Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) stanowią istotny komponent krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, realizując zadania z zakresu ochrony przeciwpożarowej, szeroko rozumianego bezpieczeństwa publicznego oraz w obszarze działań charytatywnych, edukacyjnych i kulturalnych. Działalność OSP, choć podobna do innych stowarzyszeń pod względem źródeł finansowania, jest jednocześnie silniej umocowana w prawodawstwie, zwłaszcza w kontekście ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa.
Finansowanie Działalności Ochotniczych Straży Pożarnych
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych z zakresu ochrony przeciwpożarowej i szeroko rozumianego ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa.
Rola Samorządu Gminnego i Budżetu Państwa
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Sposób finansowania uzależniony jest od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP. Katalog kosztów faktycznie poszerzony może być o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, tj. w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (…)”. Co więcej, gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. świadczeń ratowniczych.
W celu przekazania dotacji dla OSP gmina nie jest zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert. Środki z budżetu państwa przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej (PSP). To do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków również nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów). Niezależnie od nazwy tych środków w dokumentach wykonawczych po wprowadzeniu ustawy o OSP (dotychczas: środki z MSWiA oraz na KSRG), kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP będą mieli komendanci powiatowi PSP, choć z pewnymi ograniczeniami.
Środki z Instytucji Ubezpieczeniowych
Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych to środki, o których mowa w art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych. Stosowane jest podobne ograniczenie w wydatkowaniu środków w poszczególnych latach jak w przypadku środków z budżetu państwa.
Fundusze Ochrony Środowiska (WFOŚiGW)
Finansowanie programów pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska (WFOŚiGW). Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, a rokrocznie te zasady będą się różnić. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Składając wniosek do WFOŚiGW, warto przygotować się również na składanie dokumentów aplikacyjnych elektronicznie. Co istotne, zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody) są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym, w której funkcjonuje dana OSP zabiegająca o dofinansowanie. Samorząd gminny będzie musiał uczestniczyć nie tylko w montażu finansowym zakupu samochodu, ale także w jego utrzymaniu.
Dotacje z Fundacji i Funduszy Kapitałowych
Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne. Przykładem jest Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników, który rokrocznie ogłasza konkursy dofinansowujące różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych, podając również wykaz sprzętu możliwego do zakupu. Wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych.
Innym przykładem jest konkurs „Orlen dla Strażaków” Fundacji Orlen. Wnioskowanie odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Projekty finansowane przez fundację odpowiadają potrzebom określonych jednostek OSP, mają sprecyzowany i konkretny cel, rzeczowe oraz spójne uzasadnienie, a także realne koszty realizacji. Projekt powinien opierać się na zakupach wskazanego w regulaminie sprzętu i wyposażenia strażackiego. Średnio w ramach dotacji wsparcie wynosi kilka tysięcy złotych. Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego programu.
Nieodpłatne Przekazywanie Sprzętu i Mienia
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne przekazanie pojazdów i sprzętu nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP, szczególnie w okresie relatywnie dobrego wyposażenia służb mundurowych.
Rola i Obowiązki OSP w Działaniach Ratowniczo-Gaśniczych
Najważniejszym zadaniem jednostek OSP jest udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych. W Polsce co roku ma miejsce około pół miliona interwencji strażaków. W przypadku gdy na miejscu zdarzenia są wyłącznie jednostki OSP, zadaniem dowódcy z OSP jest zgromadzenie niezbędnych informacji, które posłużą później do przygotowania informacji ze zdarzenia.
