Rota Strażacka: Wyposażenie, Działania i Zarządzanie Bezpieczeństwem

Pojęcie roty strażackiej jest fundamentalne w strukturze i funkcjonowaniu jednostek ochrony przeciwpożarowej. Rota, składająca się zazwyczaj z 2 do 10 strażaków, stanowi podstawowy zespół bojowy, zdolny do podjęcia określonych zadań ratowniczych. W Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) rota często jest przypisana do obsługi jednego samochodu gaśniczego, a same jednostki OSP dzielą się na typy M i S, dysponując jednym lub większą liczbą pojazdów. Skuteczne działanie roty wymaga nie tylko ścisłego przestrzegania reguł, ale także rozkazów wydawanych przez dowódcę, zwłaszcza w obliczu alarmu i dynamicznie zmieniającej się sytuacji.

Rota Asekuracyjna: Klucz do Bezpieczeństwa Ratowników

Rota asekuracyjna odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa ratownikom pracującym w strefach zagrożenia, zwłaszcza w zadymieniu. Jej zadaniem jest pozostawanie w pełnej gotowości i podjęcie niezbędnych działań w przypadku, gdy inny strażak znajdzie się w sytuacji wymagającej pomocy lub ewakuacji. W takim wypadku rota asekuracyjna jest odpowiedzialna za bezpieczne wyprowadzenie zagrożonego ratownika ze strefy niebezpiecznej.

Wyposażenie Rota Asekuracyjnej

Istnieje wiele wariantów przygotowania sprzętowego, jednak najczęściej stosowanym i dedykowanym wyposażeniem dla rot asekuracyjnych jest:

• Sprzęt ochrony dróg oddechowych: rota asekuracyjna powinna mieć go założonego na sobie. Niektóre zachodnie systemy ratownicze zakładają nawet, że rota asekuracyjna ma założone maski aparatów powietrznych na twarz, choć bez podpiętych automatów oddechowych. Każdy strażak wchodzący w skład zastępu asekurującego jest ubrany w aparat ochrony układu oddechowego, co pozwala na natychmiastowe wysłanie do działania dwóch zespołów asekurujących (jeden 3-osobowy, drugi 2-osobowy).
• Sprzęt burzący.
• Sprzęt tnący: może to być narzędzie hydrauliczne typu kombi o napędzie elektrycznym, sekatory ratownicze, nożyczki ratownicze itd.
• Sprzęt pomocniczy: pętle ratownicze do ewakuacji rannego (np. pętla wielofunkcyjna RHINOEVAC), oświetlenie (np. latarka STRIPELIGHT).
• Wyroby medyczne do zabezpieczenia zagrażających życiu urazów: opaski uciskowe, opatrunek hemostatyczny.
• Butlowy zestaw asekuracyjny: składający się z butli na powietrze, reduktora, przewodu, maski powietrznej lub kaptura ucieczkowego.
• Kamera termowizyjna: taktyczna kamera pozwalająca na pracę w trudnych warunkach pożarowych (np. FLIR K35 lub K55).
• Linkowy zestaw ewakuacyjny.
• Torba RIT: przeznaczona do transportu wymienionego sprzętu (np. torba RIT PACK ONE).
• Rozwiązania do ewakuacji nieprzytomnego strażaka: nosze płachtowe lub dedykowane nowoczesne.

Specjalistyczne Jednostki Asekuracyjne

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r., w niektórych miastach wyznaczane są specjalne jednostki do realizacji zadań roty asekuracyjnej. Na przykład, w Warszawie wyznaczono dwie Jednostki Ratowniczo-Gaśnicze (JRG 9 na lewobrzeżnej i JRG 5 na prawobrzeżnej części), przewidziane do zapewnienia zastępu asekurującego złożonego z 6 ratowników. Jednostki te dysponują specjalistycznym sprzętem i obsadą zmianową, która przechodzi serię wymagających szkoleń o tematyce rot asekuracyjnych.

Zarządzanie Powietrzem i Monitorowanie w Strefie Zadymienia

Kluczowym elementem bezpieczeństwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych jest efektywne zarządzanie powietrzem w aparatach ochrony układu oddechowego (AOUO), szczególnie w strefie zadymienia. Monitorowanie sytuacji i stworzenie niezawodnego systemu z dwustronnymi zależnościami między kontrolującym a kontrolowanym jest kluczowe dla utrzymania marginesu bezpieczeństwa.

