Katedra Notre Dame w Paryżu, znana również jako Nasza Pani, to miejsce o ogromnym znaczeniu historycznym, kulturowym i religijnym. Jest obecna w kinematografii od ponad 100 lat, choćby za sprawą postaci garbatego Quasimoda i pięknej Cyganki Esmeraldy. Znana turystycznie pod każdą szerokością geograficzną, 15 kwietnia 2019 roku stała się sceną dramatycznego pożaru, który wstrząsnął światem.
Chronologia Wydarzeń i Akcja Ratunkowa
Początek pożaru i wstępne działania
Pożar w katedrze Notre Dame w Paryżu wybuchł w poniedziałek 15 kwietnia 2019 roku około godziny 19:00. Ogień pojawił się najpierw na strychu budowli, gdzie trwały prace renowacyjne, a następnie rozprzestrzenił się na pozostałą część dachu. Obszar w centrum Paryża wokół katedry został natychmiast ewakuowany. Miejscowa straż pożarna poinformowała, że ogień objął iglicę wznoszącą się nad odnowioną częścią kościoła. Wstępne ustalenia strażaków wskazywały, że do pożaru doszło w wyniku prac remontowych. Francuska prokuratura otworzyła dochodzenie w sprawie "nieumyślnego spowodowania szkód ogniowych".
Katedra, zbudowana na wyspie na Sekwanie w latach 1163-1345, była w opłakanym stanie przed pożarem, z pojawiającymi się pęknięciami na ścianach. Koszty remontu, szacowane na 100 milionów euro, miały pokryć naprawy dachu, iglicy, przypór, witraży, gargulców i kamieniarki. Renowacja iglicy kosztująca 6 milionów euro miała zostać ukończona w 2022 roku. Podczas Rewolucji Francuskiej katedra utraciła zadaszenie wież.
Rozwój pożaru i heroiczna walka strażaków
Przed godziną 20:00 zastępca mera Paryża, Emmanuel Gregoire, poinformował, że pożar spowodował w katedrze Notre-Dame "kolosalne szkody". W mediach pojawiły się dramatyczne nagrania i zdjęcia płonącego dachu. Prezydent Francji Emmanuel Macron odwołał swoje orędzie do narodu, planowane na wieczór, aby na bieżąco śledzić sytuację. Strażacy walczyli o każdy centymetr. W kulminacyjnym momencie na miejscu pracowało 400 strażaków, którzy na wezwanie zareagowali po 6 minutach od zgłoszenia.
Ogień dotarł do jednej z wież katedry, co wzbudziło obawy o jej stabilność. Mieszkańcy i turyści zgromadzeni wokół katedry śpiewali pieśni religijne, tworząc niezwykle podniosłą atmosferę. Generał Gallet, dowódca paryskiej straży pożarnej, potwierdził, że najcenniejsze zabytki zostały ewakuowane. Francuska agencja ds. bezpieczeństwa jądrowego i radiologicznego (IRSN) oświadczyła, że nie jest na razie znana przyczyna pożaru, ale "potencjalnie ma związek" z pracami renowacyjnymi budowli. Podkreślono, że używa się wszystkich dostępnych środków, z wyłączeniem zrzutu wody z helikopterów, co mogłoby zagrozić strukturze budynku.
Firefighter Video of Notre Dame Blaze
Skutki pożaru i pierwsze oceny
Ogień udało się ugasić po około ośmiu godzinach walki, przed godziną 4 nad ranem 16 kwietnia. Dyrektor generalny BNP Paribas Jean-Laurent Bonnafé zadeklarował pomoc finansową w wysokości 20 mln euro. Całkowicie spłonął tzw. "las Notre Dame" - czyli drewniana konstrukcja dachu. W trakcie pożaru runęła iglica i zawalił się dach, zniszczeniu uległa część wnętrza świątyni. Według France 24 prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego podpalenia. Agencja AFP podała, że podczas akcji gaśniczej poważnie ranny został jeden ze strażaków. Nad ranem wiceminister spraw wewnętrznych Francji Laurent Nunez poinformował, że "niebezpieczeństwo zostało zażegnane", ale pozostaje kwestia stabilności konstrukcji.
