Historia ludzkości nierozerwalnie splata się z walką przeciwko chorobom zakaźnym, a wśród nich ospa prawdziwa (łac. variola vera), znana również jako czarna ospa, zajmuje szczególne miejsce. Szacuje się, że choroba ta gnębiła ludzkość od około trzech tysięcy lat, rozprzestrzeniając się wraz z rozwojem cywilizacji i szlaków handlowych. Do Europy dotarła w roku 581, a jej śmiertelność u osób nieszczepionych mogła wynosić nawet 95%. Przybysze z Europy, tacy jak Krzysztof Kolumb czy Hernán Cortés, nieświadomie zawlekli wirusa do Ameryk, gdzie zdziesiątkował populacje rdzennych mieszkańców, przyczyniając się do upadku imperiów Azteków i Inków. W XVIII wieku ospa zabijała około 10% populacji w Europie, a epidemie, takie jak te w Bostonie w XVII i XVIII wieku, były powszechne. Przed wynalezieniem szczepienia, śmiertelność mogła przekraczać nawet 80%.
Wariolizacja: Pierwsze Próby Zapobiegania Chorobie
Historia szczepień sięga XV wieku, kiedy to w różnych częściach świata szukano sposobów zapobiegania śmiertelnym chorobom poprzez celowe narażanie zdrowych ludzi na ospę prawdziwą. Ten pierwowzór szczepienia, nazywany wariolizacją (od łac. variola vera), prawdopodobnie podjęto w Indiach, skąd metoda ta rozpowszechniła się do Chin, Azji Mniejszej, a w XVIII wieku dotarła do Europy.
Wariolizacja polegała na podaniu osobie, którą chciano uchronić przed zakażeniem, startych na proszek strupów lub ropy, pobranych od chorych z łagodnym przebiegiem ospy. Celem było wywołanie choroby o łagodnym przebiegu, dzięki któremu "szczepiona" osoba uzyskiwała czynną odporność. Przykładem prekursorki tej metody w Europie była lady Mary Montagu, żona brytyjskiego ambasadora w Konstantynopolu. W 1718 roku rozkazała zaszczepić swojego synka, który po kilku dniach gorączki szybko wrócił do zdrowia i nigdy nie zachorował na ospę.
W 1721 roku, podczas epidemii w Bostonie, pastor Cotton Mather dowiedział się o podobnej technice od swojego niewolnika Onesimusa, pochodzącego prawdopodobnie z Sudanu. Metoda ta, choć skuteczna w wielu przypadkach, nie była pozbawiona wad. Zawsze istniała szansa, że choroba nie przebiegnie łagodnie, a zakażona osoba umrze, ze śmiertelnością dochodzącą do 2% przypadków. To skłoniło świat nauki do poszukiwania bezpieczniejszych alternatyw.
Przełom Edwarda Jennera i Wynalezienie Szczepionki
Kluczową postacią w historii wakcynologii i twórcą pierwszej szczepionki był brytyjski lekarz Edward Jenner (urodzony w Berkeley w 1749 roku). Już w wieku trzynastu lat, odbywając praktykę u chirurga, Jenner zauważył, że ludzie pracujący przy krowach, którzy zapadali na łagodniejszą odmianę ospy zwaną krowianką (ospa krowia), nigdy nie chorowali na ospę prawdziwą. Wysnuł stąd teorię, że przechorowanie krowianki może chronić przed ospą prawdziwą.
W 1796 roku Jenner postanowił sprawdzić swoją teorię. Znalazł miejscową dojarkę, Sarę Nelmes, chorującą na krowiankę. Pobrał ropę z pęcherzyka na jej dłoni i wszczepił ją Jamesowi Phippsowi, ośmioletniemu synowi swojego ogrodnika. Chłopiec przeszedł łagodną formę choroby - miał lekką gorączkę i ból głowy, ale poza tym był zdrowy. Kilka tygodni później Jenner podjął ryzykowne działanie, próbując zarazić Jamesa ospą prawdziwą. Okazało się, że chłopiec był całkowicie odporny na tę śmiertelną chorobę. Ta metoda została nazwana wakcynacją, od łacińskiego słowa vacca, oznaczającego krowę.
Po początkowym sceptycyzmie ze strony Royal Society, które odrzuciło jego pierwszy artykuł jako "zbyt rewolucyjny", Jenner rozszerzył swoje obserwacje i w 1798 roku opublikował broszurę zatytułowaną „Badania nad przyczynami i skutkami ospy krowiej”. Świat medycyny ostatecznie uznał skuteczność jego zabiegu, co doprowadziło do szybkiego rozpowszechnienia nowej metody. Praca Jennera została przetłumaczona na wiele języków, a w ciągu trzech lat około 100 000 osób w Anglii zostało zaszczepionych.
Szczepionka Jennera zyskała poparcie władców i prominentnych postaci, takich jak Napoleon, Thomas Jefferson i car Aleksander I. W 1803 roku specjalna wyprawa, znana jako wyprawa Balmis, przetransportowała szczepionkę przez Atlantyk, inicjując program szczepień w obu Amerykach. W Polsce szczepionka przeciwko ospie prawdziwej była dostępna od 1801 roku, a obowiązkowe szczepienia rozpoczęły się w 1919 roku.
Triumf Wakcynacji: Globalna Eradykacja Ospy
Edward Jenner marzył o całkowitym wyplenieniu ospy - "straszliwej plagi rasy ludzkiej". Jego marzenie zostało zrealizowane dzięki masowym programom szczepień. Już w 1842 roku w Anglii zakazano wariolizacji, zastępując ją bezpieczniejszą metodą Jennera. Globalne wysiłki na rzecz eradykacji ospy prawdziwej zintensyfikowały się w 1958 roku, po apelu ZSRR do Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
Dzięki skoordynowanym działaniom na całym świecie, opartym na strategii szczepienia pierścieniowego (szybkie szczepienie ludności w rejonach pojawienia się choroby), ospa prawdziwa została ostatecznie pokonana. Ostatni naturalny przypadek tej choroby u człowieka wykryto w 1977 roku w Somalii, a w 1980 roku Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie ogłosiła, że ospa prawdziwa została eradykowana, czyli niewystępująca już w naturalnym środowisku. Od tego czasu szczepienia przeciwko ospie prawdziwej nie są już konieczne i nie znajdują się w kalendarzu szczepień obowiązkowych.
Obecnie wirus ospy prawdziwej istnieje tylko w dwóch pilnie strzeżonych laboratoriach - w Rosji i Stanach Zjednoczonych - gdzie jest przechowywany do celów badawczych i w związku z obawami o potencjalne wykorzystanie jako broń biologiczna. Zwycięstwo nad ospą prawdziwą jest uważane za największy sukces w historii medycyny i epidemiologii.
tags: #kiedy #powstala #szczepiona #na #ospe