Projekt „Powietrze dla Rot” w Małopolsce

W jednostkach ratowniczo-gaśniczych PSP w województwie małopolskim wdrożono ujednolicony system kontroli zużycia powietrza w strefie zadymienia. We wrześniu 2022 roku w Komendzie Wojewódzkiej PSP w Krakowie podsumowano projekt „Powietrze dla rot”, realizowany przez 12 miesięcy od sierpnia 2021 r. na terenie 33 małopolskich jednostek. Projekt przewidywał wykonanie trzech tablic kontrolnych dla każdej JRG, plakatów informacyjnych, stworzenie programu szkolenia, przygotowanie rekomendacji sprzętowych oraz raportu.

W projekcie wzięła udział większość strażaków z podziału bojowego, co pozwoliło na wypracowanie rozwiązań możliwych do wdrożenia zarówno w dużych, jak i mniejszych jednostkach. Prowadzono próby oddechowe strażaków (statyczne i dynamiczne), testowano dostępne na rynku systemy kontroli czasu pracy w AOUO, konfigurowano roty asekuracyjne (tzw. RIT) oraz projektowano i budowano zunifikowany system kontroli czasu pracy w AOUO wraz z materiałem szkoleniowym.

Tablica umożliwia śledzenie pracy trzech rot jednocześnie (w tym roty asekuracyjnej), a przejrzysta tabela pozwala na wdrożenie prostego systemu szacowania pozostałego czasu pracy rot w zadymieniu. Projekt ten, inspirowany wspólnymi szkoleniami z instruktorami grupy cfbt.pl, pozwolił zoptymalizować dobór wyposażenia rot, służącego poprawie skuteczności, ergonomii i bezpieczeństwa działań. W jego skład weszły kamery termowizyjne z retraktorami, lekkie pakiety węży W-42, pętle ewakuacyjne, kurtyny dymowe, zestawy burzące, ergonomiczne kominiarki, radiostacje nasobne z mikrofonogłośnikami i kaptury ucieczkowe. Wdrożono również profilaktykę nowotworową dzięki zakupowi profesjonalnych pralnic i wygospodarowaniu miejsca na tzw. "brudne strefy". Wyprodukowanie oraz zakup tablic do pomiaru czasu pracy sfinansował małopolski komendant wojewódzki PSP.

Projekt „Planuj, Zarządzaj, Monitoruj” (#PZM)

W 2021 roku, opierając się na licznych własnych doświadczeniach oraz wieloletniej wymianie doświadczeń w kraju i za granicą, rozpoczęto realizację projektu „Planuj, Zarządzaj, Monitoruj” (#PZM). Jeden z jego elementów to opracowywanie materiałów i narzędzi do zarządzania powietrzem podczas pracy w aparatach powietrznych. Kluczowym etapem tego procesu jest monitorowanie sytuacji i stworzenie dwustronnych funkcjonalnych zależności między kontrolującym a kontrolowanym, co ma zapewnić niezawodny system utrzymujący margines bezpieczeństwa.

Projekt ten podkreśla wagę czasu jako fundamentalnego narzędzia monitorowania. Czas to miara, ograniczenie naszej ochrony i tempo zużywania powietrza. Wypracowane na świecie metody zakładają regularne sprawdzanie ciśnienia w butli, aby uniknąć błędu pominięcia momentu odczytu. Aby zdublować zabezpieczenia, konieczne jest wprowadzenie nadzoru i monitoringu sytuacji przez osobę wyznaczoną do kontrolowania. Posługując się interwałami czasowymi, można wdrażać podwójne zabezpieczenia i skłaniać strażaków pracujących w strefie do przekazywania informacji o bieżącym poziomie zapasu powietrza.

Jednym z zaproponowanych elementów systemu jest nazwa osoby kontrolującej - STOPER 0 (ZERO), co jest akronimem od słów „System Techniczny Organizacji Pracy i Ewidencji Ratowników”. W ramach projektu zrealizowano dziesięć szkoleń wdrożeniowych wraz z przekazaniem tablicy. Wdrażanie tego rozwiązania wiązało się również z włączeniem w 2021 r. kryterium zarządzania powietrzem do warunków zaliczenia egzaminu z zakresu taktyki zwalczania pożarów w ramach szkolenia podstawowego w zawodzie strażak. Za błąd krytyczny uznano nieopuszczenie przez ratownika strefy zagrożenia przed uruchomieniem się sygnału dźwiękowego ostrzegającego o niskim ciśnieniu.

