Katedra Oliwska, pierwotnie kościół klasztorny cystersów, jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury i sztuki sakralnej na Wybrzeżu. Jej historia sięga XII wieku, a sama budowla stanowi fascynujące połączenie stylów architektonicznych od romańskiego po barokowy i rokokowy, odzwierciedlając burzliwe dzieje regionu i zakonu.
Początki i Fundacja Opactwa
Historia Oliwy sięga czasów prehistorycznych, jednak jej rozwój jako ważnego ośrodka kulturalnego rozpoczął się wraz ze sprowadzeniem w 1186 roku przez księcia Sambora I zakonu cystersów. Mnisi, cenieni za swoje umiejętności rolnicze, ogrodnicze i rzemieślnicze, otrzymali od księcia ziemie, na których wznieśli pierwszy drewniany kościółek. W 1224 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła romańskiego, który niestety spłonął podczas najazdu Prusów w tym samym roku. Kolejne wieki przyniosły dalszą rozbudowę i zmiany stylistyczne, w tym odbudowę w stylu gotyckim po pożarze w 1350 roku.
Architektura i Style Katedry
Obecna bryła Katedry Oliwskiej jest wynikiem wielowiekowych przekształceń, z dominującymi elementami stylu gotyckiego, barokowego i rokokowego. Kościół jest trójnawową bazyliką z transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium z obejściem. Fasadę flankują dwie smukłe wieże, a jej architekturę ożywia barokowy portal z 1688 roku. Wnętrze katedry zachwyca bogactwem detali architektonicznych, takich jak gwiaździste sklepienia gotyckie czy późnorenesansowe stalle.
Najważniejsze cechy architektoniczne:
- Długość zewnętrzna: 107 m (najdłuższy kościół w Polsce)
- Wysokość nawy głównej: 17,7 m
- Styl: romański (pozostałości), gotycki, renesansowy, barokowy, rokokowy
- Wieże: dwie, o wys. 46 m
- Portal: barokowy z 1688 roku
Bogactwo Wystroju Wnętrza
Wnętrze Katedry Oliwskiej jest prawdziwą skarbnicą dzieł sztuki sakralnej. Znajduje się tu 23 ołtarze, w większości wykonane z marmuru i alabastru, zdobiące nawy boczne i transept. Wśród nich wyróżniają się:
- Ołtarz Świętej Trójcy (1606 r.), dawniej główny ołtarz kościoła.
- Kaplica Świętej Trójcy z rokokowym wystrojem i grupą Ukrzyżowania nad ołtarzem.
- Kaplica Matki Boskiej, fundacji opata Dawida Konarskiego (1630 r.), z marmurowym ołtarzem i obrazem Matki Boskiej z Gwiazd.
- Pomnik rodziny Kossów (1620 r.), późnorenesansowe dzieło Wilhelma von Blocke.
Ważnym elementem wystroju są również liczne płyty nagrobne, epitafia i sarkofagi, świadczące o wielowiekowej tradycji pochówków w obrębie kościoła i klasztoru.
Organy Oliwske - Arcydzieło Sztuki Organowej
Niezwykłą atrakcją Katedry Oliwskiej są słynne Wielkie Organy, zaprojektowane i zbudowane przez cystersa Jana Wulffa w latach 1763-1788. Instrument ten, posiadający obecnie 96 głosów i 5 manuałów, jest jednym z największych w Polsce i Europie. Zachwyca nie tylko potęgą brzmienia, ale także bogactwem zdobień prospektu organowego, w tym ruchomych elementów takich jak aniołowie z dzwonkami i trąbkami, tworzące tzw. "orkiestrę anielską".
Organy te przeszły szereg przebudów i renowacji na przestrzeni wieków, w tym gruntowną przebudowę w latach 1863-1865 przez Friedricha Kaltschmidta oraz rozbudowę w latach 1934-1935 przez Josepha Goebla.
Prezentacja organów oliwskich w Gdańsku
Historia Klasztoru i Pokój Oliwski
Dzieje Katedry są nierozerwalnie związane z historią Opactwa Cystersów. Klasztor wielokrotnie doświadczał najazdów i zniszczeń, m.in. ze strony Prusów, Krzyżaków, Szwedów i wojsk gdańskich. Szczególnie dotkliwe było zniszczenie opactwa w 1577 roku przez gdańszczan, co doprowadziło do odbudowy kościoła w stylu gotyckim.
W historii Oliwy szczególne miejsce zajmuje zawarcie 3 maja 1660 roku Pokoju Oliwskiego, który zakończył trwającą od lat wojnę polsko-szwedzką. Wydarzenie to miało miejsce w klasztorze, a upamiętnia je marmurowa tablica umieszczona przy wschodnim portalu krużganków.
Dzieje po Likwidacji Opactwa
W 1831 roku pruskie władze zlikwidowały opactwo cysterskie, a kościół klasztorny stał się katolickim kościołem parafialnym. W okresie powojennym Oliwa, po włączeniu w granice Gdańska, przeżyła dalszy rozwój urbanistyczny i społeczny. Katedra Oliwska, po zniszczeniach wojennych, została odbudowana i odrestaurowana, zachowując swój bogaty historyczny charakter.
Tajemnice Krypty i Ossuaria
Pod posadzką Katedry Oliwskiej kryją się liczne tajemnice. W kryptach spoczywają opatowie, mnisi, a także książęta pomorscy. Odkrycia archeologiczne ujawniły obecność ossuariów, zawierających prochy zebrane zniszczonych krypt, m.in. po pożarze w 1577 roku. Wśród pochowanych znajduje się również zmumifikowane ciało opata Adama Trebnica (zm. 1630 r.), którego zachowanie w nienaruszonym stanie do dziś budzi zdumienie.
Katedra jako Centrum Kultury
Dziś Katedra Oliwska jest nie tylko miejscem kultu religijnego, ale także ważnym ośrodkiem kultury. Jej wnętrza, bogate w dzieła sztuki, stanowią tło dla licznych koncertów organowych, wystaw i wydarzeń kulturalnych, przyciągając turystów z całego świata. Monumentalność budowli, jej bogata historia i unikatowe dzieła sztuki sprawiają, że Katedra Oliwska jest nieodłącznym elementem dziedzictwa kulturowego Pomorza.