia się zjawisko „martwych OSP” - jednostek formalnie istniejących, lecz bez realnej aktywności operacyjnej czy organizacyjnej. Może to wynikać z braku przeszkolonych strażaków, badań lekarskich, sprawnego sprzętu, biernego członkostwa lub utrzymywania jednostek wyłącznie w celach wizerunkowych.
Doświadczenia związane z przyznawaniem świadczeń pieniężnych, np. dodatku emerytalnego, wskazują na potrzebę precyzyjnego określenia kryteriów uprawnień. Niesystematyczne prowadzenie ewidencji utrudniało weryfikację aktywności, a nadmiernie liberalna interpretacja kryteriów prowadziła do przyznawania świadczeń osobom o marginalnej aktywności. Wnioski są jednoznaczne: każda forma wsparcia powinna być ściśle powiązana z udokumentowaną, rzeczywistą aktywnością. Karta Rodziny Mundurowej powinna przysługiwać wyłącznie strażakom ochotnikom aktywnie uczestniczącym w działaniach ratowniczych, prowadzącym działalność statutową poza-ratowniczą lub pełniącym funkcje organizacyjne w OSP. Rozszerzenie katalogu beneficjentów na osoby bierne prowadziłoby do deprecjacji idei Karty.
Aktualny status inicjatywy
W odpowiedzi na interpelację poselską, wiceminister Wiesław Leśniakiewicz przypomniał, że projekt ustawy o Karcie Rodziny Mundurowej jest projektem poselskim, a nie ministerialnym. Podkreślił, że Karta ma dotyczyć osób pełniących służbę w formacjach mundurowych, a członkowie OSP nie są funkcjonariuszami, lecz pełnią swoje funkcje społecznie. Nie jest obecnie planowane objęcie strażaków OSP Kartą Rodziny Mundurowej.
Dr Dariusz P. Kała, autor petycji w sprawie objęcia Kartą Rodziny Mundurowej członków OSP, zwraca uwagę, że druhny i druhowie OSP są najczęściej pierwszymi ratownikami na miejscu zdarzeń. Wykonują zadania porównywalne z formacjami zawodowymi, współpracują z PSP, policją i innymi służbami w ramach KSRG, przechodzą specjalistyczne szkolenia i ponoszą wysokie ryzyko, pełniąc służbę społecznie, kosztem życia rodzinnego i zawodowego. Podkreśla, że strażacy ochotnicy odgrywają coraz większą rolę w kontekście obrony cywilnej i sytuacji kryzysowych, a mimo to nie otrzymują konkretnych dodatków, jak np. żołnierze Wojsk Obrony Terytorialnej. 15 stycznia projekt ustawy skierowano do pierwszego czytania w Sejmie. Jego autorzy szacują, że uruchomienie projektu, który obejmie około 1,27 mln osób, będzie kosztowało budżet państwa 50 mln zł w pierwszym roku obowiązywania regulacji i około 100 mln zł w kolejnych latach.
Wsparcie dla Jednostek OSP: Aplikacja StrażakOnline
Prowadzenie dokumentacji w Ochotniczych Strażach Pożarnych to ważne i czasochłonne zadanie. Współczesne technologie oferują rozwiązania znacznie usprawniające te procesy. Aplikacja StrażakOnline jest przykładem takiego narzędzia, które ułatwia i przyspiesza zarządzanie jednostką OSP.
Dzięki aplikacji StrażakOnline, sprawy takie jak wnioski o wypłatę ekwiwalentu dla strażaków, podsumowania roczne czy dokumentacja do zebrania sprawozdawczego, przestały być problemem. Obsługa spraw administracyjnych w jednostce została znacznie usprawniona. Udało się znacznie skrócić czas potrzebny na rozliczanie zdarzeń oraz ułatwić zarządzanie sprzętem, w tym przeglądy i naprawy. Niezwykle przydatny jest moduł statystyczny, który sprawia, że przygotowanie argumentacji na potrzeby wnioskowania o dotacje zajmuje zaledwie kilka minut.
Użytkownicy cenią sobie ciągły rozwój programu i otwartość twórców na sugestie. Jest to jeden z nielicznych programów, który umożliwia pracę na więcej niż jednej jednostce, co jest szczególnie cenne dla osób pełniących funkcje zarówno w OSP, jak i w administracji samorządowej. Dostępne tutoriale pomagają w zrozumieniu działania programu nawet osobom niezaznajomionym z takimi narzędziami. Najbardziej pomocnymi modułami są często te dotyczące strażaków oraz pojazdów, a w najbliższym czasie planowane jest wdrożenie modułu ewidencji akcji.
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP)
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu przyszłych strażaków i aktywnych obywateli. Ich działalność jest wspierana przez szereg regulacji, programów edukacyjnych i wyróżnień.
Regulacje i wyróżnienia
Związek OSP RP, w celu wspierania i promowania aktywności MDP, opracowuje i zatwierdza szereg dokumentów regulujących ich działalność. Prezydium Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP zatwierdziło Regulamin Halowych Młodzieżowych Zawodów Sportowo-Pożarniczych na podstawie uchwały nr 64/17/2023 z dnia 6 grudnia 2023 roku. Dokument ten został opracowany przez Kolegium Sędziów Zawodów Strażackich we współpracy z Komisją ds. dzieci, młodzieży i sportu Zarządu Głównego Związku OSP RP.
Członkowie MDP mogą otrzymywać wyróżnienia w postaci trójstopniowej odznaki MDP: brązowej, srebrnej i złotej. Odznaka jest nadawana z mocy Regulaminu odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku OSP RP. Regulamin określa również wzór proporca MDP, a w ceremoniale można odnaleźć opis uroczystości przekazania proporca, ślubowania i pasowania członków MDP. Podręcznik „Stawiam na MDP! W drużynie siła!" to kolejny materiał wspierający rozwój drużyn.
Gmina, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zapewnia ochotniczym strażom pożarnym ubezpieczenie członków i opiekunów młodzieżowych drużyn pożarniczych oraz dziecięcych drużyn pożarniczych. Obejmuje to ubezpieczenie grupowe od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków, podczas wykonywania powierzonych zadań. Istnieje również dokument opracowany przez Komendę Główną Państwowej Straży Pożarnej, mający zastosowanie przy wypoczynku letnim MDP, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 22 lipca 2021 r. (Dz.U. 2021 poz. 1548).
Programy edukacyjne i konkursy
OSP angażuje się w liczne programy prewencji społecznej, takie jak „Pierwszy Ratownik”, mający na celu zwiększenie bezpieczeństwa i świadomości pierwszej pomocy. Na stronie Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej dostępna jest zakładka dedykowana zakresowi prewencji społecznej, zawierająca również bezpłatny program edukacyjny „Aktywni Błękitni - szkoła przyjazna wodzie”.
Dla uczniów organizowane są konkursy, np.:
- Ogólnopolski Indywidualny Konkurs Plastyczny na temat „Grupy Specjalistyczne Państwowej Straży Pożarnej”.
- Ogólnopolski Zespołowy Konkurs na Spot Filmowy dla uczniów klas 4-8, zachęcający do stworzenia krótkiego filmu pt. „Nie nagrywaj. Reaguj!”.
Istnieją także inicjatywy zachęcające do podnoszenia kwalifikacji i bycia bardziej rezylientnym, czyli odpornym na kryzysy, skierowane do strażaków OSP i PSP, nauczycieli, uczniów klas mundurowych, członków MDP oraz wszystkich zainteresowanych prewencją społeczną.