W 2017 roku Marcin Kuźmiński, po 10 latach służby, rozpoczął pracę w JRG SGSP jako instruktor. Jednym z pierwszych doświadczeń było wprowadzenie „ćwiczeń rutynowych” - regularnego utrzymywania sprawności w wykonywaniu podstawowych czynności ratowniczych, w tym pracy w aparatach powietrznych i znajomości procedur awaryjnych. Inspiracją do praktycznych ćwiczeń było również doświadczenie z wizyty w CERN oraz w IFA (International Fire Academy), specjalizującym się w działaniach podczas pożarów tuneli. To właśnie tam wypracowano m.in. zagadnienia związane z zarządzaniem zapasem powietrza (długość tunelu ok. 900 m) oraz utrzymaniem łączności z ratownikami. Od 2018 r. cyklicznie organizowane są również ćwiczenia na budynkach wysokich, wymagające kompleksowego podejścia do zarządzania powietrzem i wodą. Przygotowano tablicę czasu pracy dla rot oraz wprowadzono indywidualne znaczniki, które są nieustannie doskonalone dzięki informacjom zwrotnym od strażaków.

Fizjologia Oddychania i Techniki Zwiększające Bezpieczeństwo

Świadomość procesów fizjologicznych związanych z oddychaniem pozwala stwierdzić, że poprzez szereg technik oddychania można również wydłużyć czas korzystania z zapasu powietrza. Najważniejsze jest jednak przygotowanie organizmu. Należy pamiętać o tzw. efekcie pierwszej zadyszki: wstępne rozgrzanie organizmu do momentu wystąpienia pierwszego wzmożonego zapotrzebowania na tlen (np. przy dynamicznym wejściu po schodach), a następnie zapewnienie sobie chwili na wyrównanie oddechu (np. zakładanie aparatu i inne czynności przed wejściem do strefy), uruchamia procesy fizjologiczne pozwalające później na efektywne używanie powietrza zgromadzonego w butli aparatu.

Liczne ćwiczenia są też okazją do zaznajomienia się z sytuacjami trudnymi lub nietypowymi. Przeprowadzane celowo i w kontrolowanych warunkach poza strefą zagrożenia, mają na celu wypracowanie spokojnej reakcji zamiast wpadania w panikę. Dużo inspiracji w tej sferze czerpie się z technik nurkowania z zestawem butlowym, takich jak technika "Zatrzymaj się! Oddychaj spokojnie, wyreguluj oddech. Skoro mięśnie nie potrzebują tlenu, to daj go teraz swojemu mózgowi, który również potrzebuje go w dużych ilościach do efektywnej pracy. Myśl, analizuj, wypracuj wyjście z sytuacji. Działaj!".

Trzeba pamiętać, że nie wszystkie popularne techniki oddychania są faktycznie skuteczne. Jedną z technik unikanych przez wielu nurków jest tzw. pomijanie oddechu (skip breathing), czyli krótkotrwałe, powtarzane wstrzymywanie oddychania. Może ona powodować uczucie „duszenia się” organizmu i uruchomienie procesów niezależnych od woli człowieka, mających na celu zrekompensowanie tego stanu poprzez zwiększenie zapotrzebowania na tlen lub wywołanie innej niebezpiecznej reakcji, np. bólu głowy, a nawet zaburzeń świadomości. Najpopularniejsze techniki oddychania opierają się na powolnych wdechach i wydechach, kontrolowanych np. przez miarowe odliczanie.

Organizacja i Działania Roty Przed Wyjazdem do Zdarzenia

Skuteczność interwencji strażackiej zaczyna się na etapie przygotowań. Czas, jaki upływa między ogłoszeniem alarmu a dojazdem do miejsca zdarzenia, musi być minimalizowany. Pospieszne i niewygodne czynności wykonywane bez przestrzegania reguł mogą utrudnić lub uniemożliwić wykonanie zadania ratowniczego.

1. Na alarm strażak otwiera i zabezpiecza przed zamknięciem bramę garażową.
2. Oświetla garaż i plac manewrowy.
3. Członkowie załogi, ubrani w odzież ochronną, zajmują wyznaczone miejsca w samochodzie w określonym porządku.
4. Kierowca przygotowuje samochód do wyjazdu i czeka na przybycie dowódcy.
5. Po usłyszeniu komendy „Na wóz”, wszyscy zajmują swoje miejsca.
6. Po usłyszeniu hasła „Gotowe” (przekazanego przez załogę), dowódca wydaje rozkaz „Odjazd”.
7. W drodze do pożaru załoga powinna zachowywać bezwzględny spokój, nie prowadząc zbędnych rozmów, a dowódca przekazuje załodze plan działania w formie rozkazu właściwego.
8. Kierowca powinien zatrzymać samochód w bezpiecznym miejscu i wydać komendę „Stój”.