Francuski minister kultury ostrzegał, że konstrukcja jest niestabilna. Według nieoficjalnych informacji, istnieje ryzyko, że runie na ziemię część muru nawy poprzecznej. Eksperci poinformowali, że sklepienie świątyni zostało uszkodzone w trzech miejscach. Mieszkańcy pięciu kamienic znajdujących się w pobliżu katedry zostali ewakuowani i prawdopodobnie będą mogli wrócić do swoich mieszkań dopiero po ponad 48 godzinach, ze względu na konieczność wzmacniania struktury katedry.
Ocalone Skarby i Relikwie
Ewakuacja cennych przedmiotów
Dzięki szybkiej akcji strażaków i służb ratunkowych, wiele cennych zabytków udało się ocalić. Mer Paryża Anne Hidalgo pokazała nagranie z wynoszenia z katedry cennych dzieł sztuki. Wśród uratowanych relikwii znajdują się korona cierniowa i tunika św. Ludwika. Te bezcenne przedmioty zostały przeniesione do muzeum w Luwrze. Pożar przetrwały również relikwie św. Jana Pawła II i kopia ikony Matki Bożej z Jasnej Góry, znajdujące się w polskiej kaplicy. Słynne organy, umiejscowione między wieżami, również udało się ocalić.
Ogromne posągi - 12 apostołów i 4 ewangelistów - które zajmowały miejsce wokół wieży Notre Dame, również przetrwały. Na początku kwietnia, kiedy rozpoczynano remont iglicy zabytkowej katedry, 3-metrowe rzeźby zostały usunięte, ponieważ utrudniały renowację. Dzięki temu posągi, ważące po 250 kg i umieszczone na katedrze w 1860 roku, znajdowały się w warsztacie w Marsac-sur-Isle w pobliżu Bordeaux podczas pożaru.
Bohaterstwo kapelana
Kapelan paryskiej straży pożarnej, ksiądz Jean-Marc Fournier, został okrzyknięty bohaterem. To on uratował cenne relikwie korony cierniowej oraz Najświętszy Sakrament z płonącej katedry Notre Dame.
Reakcje na Tragedię i Deklaracje Pomocy
Wsparcie międzynarodowe
Pożar Notre Dame wywołał falę współczucia i solidarności na całym świecie. Prezydent Francji Emmanuel Macron zapowiedział, że katedra zostanie odbudowana w ciągu pięciu lat. "Odbudujemy katedrę Notre Dame piękniejszą niż kiedykolwiek. Chciałbym, żeby było to w ciągu pięciu lat. Możemy to zrobić" - powiedział w wieczornym orędziu do narodu. Papież Franciszek rozmawiał przez telefon z prezydentem Macronem, wyrażając smutek i łączność z wiernymi.
Licznymi deklaracjami wsparcia zareagowali politycy i instytucje z różnych krajów:
- Prezydent Rosji Władimir Putin napisał: „Notre Dame to historyczny symbol Francji, bezcenny skarb kultury europejskiej i światowej, jeden z najważniejszych sanktuariów chrześcijańskich. Tragedia, która wydarzyła się wczoraj w Paryżu, obudziła echo bólu w sercach Rosjan." Rosyjskie muzea oraz Sbierbank zadeklarowały pomoc.
- Były prezydent USA Barack Obama napisał: "Notre Dame jest jednym z największym światowych skarbów. Myślami jesteśmy z Francuzami". Prezydent Donald Trump zaoferował pomoc w odbudowie.
- Premier Wielkiej Brytanii Theresa May zapowiedziała wsparcie, a dzwony Opactwa Westminsterskiego oraz w całym kraju miały zabić na znak solidarności. Królowa Elżbieta II i książę Karol również wyrazili współczucie.
- Prezydent Chin Xi Jinping ocenił, że katedra Notre Dame jest symbolem cywilizacji francuskiej oraz wielkim skarbem cywilizacji ludzkiej.
- Premier Węgier Viktor Orban wyraził współczucie, a pięć węgierskich miast zadeklarowało pomoc finansową.
- Minister kultury Hiszpanii Jose Guirao zlecił kontrolę ochrony przeciwpożarowej w najważniejszych zabytkach tego kraju.
