Kwestia dysponowania jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) do różnego rodzaju akcji, zwłaszcza tych nietypowych lub związanych z zabezpieczeniem imprez masowych, budzi wiele pytań i kontrowersji. Głównym punktem spornym jest to, kto poza Stanowiskiem Kierowania (SK) ma uprawnienia do dysponowania zastępów OSP i na jakiej podstawie prawnej. W niniejszej artykule przedstawiamy szczegółową analizę tej problematyki, uwzględniając obowiązujące przepisy prawne oraz praktyczne aspekty działania OSP.
Podstawy Prawne Dysponowania OSP
Rola Stanowiska Kierowania (SK)
Zgodnie z ogólną zasadą, do zdarzenia dysponuje zawsze Stanowisko Kierowania Komendy Powiatowej (Miejskiej) Państwowej Straży Pożarnej (SKKP). O dysponowaniu jest mowa w rozporządzeniu MSWiA z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. z dnia 3 marca 2011 r.) w paragrafie 20.
Uprawnienia Wójta/Burmistrza/Prezydenta Miasta
Wójt (burmistrz, prezydent miasta) koordynuje funkcjonowanie krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego na obszarze gminy w zakresie ustalonym przez wojewodę, co wynika z art. 14 ust. 5 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Formalnie burmistrz nie jest uprawniony do samodzielnego dysponowania zastępu OSP. Jednakże, od niego zależą fundusze przyznane jednostce oraz wysokość wypłacanego strażakom ekwiwalentu, co daje mu pośredni wpływ na działalność OSP. W niektórych jednostkach dyspozycje może zlecić wójt, pracownik Urzędu Gminy na polecenie wójta, naczelnik OSP i oczywiście SK.
Samodzielne Podejmowanie Działań przez OSP
Ochotnicze straże pożarne posiadają uprawnienie do samodzielnego podejmowania działań ratowniczych, np. w zakresie likwidacji przyczyn powstania klęski żywiołowej. Jest to możliwe w przypadku, gdy z wnioskiem o udzielenie pomocy wystąpi do niej OSP bądź gmina z obszaru objętego klęską żywiołową. OSP wezwana do pomocy powinna przy udzielaniu takiej pomocy zapewnić odpowiednie zabezpieczenie swojego obszaru chronionego (np. pompy szlamowe, agregaty prądotwórcze, sprzęt oświetleniowy).
Przed podjęciem takich działań OSP powinna poinformować w sposób dokumentowy (pismo, wiadomość elektroniczna) Stanowisko Kierowania Komendy Powiatowej (Miejskiej) Państwowej Straży Pożarnej oraz władze gminy, na terenie której OSP ma swoją siedzibę. W przypadku OSP spoza systemu KSRG, takie powiadomienie jest fakultatywne, jednak wskazane. Umożliwi to zgłoszenie umotywowanego sprzeciwu przez odpowiednie podmioty, gdyby ich zdaniem wyjazd ten miał wpłynąć negatywnie na zabezpieczenie przeciwpożarowe własnego terenu.
Centrum Powiadamiania Ratunkowego 112 w Bydgoszczy
Zabezpieczenie Imprez Lokalnych i Masowych
Zakres Działań OSP
Często pojawia się pytanie o możliwość angażowania OSP do zabezpieczenia imprez lokalnych i masowych. W praktyce organizator imprezy dogaduje się bezpośrednio z OSP. Jeśli dojdzie do porozumienia, strażacy są na miejscu, zazwyczaj w wozie. Ważne jest, aby zaznaczyć, że w takich sytuacjach OSP nie powinna kierować ruchem ani wykonywać innych zadań wykraczających poza ich uprawnienia ratownicze, chyba że strażacy ukończyli specjalny kurs kierowania ruchem. Podpinanie zabezpieczenia wyścigów czy innych imprez pod "miejscowe zagrożenie" jest w ocenie niektórych naciąganiem uprawnień OSP.
Odpowiedzialność w przypadku zabezpieczenia imprez
Zabezpieczenie imprezy to przede wszystkim rola organizatora, a nie OSP czy PSP. Jeśli OSP zabezpiecza imprezę, nie powinno to być rozpisane jako działania ratownicze, chyba że faktycznie wystąpiło miejscowe zagrożenie, które uzasadnia interwencję. W przypadku ewentualnych szkód lub wypadków, kluczowe jest ustalenie, kto i na jakiej podstawie jest odpowiedzialny.
Odpowiedzialność Prawna i Ubezpieczenia
Różnice między PSP a OSP
Strażacy PSP są funkcjonariuszami publicznymi, natomiast ochotnicy z OSP nie. Ta różnica ma kluczowe znaczenie dla kwestii odpowiedzialności za szkody, do których często dochodzi podczas akcji. Zasady działania PSP regulują Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej oraz Ustawa o ochronie przeciwpożarowej. Działalność OSP reguluje Prawo o stowarzyszeniach oraz Ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, a także podlega pod przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Szkody Poniesione przez Strażaków
Strażacy PSP, jako urzędnicy państwowi, są objęci systemem ubezpieczeń społecznych, a odszkodowania za obrażenia ciała są wypłacane zgodnie z tymi regulacjami. W przypadku strażaków OSP, kwestia odszkodowań została uregulowana w art. 26 ustawy o ochronie przeciwpożarowej oraz art. 13 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, które zrównują prawa ochotników i zawodowców. Dodatkowo, art. 10 ust. 1 pkt 2) ustawy o ochotniczych strażach pożarnych nakłada na gminę obowiązek ubezpieczenia strażaków ratowników OSP od następstw nieszczęśliwych wypadków.