Zawody Sportowo-Pożarnicze Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Zawody sportowo-pożarnicze OSP to forma intensywnego szkolenia pożarniczego, której celem jest doskonalenie umiejętności obsługi sprzętu, popularyzacja zagadnień ochrony przeciwpożarowej oraz ocena stanu wyszkolenia. Są one również okazją do integracji i zdrowej rywalizacji, stanowiąc doskonałe przygotowanie do realnych działań ratowniczo-gaśniczych.

Regulamin i Uczestnicy

W zawodach biorą udział członkowie Ochotniczych Straży Pożarnych w wieku powyżej 16 lat, przy czym dla niepełnoletnich wymagana jest zgoda rodziców/opiekunów. Niektóre funkcje w drużynie wymagają ukończonych 18 lat. Zgodnie z Regulaminem zawodów sportowo-pożarniczych Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP-1/2011), drużyna męska składa się z 9 osób (8 zawodników oraz 1 zawodnika rezerwowego, który nie jest obowiązkowy, ale zalecany), natomiast drużyna żeńska z 8 do 10 osób (8 zawodniczek, 1 zawodniczka rezerwowa i opcjonalnie mężczyzna obsługujący motopompę). Startujący zawodnicy powinni posiadać odpowiednie oznaczenia funkcyjne.

Zawody rozgrywane są na różnych szczeblach, a co cztery lata organizowane są krajowe zawody sportowo-pożarnicze OSP, gdzie najlepsze drużyny osiągają imponujące czasy (ćwiczenie bojowe poniżej 30 sekund, sztafeta w okolicach 51 sekund). Przed zawodami krajowymi kolegium sędziów ZOSP RP przygotowuje uściślenia do regulaminu, aby zapewnić jednolitą interpretację zasad na wszystkich szczeblach.

Konkurencje Zawodów

Ćwiczenie Bojowe („Bojówka”)

To widowiskowa konkurencja, której celem jest strącenie pachołków i obrócenie/złamanie tarczy prądem wody. Realizuje się to poprzez zassanie wody z zewnętrznego zbiornika, podanie jej na linię główną zakończoną rozdzielaczem, z którego wyprowadzone są dwie linie gaśnicze. Organizator zapewnia zbiornik, podest, pachołki i tarczę obrotową.

Zadania poszczególnych zawodników:

• Dowódca: rozpoczyna ćwiczenie meldunkiem o gotowości drużyny.
• Łącznik: buduje linię główną (od nasady motopompy do rozdzielacza) we współpracy z rozdzielaczowym, rozwija wąż W-75.
• Rozdzielaczowy: buduje linię główną, zabiera rozdzielacz i wąż W-75, ustawia rozdzielacz na ziemi za linią i łączy go z linią główną.
• Mechanik: uczestniczy w budowie linii ssawnej, przenosi smok ssawny i klucze do łączników.
• Rota I: ma za zadanie zbudowanie pierwszej linii gaśniczej. Przodownik zabiera prądownicę i wąż W-52, rozwija go i zajmuje stanowisko gaśnicze. Pomocnik roty zabiera wąż W-52, łączy go z rozdzielaczem i rozwija w kierunku natarcia.
• Rota II: buduje linię ssawną i drugą linię gaśniczą (analogicznie do Roty I). Przodownik strąca cztery pachołki.

Sztafeta Pożarnicza

Jest to konkurencja indywidualno-drużynowa, gdzie każdy zawodnik ma do pokonania dystans 50 m. Pierwszy zawodnik rozpoczyna bieg z prądownicą, którą przekazuje kolejnym zawodnikom w strefie zmiany. Każdy zawodnik, poza pokonaniem dystansu, ma do wykonania zadanie, np.:

• Pokonanie drewnianej ściany o wymiarach 1,5 m x 1,5 m.
• Podłączenie odcinka W-52 do wyjścia rozdzielacza i podłączenie prądownicy do węża (dowolna kolejność).
• Pokonanie płotka, rowu, tyczek, równoważni i ściany (organizator zapewnia te przeszkody).

Punktacja i Wyniki

W każdej z konkurencji możliwe jest otrzymanie punktów karnych za wykonanie czynności niezgodnych z regulaminem. Jeden punkt karny jest równy jednej sekundzie. Nawet najlepszy czas może zostać zniwelowany przez punkty karne, dlatego trening zgodnie z regulaminem jest kluczowy. Wynik końcowy to suma uzyskanych czasów w ćwiczeniu bojowym i sztafecie pożarniczej, z uwzględnieniem punktów karnych. Im mniejsza liczba punktów, tym wyższe miejsce zajmuje drużyna.

tags: #klacznik #strazacki #rota