Ewidencja i Dokumentacja Akcji Ratowniczych
Zebrane informacje wykorzystywane są między innymi do sporządzenia informacji ze zdarzenia, raportów, zestawień oraz wniosków. Każda jednostka OSP powinna ewidencjonować udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Kluczowe Informacje do Gromadzenia
Podstawowe dane identyfikujące akcje to nazwa, rodzaj, miejsce zdarzenia, czas trwania oraz notatka. Określenie odpowiedniej nazwy akcji pozwoli w przyszłości na łatwe odnalezienie i sprawdzenie szczegółów zdarzenia. Rodzaj akcji będzie przydatny w różnego rodzaju raportach i zestawieniach, a czas trwania posłuży do wyliczenia należnego ekwiwalentu. Odpowiednio określona lokalizacja zdarzenia jednoznacznie wskaże, gdzie dana akcja miała miejsce. Warto rozważyć zapisanie współrzędnych geograficznych, dzięki którym w przyszłości będzie można przygotować zobrazowanie na mapie. Notatka z akcji to miejsce, w którym można uwzględnić opis przebiegu działań. Z takim opisem chętnie zapoznają się ratownicy, którzy nie mogli uczestniczyć w danej akcji.
Żadna akcja nie mogłaby się odbyć bez strażaków. Oprócz imienia i nazwiska dobrym pomysłem jest określenie funkcji, jaką pełnił strażak. Lista uczestników akcji będzie niezbędna podczas przygotowywania wniosku o ekwiwalent. Wiele jednostek przygotowuje okresowe zestawienia (miesięczne, kwartalne) zawierające informacje o uczestnictwie poszczególnych strażaków w akcjach. Zestawienie takie zawiera zazwyczaj informację o liczbie akcji oraz czasie udziału. W papierowych raportach z akcji, które można jeszcze dziś spotkać w wielu jednostkach, znajduje się tabela zatytułowana „Przybyli na alarm”. Warto dodać możliwość określenia strażaków, którzy przybyli na alarm, nawet jeśli nie wszyscy mogli wziąć udział w akcji.
Jeżeli podczas działań używany był specjalistyczny sprzęt, warto zanotować taką informację. Oprócz informacji, co to był za sprzęt, dobrym pomysłem jest dopisanie strażaka, który go używał. Podczas używania sprzętu spalinowego, podobnie jak w pojazdach, zaleca się uwzględnienie czasu pracy. Podczas prowadzenia działań oprócz paliwa zużywane są również inne środki, np. woda lub środek pianotwórczy w przypadku pożaru, albo sorbent podczas wypadku. Podawanie środków gaśniczych w natarciu, prace rozbiórkowe konstrukcji budowlanych, tamowanie krwotoków zewnętrznych i opatrywanie ran to tylko trzy z ponad 40 rodzajów prowadzonych działań ratowniczych, które można znaleźć we wzorze informacji ze zdarzenia. Informacje o prowadzonych działaniach są niezbędne dla stanowiska kierowania, jednak również w przypadku jednostek OSP warto przechowywać takie dane.
Często zdarza się, że na akcji OSP nie działa sama. Zapisanie informacji o wszystkich służbach będących na miejscu nie jest konieczne i jest raczej ciekawostką. Powyższe informacje są często wykorzystywane np. przy publikowaniu informacji w mediach społecznościowych.
Metody i Narzędzia do Prowadzenia Dokumentacji
Jeżeli podczas akcji pojawi się potrzeba zanotowania jakiejś informacji, prawdopodobnie dla większości najwygodniejszą formą będzie papierowy notes, dla niektórych tablet lub telefon. Sytuacja wygląda inaczej, gdy działania zostaną zakończone i ratownicy wrócą do remizy. Jeżeli zdecydujemy się na papierowe dokumentowanie akcji, warto mieć przygotowany szablon, który będzie wypełniany. W szablonie można określić istotne dla jednostki dane. Spisując dane na czystej kartce, bez należytej struktury, prawdopodobnie pominięte zostaną niektóre informacje, które jednostka chce gromadzić, a po dłuższym czasie może być trudno je uzupełnić.
