Zwolnienie od pracy dla strażaka OSP: Prawo i obowiązki

Strażacy ochotniczych straży pożarnych (OSP) pełnią niezwykle ważną służbę na rzecz społeczeństwa, często angażując się w działania ratownicze kosztem własnego czasu i obowiązków zawodowych. Polskie prawo przewiduje dla nich szereg uprawnień, w tym możliwość zwolnienia od pracy. Zrozumienie tych przepisów jest kluczowe zarówno dla strażaków-ratowników, jak i ich pracodawców.

Podstawy prawne zwolnienia od pracy

Kwestie zwolnienia strażaka OSP od pracy regulują przede wszystkim trzy akty prawne:

• Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień z pracy.

Obowiązek pracodawcy i tryb zwolnienia

Zgodnie z art. 12 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych oraz § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, pracodawca ma obowiązek zwolnić od świadczenia pracy strażaka-ratownika OSP. Dotyczy to następujących sytuacji:

• Na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych.
• Na czas niezbędny do odpoczynku po ich zakończeniu.
• Na czas uczestnictwa w szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty.

Zwolnienie pracownika od pracy w celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym następuje na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. Wymiar zwolnienia na szkolenie nie może przekroczyć łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego.

Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następuje w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą odpowiednią do organizowania takich akcji. Należy jednak mieć na uwadze, że opuszczenie miejsca pracy powinno odbywać się po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy, który zgodę na opuszczenie powinien wydać „na papierze”. Czasami opuszczenie miejsca pracy na czas czynności określonych w ustawie może być niemożliwe ze względu na proces technologiczny lub czas potrzebny do prawidłowego wyłączenia maszyn czy urządzeń.

Prawo do odpoczynku po akcji

Strażakowi OSP przysługuje również zwolnienie od pracy na czas niezbędny do wypoczynku po zakończeniu akcji ratowniczej. Czas koniecznego wypoczynku pracownika w takim przypadku ustala osoba, która kierowała akcją ratowniczą, zgodnie z wymogami obowiązującego prawa. Pracodawca ma obowiązek zwolnienia pracownika od pracy na czas określony w ten sposób. Kodeks pracy w art. 132 § 1 gwarantuje pracownikowi co do zasady w każdej dobie pracowniczej prawo do minimum 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku.

Nie zostało natomiast zapisane, ile należy spędzić minimum czasu podczas działań ratowniczych, aby otrzymać wymienione w artykule wolne od pracy. Otrzymanie wolnego od pracy powinno być uzgodnione z pracodawcą i otrzymane „na piśmie”. Strażak OSP powinien również podchodzić do tego zapisu z należytym rozsądkiem i nie wymagać od pracodawcy wskazanych w przepisie godzin nieprzerwanego odpoczynku po np. krótkiej akcji. Celem zapewnienia odpoczynku jest przede wszystkim bezpieczeństwo strażaka i zapobieganie wypadkom wynikającym ze zmęczenia.

Zgłaszanie przynależności do OSP

Dla strażaka OSP, który jest pracownikiem cywilnym, nie jest wymagane zgłoszenie przynależności do żadnych stowarzyszeń, w tym ochotniczych straży pożarnych. Jednakże, jeżeli strażak OSP chce korzystać z praw opisanych w ustawie o ochotniczych strażach pożarnych, powinien zgłosić przynależność (najlepiej w formie pisemnej) swojemu pracodawcy. Dzięki temu pracodawca jest świadomy swoich obowiązków i może prawidłowo reagować na wezwania.

Ekwiwalent pieniężny za utracone wynagrodzenie

Zwolnienie od pracy dla strażaka OSP co do zasady jest niepłatne. W związku z powiązaniem prawa do ekwiwalentu pieniężnego z faktycznym uszczerbkiem w zarobkach pracownika spowodowanym uczestniczeniem w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, przepisy § 16 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej zobowiązują pracodawcę zatrudniającego pracownika będącego członkiem OSP do wydania mu zaświadczenia określającego wysokość utraconego wynagrodzenia. Zaświadczenie to ma na celu przedstawienie właściwemu organowi uprawnionemu do wypłaty należnego ekwiwalentu. Ekwiwalent ten nie jest wynagrodzeniem za pracę. Jednocześnie strażacy-ratownicy OSP za czas nieobecności w pracy, związanej z udziałem w działaniu ratowniczym, zachowują uprawnienie do innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą, przewidzianych w odrębnych przepisach.