- Pomoc zaoferowały Watykan i Włochy, oferując swoje kompetencje w konserwacji zabytków. Bułgaria zadeklarowała wysłanie konserwatorów i malarzy.
W Polsce również pojawiły się głosy solidarności. Premier Mateusz Morawiecki zapowiedział zaangażowanie w odbudowę katedry. Minister kultury Piotr Gliński potwierdził gotowość Polski do pomocy, podkreślając, że Polska dysponuje wspaniałymi fachowcami w dziedzinie konserwacji zabytków. Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski wyraził wstrząśnięcie obrazem płonącej katedry. Rektor Polskiej Misji Katolickiej w Paryżu, ksiądz Bogusław Brzyś, odprawił mszę świętą w intencji Kościoła w Paryżu i we Francji.
Zbiórki i finansowanie odbudowy
Na całym świecie ruszyły zbiórki funduszy na odbudowę Notre Dame. W Paryżu oficjalną zbiórkę prowadzi Fondation du patrimoine (Fundacja Dziedzictwa). Najbogatsi Francuzi szybko zadeklarowali ogromne kwoty:
- François-Henri Pinault, jeden z najbogatszych Francuzów, zapowiedział przeznaczenie 100 milionów euro.
- Prezes koncernu LVMH Bernard Arnault zadeklarował 200 milionów euro.
- Firma L'Oréal oświadczyła, że na odbudowę katedry przeznaczy 200 milionów euro. Razem z innymi zadeklarowanymi datkami od francuskich przedsiębiorców, suma ta szybko przekroczyła 600 milionów euro.
Paryska Mennica ogłosiła, że wznowi bicie okolicznościowej monety, upamiętniającej 850. rocznicę powstania katedry, a zysk ze sprzedaży zostanie przeznaczony na renowację Notre Dame. Uniwersytet Notre Dame (USA) przekaże 100 tysięcy dolarów na odbudowę. Burmistrz Budapesztu Istvan Tarlos zapowiedział, że węgierska stolica wesprze odbudowę, a kilka węgierskich miast zadeklarowało konkretne sumy.
Film "Notre Dame płonie" Jean-Jacquesa Annauda
Realizm i kontekst kulturowy
Film "Notre Dame płonie" (Notre Dame brûle, Francja 2022) w reżyserii Jean-Jacquesa Annauda przedstawia wierną rekonstrukcję zdarzeń pożaru. Obrazowi filmowemu towarzyszy odliczanie czasu od momentu powstania pożaru, co potęguje wrażenie dramatyzmu. Annaud jest artystą łatwo wytwarzającym wrażenie autentyczności, dbającym o dopracowanie w najdrobniejszych szczegółach, co czyni jego produkcje bardzo drogimi. Ma również duże doświadczenie w prezentowaniu scen ognistych, co widać w jego wcześniejszych produkcjach, takich jak "Walka o ogień" (1981), "Imię róży" (1985) i "Niedźwiadek" (1988).
Reżyser i scenarzysta mieli ułatwione zadanie dzięki przebogatemu archiwum materiałów. Pożar od wczesnej fazy był uwieczniany przez tysiące telefonów komórkowych, telewizje oraz strażaków przy użyciu dronów. Powstało bez liku ujęć - z bliska, z daleka, w planie szerokim, wąskim, za dnia i nocą. Film oddaje z mistrzostwem splot ludzkich błędów i umieszcza widza tuż za plecami strażaków, obnażając wiele, być może nawet więcej, niż zamierzano pokazać.
Firefighter Video of Notre Dame Blaze
Wątki fabularne i dramaturgia
Film ukazuje także kulturowe drugie dno tragedii. Widzowie poznają świątynię i związane z nią ciekawostki, by następnie śledzić losy postaci, z którymi mogą się identyfikować. Przedstawiono sceny, w których nowicjusz, niezbyt dobrze mówiący po francusku, dostaje za duże ubranie i małe biurko przy centralki systemu sygnalizacji pożarowej. Jego pierwszy dyżur mija spokojnie, ale zgadza się zostać na kolejną zmianę. Sceny na rusztowaniu wokół sygnaturki pokazują robotników, którzy przygotowują się do pracy, a następnie jedzą i idą do domu, pozostawiając za sobą resztki ciętego materiału, który kapie ogniem, oraz niedopałki papierosów.