W przypadku dokumentacji elektronicznej dostępnych jest więcej możliwości. Można wspomagać się programami, z których korzysta się na co dzień. Niektóre jednostki we własnym zakresie tworzą rozbudowane arkusze kalkulacyjne, które pozwalają zapisać dane i na ich podstawie przygotować potrzebne zestawienia. Na rynku są też dostępne programy opracowane specjalnie dla jednostek OSP, np. Strażak.Online, które pozwalają na uruchomienie zarówno na komputerze, jak i na tablecie lub telefonie. Zadaniem dedykowanego programu jest między innymi ułatwienie prowadzenia dokumentacji i przygotowywania raportów, zestawień i wniosków. Wybierając aplikację przeznaczoną dla strażaków, można szybko i wygodnie zacząć działać. Korzystając z aplikacji, nie trzeba rezygnować z formy papierowej.
HYMN OSP – Strażacy w akcji (OFFICIAL VIDEO)
Cel Prowadzenia Ewidencji
Gromadzone dane służą do przygotowywania raportów, zestawień oraz wniosków. Podstawowym przykładem wniosku przygotowywanego na bazie informacji z akcji jest wniosek o ekwiwalent. Wielu strażaków OSP przeznacza środki z ekwiwalentu na rzecz jednostki, co nie zmienia faktu, że i tak jednostka musi przygotować odpowiedni dokument i złożyć go do urzędu. Wzór oraz częstotliwość jego składania zależy od ustaleń między urzędem a OSP. Niektóre jednostki składają wniosek po każdej akcji, inne przygotowują zbiorczy wniosek. Jeżeli przygotowywanie wniosku o ekwiwalent zabiera zbyt dużo czasu, pomocne może być skorzystanie z programu Strażak.Online.
Dane dotyczące akcji mogą być także przydatne podczas sporządzania wniosków o dofinansowania i sprawozdań. Potrzebne dane to np. liczba akcji w określonych latach, średnia liczba akcji za okres lub liczba uczestników w akcjach w roku sprawozdawczym. Aby móc w każdej chwili odpowiedzieć na pytania takie jak: "W ilu akcjach w tym roku brała udział jednostka?", "Jakiego rodzaju były to akcje?", "Kiedy była ostatnia?", "Jaki jest średni czas wyjazdu?", wygodnie jest prowadzić ewidencję przy wykorzystaniu odpowiedniego programu komputerowego. Zakres i sposoby ewidencji danych mogą być różne i są zależne od preferencji jednostki. Im więcej danych będzie gromadzonych, tym więcej można dowiedzieć się o kondycji jednostki.
Karta Rodziny Mundurowej a Ochotnicze Straże Pożarne
Brak strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych w projekcie Karty Rodziny Mundurowej wywołuje coraz większe emocje. Od kilku miesięcy w Sejmie leży projekt ustawy o Karcie Rodziny Mundurowej, który przewiduje szereg ulg i udogodnień dla czynnych i emerytowanych funkcjonariuszy służb podległych MSWiA, żołnierzy oraz ich rodzin. W projekcie zabrakło jednak miejsca dla strażaków-ratowników z OSP.
Pominięcie OSP w Projekcie Ustawy
Autorzy ustawy nie wyjaśnili dotąd, dlaczego druhowie OSP zostali pominięci. W ostatnich tygodniach temat nabrał rozgłosu, a w sieci pojawiła się petycja w sprawie pilnego uwzględnienia członków OSP w systemie Karty Rodziny Mundurowej. Dokument skierowany jest do Prezydenta RP, Premiera, Rady Ministrów oraz posłów i senatorów. Autorzy petycji podkreślają, że Ochotnicze Straże Pożarne stanowią fundament krajowego systemu bezpieczeństwa wewnętrznego i ratowniczego. Druhowie OSP realizują zadania tożsame z obowiązkami formacji zawodowych, współdziałając bezpośrednio z Państwową Strażą Pożarną, Policją i innymi służbami. Jednostki te uczestniczą w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG), przechodzą specjalistyczne szkolenia i ponoszą realne ryzyko utraty zdrowia lub życia.
