Toruń, miasto o bogatej historii i różnorodności religijnej, był świadkiem ważnych wydarzeń związanych ze wspólnotą protestancką. Historyczne kościoły ewangelickie w Toruniu przetrwały wiele prób, w tym pożary, które na trwałe wpisały się w ich dzieje. Niniejsza artykuł przedstawia historię dwóch znaczących świątyń - dawnego Kościoła Ewangelickiego pw. Ducha Świętego (obecnie Kościół Akademicki) oraz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego św. Szczepana - koncentrując się na ich architekturze, wyposażeniu oraz incydentach pożarowych.
Kościół Akademicki pw. Ducha Świętego (dawniej ewangelicki)
Historia i budowa
Historia Kościoła Akademickiego pw. Ducha Świętego rozpoczyna się od burzliwego okresu. Rozruchy religijne, znane jako tumult toruński z 1724 roku, doprowadziły do utraty przez protestantów kościoła NMP. W odpowiedzi na tę sytuację, w 1743 roku król August III Sas wyraził zgodę na budowę nowego kościoła ewangelickiego. Autorem wstępnego projektu był drezdeński architekt Andreas Adam Bähr. Krótko po rozpoczęciu budowy i założeniu fundamentów prace budowlane przerwano na skutek protestów biskupów katolickich. Dopiero w latach 1754-1756 protestanci zbudowali obecny kościół według skromniejszego projektu toruńskiego architekta Efraima Schrögera. W lipcu 1756 roku ukończony już kościół został poświęcony.
W 1821 roku budynek został gruntownie odnowiony, a jego wnętrze, zgodnie z doktryną protestancką, pobielono. W roku 1843 usunięto mur otaczający kościół. W latach 1893-1899 dobudowana została wieża według projektu niemieckich architektów Karla Schaefera i Hugona Hartunga. W latach 1926-1929 otynkowano fasadę, odnowiono gzymsy i uzupełniono miedziane pokrycie hełmu wieży. W 1945 roku świątynię przejęli Ojcowie Jezuici, którzy do dziś się nim opiekują.
Architektura i wyposażenie
Późnobarokowy Kościół Ducha Świętego złożony jest z trójnawowego, siedmioprzęsłowego korpusu halowego, którego ostatnie środkowe przęsło pełni rolę prezbiterium. Od wschodu do korpusu dostawiona jest wieża z piętrowymi przybudówkami po bokach. Wieża jest wysoka na 64 metry, kwadratowa, a w najwyższej kondygnacji posiada arkadowe prześwity, nakryta jest ostrosłupowym hełmem. Szczyty fasady frontowej ujęte są spływami wolutowymi, a zachodnią fasadę wieńczy szczyt w formie przerwanego naczółka, również ujętego spływami wolutowymi. Elewacje boczne podzielone są pilastrami z dwiema kondygnacjami okien. Kościół nakrywa dach dwuspadowy.
W prezbiterium ustawiony jest rokokowy ołtarz główny, wykonany w 1756 roku przez Jana Antoniego Langenhahna Starszego według projektu Efraima Schrögera. Ambonę w 1759 roku wykonał zapewne Jan Antoni Langenhahn Młodszy. Wnętrze zdobią również późnobarokowe drewniane portale z 1756 roku.
Pożar z 1989 roku i odbudowa organów
W nocy z 8 na 9 maja 1989 roku, z niewyjaśnionych dotąd przyczyn, w świątyni wybuchł pożar. Zniszczeniu uległy wspaniałe rokokowe organy, pochodzące z 1760 roku, a także freski autorstwa Jerzego Hoppena i Leonarda Torwirta z lat 1952-1953. Oryginalne organy powstały w latach 1756-1759 w gdańskim warsztacie Fryderyka Rudolfa Dalitza.
Rokokowe organy, które obecnie znajdują się w kościele, są rekonstrukcją instrumentu zniszczonego w pożarze. Także prospekt organowy jest rekonstrukcją późnobarokowego oryginału. 9 kwietnia 1999 roku powstał Społeczny Komitet Odbudowy Organów, który postawił sobie za cel pełną rekonstrukcję instrumentu, zarówno w dziedzinie muzycznej, jak i architektonicznej. W lutym 2004 roku, dzięki inicjatywie brata Michała Klepackiego SJ, nowego organisty i technika budowy organów, pojawiła się okazja do sprowadzenia 63-głosowego, ważącego 15 ton instrumentu, pochodzącego z kościoła protestanckiego w Duisburgu. Inicjatywa została wsparta przez o. superiora Wiesława Kulisza, ówczesnego Rektora Kościoła. Montaż organów rozpoczęto 14 marca 2004 roku. Po raz pierwszy, jeszcze niewykończone organy, zagrały podczas pasterki w 2004 roku. Uroczyste poświęcenie instrumentu miało miejsce 8 maja 2005 roku.
Wystawa, przygotowana z inicjatywy Wydziału Informacji, Promocji i Turystyki Urzędu Miasta Torunia, we współpracy z o. superiorem Wiesławem Kuliszem SJ, prezentuje figury i elementy zdobnicze z XVIII-wiecznych organów Kościoła Akademickiego pw. Ducha Świętego i św. Stanisława Kostki w Toruniu, zniszczonych podczas pożaru 8/9 maja 1989 roku. Wstęp na wystawę jest bezpłatny.
Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Szczepana
Historia i architektura
Neogotycki Kościół św. Szczepana, należący do parafii ewangelicko-augsburskiej w Toruniu, został wzniesiony w latach 1902-1904 na zasypanej fosie miejskiej. Zaprojektował go berliński architekt Richard Gans dla zboru ewangelicko-reformowanego, założonego w 1676 roku. Dwunawowa budowla jest zwieńczona wieżą mierzącą blisko 50 metrów. Zabytkowa świątynia znajduje się w centrum Torunia, niedaleko siedziby straży pożarnej.
Pożar podczas remontu
Sześć zastępów straży pożarnej gasiło w poniedziałek wieczorem pożar zabytkowego kościoła ewangelickiego w centrum Torunia. Ogień w pomieszczeniach zakrystii przylegającej do kościoła dostrzeżono około godziny 18:00. Płomienie ogarnęły część drewnianej konstrukcji dachowej - poinformowała Małgorzata Jarocka-Krzemkowska, rzeczniczka kujawsko-pomorskiej straży pożarnej.
Sześciu zastępom strażaków udało się szybko opanować płomienie i nie dopuścić, by ogień przerzucił się na główny korpus kościoła. Ustalaniem przyczyn i okoliczności pożaru zajęli się biegli, jednak wiele wskazuje, że przyczyną powstania ognia były prowadzone w budynku prace remontowe.
Gruntowny remont kościoła parafii ewangelicko-augsburskiej w Toruniu, obejmujący podłogi, ściany i stropy, trwa od początku roku. Prace te prowadzone są dzięki wsparciu z funduszy unijnych.
tags: #kosciol #ewangelicki #torun #pozar