Ochotnicze straże pożarne (OSP) to kluczowe jednostki ochrony przeciwpożarowej, funkcjonujące jednocześnie jako stowarzyszenia w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Ich działalność jest ściśle związana z zapewnieniem bezpieczeństwa lokalnym społecznościom. Jednostki OSP współdziałają z jednostkami organizacyjnymi Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz innymi podmiotami i instytucjami, aby skutecznie chronić obywateli na obszarze swojego działania (gminy) lub wspomagać sąsiednie tereny na podstawie uzgodnień lub umów.
Komendant powiatowy (miejski) PSP odpowiada za prowadzenie ewidencji sił i środków OSP, które może wykorzystać do działań ratowniczych. Dzieje się to we współpracy z właściwym wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) oraz starostą, co podkreśla dwupoziomową strukturę zarządzania ochroną przeciwpożarową.
Zadania OSP Zgodnie z Ustawą
Zadania i organizację OSP precyzuje ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2490). W świetle art. 3 tejże ustawy, do zadań realizowanych przez jednostki OSP należy podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, obejmujące między innymi:
- prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże;
- udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych;
- udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach;
- udział w ochronie ludności;
- wykonywanie kwalifikowanej pierwszej pomocy;
- organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty;
- zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym;
- propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów;
- organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej;
- organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
- upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej;
- propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy;
- wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej;
- integrowanie społeczności lokalnej;
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Rola OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Włączenie jednostki OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) jest uwarunkowane osiągnięciem przez nią standardów wyposażenia i wyszkolenia wymaganych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych oraz Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej. Standardy te określone są w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, co pozwala jednostce na realizację samodzielnych działań ratowniczych.
Włączenie jednostki do KSRG jest poprzedzone zawarciem porozumienia. To porozumienie jest podpisywane między właściwym miejscowo komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej, daną jednostką OSP a wójtem, burmistrzem lub prezydentem miasta. Porozumienie, zawierane na czas określony, powinno szczegółowo określać:
- deklarowaną gotowość operacyjną, w tym siły i środki jednostki przewidziane do wykorzystania w systemie;
- zadania ratownicze przewidziane dla jednostki w ramach systemu;
- wymaganą liczbę i wymagany poziom wyszkolenia ratowników w jednostce;
- sposób utrzymania stanu gotowości jednostki do działań ratowniczych;
- sposoby alarmowania jednostki;
- okres obowiązywania porozumienia;
- warunki rozwiązania porozumienia.
Do systemu może być włączona również jednostka, która jest wyposażona, a jej ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, o ile jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym. Ocena tych warunków należy do właściwego miejscowo komendanta powiatowego (miejskiego) i komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej, każdy w zakresie swojej właściwości. Ewidencję jednostek włączonych do KSRG prowadzi Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej.
Włączenie OSP Więcławice do KSRG - reportaż
Dynamiczny Rozwój KSRG
Liczba jednostek OSP włączonych do KSRG dynamicznie rośnie. Stan OSP w KSRG w poszczególnych latach przedstawia się następująco: 2015 - 4195, 2016 - 4306, 2017 - 4376, 2018 - 4439, 2019 - 4505, 2020 - 4610, 2021 - 4736, 2022 - 4869, 2023 - 5030. Łącznie od 2016 do 2023 roku włączono do KSRG 835 jednostek OSP, co świadczy o rosnącym znaczeniu i integracji ochotniczego pożarnictwa w systemie bezpieczeństwa kraju.
Komendant Gminny OSP - Zakres Kompetencji i Wyzwania
Pomimo kluczowej roli OSP na poziomie lokalnym, przepisy prawa nie precyzują szczegółowych zadań komendanta gminnego ochrony przeciwpożarowej. Ani ustawa o ochronie przeciwpożarowej, ani ustawa o samorządzie gminnym, ani rozporządzenie w sprawie KSRG nie określają wprost jego kompetencji. Zgodnie z art. 14 ust. 5 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, to wójt (burmistrz, prezydent miasta) koordynuje funkcjonowanie Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego na obszarze gminy w zakresie ustalonym przez wojewodę.