Sygnatariusze petycji zwracają uwagę, że w ostatnich dwóch latach OSP nie zostały objęte systemowymi rozwiązaniami socjalnymi i finansowymi porównywalnymi z tymi, które wprowadzano dla służb mundurowych. Podkreślają, że OSP w ostatnich dekadach przeszły istotną profesjonalizację, a wiele jednostek działających w KSRG funkcjonuje na poziomie zbliżonym do jednostek PSP. W petycji wskazano, że w krajach takich jak Francja czy Niemcy, w celu utrzymania kadr ratownictwa ochotniczego, stosuje się różnego rodzaju gratyfikacje finansowe. W kontekście odbudowy systemu obrony cywilnej oraz wzrostu zagrożeń kryzysowych i militarnych, rola OSP, zdaniem autorów petycji, zyskuje dodatkowe znaczenie strategiczne. Sygnatariusze apelują o pilne rozszerzenie Karty Rodziny Mundurowej na członków OSP jako wyraz uznania ich służby oraz element budowania spójnego i sprawiedliwego systemu bezpieczeństwa państwa.
Kryteria Aktywności Strażaków Ochotników
Debata nad zakresem podmiotowym Karty Rodziny Mundurowej w odniesieniu do strażaków ochotników wymaga rozróżnienia między formalnym członkostwem w OSP a rzeczywistym, udokumentowanym zaangażowaniem w realizację zadań publicznych. Dr Dariusz P. Kała pisze, że kryterium aktywności - operacyjnej, organizacyjnej lub statutowej - powinno decydować o dostępie do uprawnień, tak aby instrument wsparcia trafiał do strażaków ochotników realnie współtworzących system bezpieczeństwa. Sprawiedliwie nie znaczy wszystkim i po równo. Artykuł 44 ustawy o finansach publicznych obliguje do wydatkowania środków publicznych w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów oraz optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów. Status strażaka ochotnika nie wyczerpuje się w samym wpisie na listę członków.
Zasadniczym polem aktywności jest udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, obejmujących likwidację pożarów, miejscowych zagrożeń, skutków wypadków komunikacyjnych, podtopień czy klęsk żywiołowych. Udział w akcjach wyjazdowych, potwierdzony w dokumentacji operacyjnej (karty wyjazdowe, ewidencja zdarzeń), stanowi najbardziej mierzalny przejaw realizacji zadań publicznych. Aktywność może również przybierać formę działalności prewencyjnej, edukacyjnej, kulturalnej czy charytatywnej, obejmującej prowadzenie pokazów, szkoleń z zakresu pierwszej pomocy, współorganizację ćwiczeń z jednostkami PSP, a także działania informacyjne w szkołach i instytucjach publicznych, pracę z młodzieżą i seniorami. Istotną kategorią aktywności jest także działalność organizacyjna i zarządcza. Członkowie zarządów OSP, komisji rewizyjnych czy osoby odpowiedzialne za logistykę, finanse i utrzymanie sprzętu realizują zadania o charakterze administracyjno-technicznym, zapewniając sprawność organizacyjną, rozliczalność środków publicznych i ciągłość funkcjonowania jednostki. Aktywność może wreszcie obejmować szkolenia specjalistyczne, ćwiczenia, utrzymywanie gotowości operacyjnej oraz udział w strukturach młodzieżowych drużyn pożarniczych. Stałe podnoszenie kwalifikacji, zgodne z programami szkoleniowymi, jest warunkiem dopuszczenia do działań ratowniczych i wyznacza realny poziom zaangażowania.