Kwestie interpretacyjne i wyzwania

"Strażak ratownik" a "członek OSP"

Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych z 2021 r. wprowadziła pojęcie „strażaka ratownika OSP”, które jest węższe niż wcześniejsze „członek OSP” zawarte w rozporządzeniu. Strażak-ratownik to osoba uprawniona do udziału w działaniach ratowniczych, spełniająca określone w ustawie wymagania. Nie każdy członek OSP jest więc strażakiem-ratownikiem, może być np. członkiem wspierającym. Ta różnica budziła pewne wątpliwości, czy prawo do zwolnienia przysługuje wszystkim członkom OSP, czy tylko strażakom-ratownikom. Minister Rodziny i Polityki Społecznej w interpretacji wskazała, że obecnie kwestie zwolnień regulują wyłącznie przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, co sugeruje, że prawo to przysługuje strażakom-ratownikom.

Określanie czasu koniecznego odpoczynku

Brak precyzyjnych kryteriów określania "czasu koniecznego odpoczynku" przez kierującego akcją stanowi potencjalne pole do nadużyć lub nieporozumień. W rzeczywistości wydaje się, że ustawodawcy chodziło o Zakładowe Straże Pożarne, gdzie kierujący akcją, będąc pracownikiem zakładu, działałby w zgodzie z regulaminem pracy. Przeniesienie tego zapisu na wszystkich członków OSP bez jasnych wytycznych stwarza problemy, opierając się głównie na dobrej woli i świadomości pracodawcy oraz rozsądku kierującego akcją.

Początek "działań ratowniczych" a ubezpieczenie

Problemem jest interpretacja, od kiedy faktycznie zaczynają się działania ratownicze. Czy od momentu alarmowania, czy od momentu wyjazdu lub zgłoszenia o wyjeździe? Zgodnie z definicją działań ratowniczych, jest to każda czynność podjęta w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska. Można argumentować, że już w momencie alarmowania i podjęcia decyzji o udziale strażak podejmuje czynność w tym celu. Przykład śmiertelnego wypadku strażaka w drodze do remizy, zakwalifikowanego jako wypadek "przy działaniach ratowniczych", potwierdza taką szerszą interpretację.

Ubezpieczenie strażaków OSP

Obowiązek ubezpieczenia strażaków ochotników spoczywa na gminie. Gmina ma zawartą polisę na określonych warunkach. Strażacy OSP są objęci ubezpieczeniem "państwowym" od momentu alarmowania. Takie ubezpieczenie jest na takich samych warunkach jak strażaka zawodowego, co jest często korzystniejsze niż zakładowe ubezpieczenie. Dodatkowo strażacy OSP mogą posiadać dwa ubezpieczenia: jedno z polisy prywatnej wypłacane przez firmę ubezpieczeniową, a drugie na zasadach podobnych do wypadku przy pracy, wypłacane przez gminę.

W przypadku doznania uszczerbku na zdrowiu lub poniesienia szkody w mieniu w związku z udziałem w działaniach ratowniczych lub ćwiczeniach, strażakowi przysługują świadczenia odszkodowawcze. Mimo że gmina ma obowiązek ubezpieczyć strażaków, przepisy nie precyzują, na jaką kwotę. Obecnie kwota za każdy uszczerbek na zdrowiu wypłacana przez gminę wynosi około 700 zł, co może być niewystarczające w przypadku poważnych obrażeń.

Podsumowanie i rekomendacje

Mimo jasnych zapisów o obowiązku zwalniania członków OSP na akcje, ćwiczenia i szkolenia, pojawiają się obok zapisy, których interpretacja jest mocno kontrowersyjna. Kluczowe jest, aby strażacy OSP byli świadomi swoich praw i obowiązków, a także w miarę możliwości zgłaszali przynależność do OSP pracodawcy na piśmie. Pracodawcy z kolei powinni mieć świadomość swoich obowiązków wynikających z ustawy i rozporządzenia, aby zapewnić bezpieczeństwo i wsparcie swoim pracownikom angażującym się w ratownictwo.

Ważne jest, aby w sytuacji, gdy pracodawca chce zrezygnować z pracownika, który uczestniczy w akcjach, istniał dokument (np. zaświadczenie o udziale w akcji i czasie odpoczynku) stanowiący dowód przed sądem pracy, że pracodawca łamie przepisy dotyczące zwolnień.

tags: #kiedy #strazakowi #osp #przysuguje #dzien #wolny