Fundacja i początki opactwa
Historia klasztoru w Bierzwniku jest ściśle związana z zakonem cystersów, którzy odegrali na tym obszarze niezwykle istotną rolę kulturotwórczą. Akt fundacyjny nowego opactwa wystawili margrabiowie, bracia Otto IV „ze strzałą” i Konrad, na ręce kobackiego opata Hermana dnia 17 września 1286 roku. Cystersi przygotowali wyprawę pod wodzą brata Wernera, zapewne pierwszego opata, z końcem wiosny 1294 roku. Annalista kołbacki odnotował to wydarzenie w roczniku słowami: „W dzień świętego Barnaby udał się konwent do Lasu Marii”.
Nową siedzibę nazwano „Lasem Marii” (łac. Silva Sancte Mariae, niem. Marienwalde), co było „chrześcijańską” nazwą Lasu Starzyckiego. Dzisiejszą nazwę Bierzwnik utworzono po 1954 roku od nazwy jeziora w tymże lesie. Wokół klasztoru pobudowano obiekty gospodarcze, częściowo do dziś zachowane. Nie była to wieś, lecz tak zwany dwór.
Działalność gospodarcza i rozwój w średniowieczu
Terytorium cysterskie zajmowało obszar o powierzchni ok. 200 km² z zarysowanymi granicami naturalnymi. Od północy wyznaczały je jeziora i zlewiska rzeki Suchej, od zachodu i południa jeziora zlewni rzeki Ogardnej, a od południa jeziora Osiek, Wiegle i Słowie. Rocznik kołbacki zanotował także pod rokiem 1294, że okolica nowego opactwa była ledwie zamieszkała z powodu ogromnej ilości gadów i płazów.
W latach 1294-1319 zajmowane przez mnichów tereny znacznie się powiększyły, m.in. o wsie Radęcin, Słowin, Pławienko, Breń i Klasztorne. Cystersi od zarania prowadzili aktywną działalność gospodarczą. By podnieść jakość gleby, osuszali teren, budując kanały i wznosząc tamy. Zaznaczała się coraz wyraźniejsza dominacja gospodarcza cystersów nad rycerstwem i mieszczaństwem Dobiegniewa. Rycerstwo wchodziło w stosunek zależności lennej i zabiegało o świadczenie usług.
Źródła pisane z lat kolejnych wskazują na wyjątkowo korzystną koniunkturę gospodarczą, która sprzyjała podjęciu akcji budowlanej, zmierzającej do nadania opactwu ostatecznego kształtu architektonicznego. Teza o początkowym okresie gospodarczej pomyślności konwentu znajduje potwierdzenie w wynikach najnowszych badań archeologicznych oraz architektoniczno-konserwatorskich.
Kryzys i upadek opactwa
Kres okresowi spokojnego bytu konwentu położyła w roku 1326 zbrojna wyprawa Władysława Łokietka przeciw Ludwikowi Bawarskiemu. W wyniku działań wojennych i towarzyszącej im zarazy wiele osiedli Nowej Marchii całkowicie opustoszało. Klasztor został obrabowany, zabudowania spalone, a bierzwniccy cystersi przez wiele następnych lat nie mogli wydobyć się ze stanu ekonomicznej zapaści. Powolna poprawa sytuacji nastąpiła dopiero w drugiej połowie XIV wieku dzięki pomocy macierzystego klasztoru w Kołbaczu oraz margrabiów brandenburskich.
W 1539 roku margrabia Jan z Kostrzynia przeprowadził sekularyzację opactwa. Zespół zabudowań klasztornych wszedł w skład domeny państwowej. Kościół opacki utracił funkcję sakralną i uległ powolnej dewastacji. Opactwo ucierpiało także w czasie działań zbrojnych wojny trzydziestoletniej (1618-1648). W połowie XIX wieku ocalałą część wschodnią kościoła zaadaptowano na kaplicę protestancką.
Architektura klasztoru i badania naukowe
Budowla z przełomu XIII i XIV wieku stoi na skraju wsi, na niewielkim wzniesieniu nad jeziorem Kuchta. Średniowieczni inżynierowie musieli liczyć się z ukształtowaniem terenu, dlatego kompleks ma dziś kształt litery U, choć pierwotnie powinien mieć formę czworoboku z kwadratowym dziedzińcem.
Z dawnego kościoła przetrwała mocno przekształcona część wschodnia, na którą składają się poligonalny, centralizujący chór oraz przylegające do niego dwa przęsła dawnego korpusu nawowego. Badania archeologiczne prowadzone w latach dziewięćdziesiątych XX wieku ostatecznie rozstrzygnęły dyskusję dotyczącą długości korpusu nawowego, dowodząc, że miał on osiem przęseł. Najpełniejszą wypowiedzią w kwestii rekonstrukcji układu przestrzennego jest opracowanie Jarosława Jarzewicza, który dostrzegł analogię do opactwa w Chorin w Brandenburgii.
Wnioski z badań archeologicznych
- Potwierdzono lokalizację pojedynczych, prostokątnych kaplic na wschodnim skraju naw bocznych.
- Odsłonięto fragmenty profilowanych półfilarów międzynawowych.
- Analiza konstrukcji południowej ściany wykazała, że współpraca filarów kościoła i krużganka była możliwa między 4. a 5. przęsłem.
- Wątpliwości co do wysokości sklepień i formy przekroju kościoła pozostają przedmiotem sporów badawczych.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowała się wschodnia część kościoła z gotyckim prezbiterium, dwa przęsła korpusu oraz dwa skrzydła klasztoru na poziomie pierwszej kondygnacji. W dawnym klasztorze można obejrzeć cenne relikty architektury i wystroju: skrzydło wschodnie i południowe z zachowanym pierwotnym układem pomieszczeń, sklepienia krzyżowo-żebrowe w krużgankach oraz unikalną dekorację - zespół zdobionych wsporników ceramicznych.
2 czerwca 1957 roku erygowano parafię rzymskokatolicką pw. Matki Boskiej Szkaplerznej z Góry Karmel. Obecnie prowadzone są prace mające na celu zabezpieczenie i odbudowę zabytkowych struktur.