Problem "Martwych OSP" i Biernego Członkostwa
Z perspektywy projektowanej Karty Rodziny Mundurowej, kluczowe znaczenie ma odróżnienie członkostwa nominalnego od aktywności faktycznej. W analizach kontrolnych oraz opracowaniach branżowych pojawia się zjawisko określane potocznie mianem „martwych OSP”. Chodzi o jednostki formalnie istniejące w rejestrach, lecz niewykazujące realnej aktywności operacyjnej ani organizacyjnej. Po pierwsze, część jednostek nie dysponuje zdolnością operacyjną - brak odpowiedniej liczby przeszkolonych strażaków, badań lekarskich czy sprawnego sprzętu skutkuje wyłączeniem z systemu wyjazdowego. Po drugie, obserwuje się zjawisko biernego członkostwa, gdzie osoby wpisane do ewidencji jako strażacy ochotnicy nie biorą udziału w szkoleniach, ćwiczeniach ani akcjach. Taki status ma charakter czysto formalny i nie generuje wkładu w system bezpieczeństwa. Po trzecie, problemem bywa utrzymywanie jednostek w celach wyłącznie wizerunkowych lub historycznych, bez realnej funkcji operacyjnej. Z punktu widzenia zasad racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi oraz zasady równości wobec prawa, konieczne jest wprowadzenie obiektywnych kryteriów aktywności, takich jak minimalna liczba wyjazdów w roku, udokumentowany udział w szkoleniach, pełnienie funkcji w organach OSP lub realizacja zadań prewencyjnych.
Doświadczenia z Przyznawaniem Świadczeń Pieniężnych
Doświadczenia związane z przyznawaniem świadczeń pieniężnych strażakom ochotnikom, w szczególności dodatku emerytalnego, wskazują na potrzebę precyzyjnego określenia kryteriów uprawnień. Jednym z problemów była trudność w weryfikacji faktycznej liczby wyjazdów i okresów aktywności w sytuacji niekompletnej dokumentacji archiwalnej. W niektórych jednostkach ewidencja prowadzona była w sposób niesystematyczny, co utrudniało organom administracji ocenę, czy dana osoba spełnia przesłanki ustawowe. Sygnalizowano także przypadki nadmiernie liberalnej interpretacji kryteriów, prowadzącej do przyznawania świadczeń osobom o marginalnej aktywności. Wnioski płynące z tych doświadczeń są jednoznaczne: każda forma wsparcia finansowego lub rzeczowego powinna być ściśle powiązana z udokumentowaną, rzeczywistą aktywnością. W kontekście Karty Rodziny Mundurowej oznacza to konieczność przyjęcia modelu selektywnego. Uprawnienie powinno przysługiwać wyłącznie strażakom ochotnikom aktywnie uczestniczącym w działaniach ratowniczych, prowadzącym działalność statutową poza-ratowniczą lub pełniącym funkcje organizacyjne w OSP. Rozszerzenie katalogu beneficjentów na osoby bierne prowadziłoby do deprecjacji samej idei Karty oraz naruszenia zasady proporcjonalności. Karta Rodziny Mundurowej - jako instrument uznania i wsparcia - powinna być adresowana do tych, którzy realnie współtworzą system bezpieczeństwa publicznego.
Niezbędne Druki i Karty w Pracy OSP i PSP
Kategoria "Druki i karty" to zbiór różnorodnych dokumentów, formularzy i kart, które są niezbędne dla każdej jednostki OSP i PSP. Obejmują one druki i karty o różnym przeznaczeniu - od protokołów zdarzeń, przez dzienniki wyjazdów, po formularze zgłoszeniowe. Są to niezbędne narzędzia, które pomagają w codziennej pracy oraz w pełnieniu służby na najwyższym poziomie.
Karta Udzielonej Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy
Karty udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy (w formie bloczka) służą do składania raportów z podjętych czynności. Ten niezbędny druk w pracy strażaka występuje w osiemdziesięciojednokartkowym bloczku (27 kompletów) z papierami samokopiującymi koloru białego, różowego oraz żółtego, w formacie A4. Forma bloczku pozwala na sprawne zapisanie kolejnych stron kart udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy i zaraportowanie, w jaki sposób drużyna strażacka pomogła podczas akcji ratunkowej.
Książka Skarbnika OSP
Książka skarbnika OSP służy do rejestrowania wszystkich transakcji finansowych. Zapewnia przejrzystość i kontrolę nad budżetem jednostki.
Program mOSP
Program mOSP z systemem bazodanowym MS SQL Server ułatwia kompleksową obsługę jednostek straży pożarnych, wspierając zarządzanie dokumentacją i danymi.