Plany Ratownicze na Poziomie Gminy i Wyżej
Plany ratownicze są opracowywane na wypadek nieprzewidzianych okoliczności i nagłych wydarzeń, co jest szczególnie istotne w sytuacjach kryzysowych. Ich celem jest unikanie nieporozumień poprzez wcześniejsze określenie procedur postępowania. Plany te opisują, kto, co i kiedy będzie robił, za pomocą jakich zasobów sił i środków oraz na jakiej podstawie prawnej - przed, w czasie i natychmiast po zdarzeniu kryzysowym. Mają one zapewnić przemyślane strategie komunikacji oraz podstawy do badań i oceny na wypadek konieczności wprowadzenia zmian.
Obowiązek planowania w ramach przygotowań obronnych państwa wynika z ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie warunków i trybu planowania i finansowania zadań wykonywanych w ramach przygotowań obronnych państwa przez organy administracji rządowej i organy samorządu terytorialnego. W ramach tego planowania wykonuje się m.in. opracowania dotyczące ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych. Plany takie tworzy się dla obszarów powiatu, województwa i kraju, a ich celem jest zapewnienie systemowego, skoordynowanego i efektywnego reagowania na zdarzenia kryzysowe.
Rozróżnia się plany wewnętrzne i zewnętrzne. Przykładem jest opracowywanie przez Komendanta Wojewódzkiego PSP zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego dla terenu narażonego na skutki awarii przemysłowej, położonego poza zakładem o dużym ryzyku. Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej wskazuje, że do zadań komendanta powiatowego (miejskiego) PSP należy opracowywanie planów ratowniczych na obszarze powiatu, a podobny obowiązek spoczywa na komendancie wojewódzkim w odniesieniu do województwa.
Należy jednak zaznaczyć, że roli komendanta gminnego Związku OSP w procesie tworzenia planów ratowniczych nie sprecyzowano wprost w żadnym dostępnym dokumencie. Analiza istniejących planów poddawana jest aktualizacji co najmniej raz w roku, co stanowi podstawę do ewentualnych korekt sieci podmiotów systemu oraz planowania i rozmieszczania specjalistycznego sprzętu.
Praktyczne Obowiązki Komendanta Gminnego OSP
Mimo braku bezpośrednich regulacji prawnych dotyczących wszystkich zadań, OSP jest jedną z podstawowych jednostek ochrony przeciwpożarowej działającą na terenie gminy. Gmina jest zobowiązana do ponoszenia kosztów zapewnienia jej gotowości bojowej, a jej członkami są mieszkańcy gminy, ratujący lub dbający o swój dobytek i dobytek innych. W praktyce, podstawową funkcją komendanta gminnego jest między innymi koordynacja przedsięwzięć dotyczących przygotowania ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczych i uczestniczenia w tych działaniach. Komendant gminny jest dowódcą jednostek operacyjno-technicznych ochotniczych straży pożarnych (JOT OSP) z terenu gminy. Do jego zadań należy również określanie potrzeb finansowych OSP z terenu gminy i zgłaszanie ich do projektu budżetu gminy.
Z powyższego wynikają duże możliwości oddziaływania komendanta gminnego. Ponieważ komendant powiatowy (miejski) PSP wykonuje swoje zadania na terenie gminy i powiatu, a gmina jest zawsze podmiotem działań ratowniczych, plany, choć powstają na szczeblu powiatowym czy wojewódzkim, dotyczą gminy lub właściciela obiektu czy terenu. Siły i środki uczestniczące w likwidacji skutków zdarzenia często pochodzą z poziomu gminy. Można zatem przyjąć, że komendant gminny jest również odpowiedzialny za aktualizację planu ratowniczego swojej gminy, pełniąc rolę kluczowego koordynatora na szczeblu lokalnym.