Twórcy filmu nie rozstrzygają, czy pożar spowodowały iskry od cięcia, czy od niedopałka papierosa, czy też zwarcie będące skutkiem zniszczenia łączy i izolacji elektrycznych przez odchody ptaków. Film pokazuje, jak dym zassany zostaje przez rurkę do czujki. Zmęczony nowicjusz widzi alarm, ale myli się o moduł, co opóźnia reakcję. Alarm jest odwoływany, mimo że centralka nadal wyje. Informacja o dymie nad katedrą dociera do szefów paryskiej straży pożarnej od znajomych, którzy dostali zdjęcia od turystów robiących pamiątkowe fotki.
W filmie widzimy, jak pojazd strażacki z trudem przebija się przez korki samochodowe i ludzkie w Paryżu. Strażacy, wśród których jest sporo dziewczyn, muszą rękoma spychać rowerzystów i pieszych. Sceny te ukazują "infantylny egoizm w skali społecznej". Komiczna wydaje się odyseja człowieka z kluczem do sejfu z koroną cierniową Chrystusa, który pędzi z Wersalu do płonącej katedry, a jego rozdygotanie kontrastuje ze spokojem strażaka, który dostał rozkaz uratowania korony.
Film pokazuje również, jak w zapadłej ciszy nocnej strażacy, oświetlający sobie drogę latarkami w plątaninie drewna, słyszą z wysokości wież odległy śpiew tysięcy ludzi śpiewających pieśni maryjne. Końcowy obraz białego posągu Maryi płaczącej czarnymi łzami symbolizuje głębokie emocje i refleksje nad utratą wartości. Annaud w swoim filmie unika scen seksu, a zamiast nich pojawia się kapelan strażacki ratujący zawartość tabernakulum i błogosławiący strażaka o imieniu Ibrahim, co jest nietypowe dla jego wcześniejszych produkcji.
Wpływ pożaru na Francję i Europę
Symbolika i tożsamość
Pożar katedry Notre Dame stał się tragicznym symbolem. "Katedrę Notre-Dame opanowały płomienie. To wielkie emocje dla całego narodu. Myślami jestem ze wszystkimi katolikami i wszystkimi Francuzami" - powiedział prezydent Macron. Wielu komentatorów, w tym były prezydent USA Barack Obama, podkreślało, że Notre Dame jest jednym z największych światowych skarbów. Polski historyk sztuki, dr Olaf Kwapis, nazwał katedrę "szufladą pamięci francuskiego gotyku".
Włoska prasa zauważyła, że "to, co płonie w telewizji i na ekranach smartfonów to drewno i metale; to nie jest Notre Dame". Podkreślono, że "wczorajszy pożar stanowi kulminację kryzysu francuskiej tożsamości". Niektórzy twierdzili nawet, że "ta płonąca katedra to symbol płonącej Europy". Arcybiskup Gintaras Gruszas z Litwy wskazał, że tragedia przypomniała Europie o jej chrześcijańskich korzeniach, mówiąc: "Dopóki korzenie żyją, drzewo może się odrodzić".
Odbudowa jako symbol odnowy
Prezydent Macron zobowiązał się do odbudowy katedry w ciągu pięciu lat, widząc w tym szansę na zjednoczenie narodu i głęboką refleksję. "To od nas zależy to, czy zmienimy tę katastrofę w szansę do bycia razem, głęboko zastanawiając się nad tym, czym byliśmy i co musimy zrobić, żeby stać się lepsi" - dodał. Mieszkańcy Paryża bili brawo przechodzącym strażakom, a Polacy zgłaszali gotowość do składania datków na odbudowę, wierząc, że "odbudowa Katedry może stać się symbolem odbudowy Europy".
Pożar w paryskiej katedrze Notre Dame wywrócił do góry nogami kalendarz polityczny we Francji przed wyborami do Parlamentu Europejskiego. Większość partii ogłosiło przerwę w kampanii wyborczej, a cała klasa polityczna, jednym głosem z Macronem, połączyła się w bólu z narodem.