Uszkodzenie Sprzętu i Mienia
Podczas akcji ratowniczych często dochodzi do uszkodzenia sprzętu PSP, OSP lub samych strażaków. Mienie to może być objęte standardowymi ubezpieczeniami majątkowymi. Art. 13 ustawy o PSP przewiduje możliwość kompensacji takiej szkody przez właściwego komendanta PSP. Zawodowy strażak może ponosić odpowiedzialność za uszkodzenie sprzętu PSP, jeśli powstało ono wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków służbowych. W przypadku ochotników OSP, analogiczne zdarzenia szkodowe są rozpatrywane zgodnie z odpowiednimi przepisami Kodeksu Pracy.
Szkody Wyrządzone Osobom Trzecim
Art. 21 ustawy o PSP daje strażakom PSP szerokie uprawnienia do dysponowania majątkiem i zasobami ludzkimi, co może prowadzić do uszkodzenia mienia osób trzecich. Zgodnie z art. 142 Kodeksu Cywilnego, właściciel rzeczy nie może sprzeciwić się jej zniszczeniu lub uszkodzeniu w stanie wyższej konieczności, ale przysługuje mu odszkodowanie. Zasady przyznawania odszkodowań reguluje Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 26 listopada 1997 r.
W przypadku podejrzenia nieprawidłowego przeprowadzenia akcji ratowniczej, poszkodowany może dochodzić roszczeń na gruncie art. 417 Kodeksu Cywilnego. Należy pamiętać, że strażak PSP nie ponosi osobistej odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w trakcie należytego wykonywania funkcji publicznej; za tego typu szkody odpowiada bezpośrednio Skarb Państwa.
Ubezpieczenia OSP
Strażacy OSP, nie będąc funkcjonariuszami publicznymi, odpowiadają za szkody na zasadach ogólnych Kodeksu Cywilnego. Art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych nakłada na gminę obowiązek zawarcia ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej strażaków ratowników OSP (i innych członków) podczas wykonywania powierzonych zadań. Ubezpieczeniem objęci są bezpośrednio strażacy, a obowiązek zapewnienia ubezpieczenia spoczywa na gminie, a nie na samej OSP. Ustawa nie wprowadza minimalnych wymogów co do sumy gwarancyjnej, co pozwala na elastyczne kształtowanie warunków polisy.
Zarządzanie OSP i Samodzielne Działania
Struktura i Dokumenty OSP
Ochotnicza Straż Pożarna jest organizacją pozarządową, działającą na zasadach stowarzyszenia. Podstawowym dokumentem każdej jednostki jest statut OSP, który reguluje zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Władzami OSP są walne zebranie członków (najwyższa władza), zarząd i komisja rewizyjna.
Kierowanie Działaniami Ratowniczymi
W przypadku działań ratowniczych kierowanie rozpoczyna się z chwilą przybycia jednostki KSRG. Osoba z OSP, nawet jeśli jest na miejscu jako pierwsza, może kierować działaniem ratowniczym tylko wtedy, gdy jednostka OSP jest w systemie KSRG lub ma umowę na współpracę. Dowódca z OSP KSRG, jako członek ochotniczej straży pożarnej będącej w systemie, jest pierwszym kierującym działaniami ratowniczymi i ma obowiązek je rozpocząć, a następnie przekazać je w opisanej kolejności, o ile dojdzie do takiej sytuacji. Jednostki OSP spoza systemu mogą współpracować z KSRG poprzez podpisanie umowy.
Wnioski i Rekomendacje
Podsumowując, dysponowanie jednostek OSP do nietypowych akcji, poza standardowym alarmowaniem przez Stanowisko Kierowania, jest tematem złożonym, wymagającym głębokiego zrozumienia przepisów prawnych i zdrowego rozsądku. Formalnie burmistrz nie ma bezpośrednich uprawnień do dysponowania OSP do akcji ratowniczych, jednak może to robić w przypadku wyjazdów gospodarczych lub zabezpieczenia imprez, po wcześniejszym uzgodnieniu. OSP ma możliwość samodzielnego podejmowania działań w sytuacjach klęsk żywiołowych, ale zawsze z obowiązkiem powiadomienia odpowiednich organów.
Kluczowe jest, aby OSP znały swoje uprawnienia i obowiązki, unikały naciągania przepisów (np. podpinania zabezpieczenia imprez pod "miejscowe zagrożenie") oraz dbały o odpowiednie ubezpieczenia dla swoich członków i sprzętu, zapewniane przez gminę. W przypadku wątpliwości zawsze warto dążyć do uzyskania jasnych podstaw prawnych i wyjaśnienia sytuacji z właściwymi organami, aby zapewnić bezpieczeństwo i prawidłowość działań.