Rola Kierującego Działaniami Ratowniczymi (KDR) jest kluczowa dla skuteczności i bezpieczeństwa wszelkich akcji ratowniczo-gaśniczych. W kontekście Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) kwestia, kto i na jakich zasadach może pełnić tę funkcję, bywa przedmiotem wielu dyskusji i różnic w interpretacji prawa. Poniższa artykuł ma na celu wyjaśnienie wymagań oraz hierarchii dowodzenia, bazując na obowiązujących przepisach.
Podstawy prawne i hierarchia aktów
Zrozumienie, kto może pełnić funkcję KDR, wymaga odwołania się do hierarchii aktów prawnych. Statut OSP, choć ważny dla wewnętrznej organizacji jednostki, nie jest aktem powszechnie obowiązującym i nie może stać w sprzeczności z przepisami wyższej rangi. Normy prawne normatywne i powszechne, obowiązujące wszystkich uczestników działań, mają pierwszeństwo.
Hierarchia aktów prawnych w Polsce przedstawia się następująco:
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.
- Umowy międzynarodowe, które zostały ratyfikowane.
- Rozporządzenia, dyrektywy i decyzje Unii Europejskiej.
- Ustawy.
- Rozporządzenia z mocą ustaw (dekrety).
- Uchwały (akty wewnętrzne wiążące), rozporządzenia, zarządzenia.
- Akty prawa miejscowego.
Wzorcowy statut OSP, mimo że zawiera regulacje dotyczące działalności naczelnika, w wielu punktach stanowi "radosną twórczość autorów", która może paraliżować funkcjonowanie jednostek, a nie ułatwiać ich działanie, ponieważ reguluje on wyłącznie wewnętrzną strukturę i podział obowiązków w danej jednostce, nie spełniając warunków powszechnie obowiązującego prawa.
Kluczowe akty prawne dotyczące KDR
Do najważniejszych aktów prawnych regulujących zasady kierowania działaniami ratowniczymi należą:
- ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (zwłaszcza § 24).
- ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI z dnia 31 lipca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej biorących udział w działaniu ratowniczym (z późniejszymi zmianami).
- Ustawa o ochronie przeciwpożarowej, w szczególności Art. 15 i 16a.
Funkcja KDR w początkowej fazie zdarzenia
Pojęcie KDR oraz związane z nim działania ratownicze w świetle przepisów pojawiają się w momencie przybycia pierwszych sił z systemu, jakim jest Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG).
- Jeśli na miejscu zdarzenia jest tylko „zwykła” jednostka OSP (niebędąca w KSRG), dowodzi dowódca tego zastępu, jednak formalnie nie jest on KDR-em.
- W przypadku pojawienia się drugiej "zwykłej" OSP, dowodzi dowódca jednostki OSP, na której terenie doszło do zdarzenia, ale również nie jest to KDR.
- Gdy na miejscu zdarzenia pojawi się jednostka OSP KSRG, dowódca tego zastępu staje się KDR-em. Jeśli jest to jednostka OSP KSRG z terenu, na którym doszło do zdarzenia, KDR-em zostaje dowódca z tej OSP.
- Jeżeli na miejscu zdarzenia jest tylko OSP KSRG, dowodzi dowódca zastępu, a funkcja KDR-a jest bardziej formalna, chyba że pojawią się inne służby (np. Policja, PRM).
- Z chwilą pojawienia się zastępu Państwowej Straży Pożarnej (PSP), jego dowódca staje się KDR-em. Kolejno, w zależności od zajmowanych stanowisk (np. zastępca dowódcy, dowódca JRG), osoby te przejmują funkcję KDR.
Hierarchia dowodzenia według Rozporządzenia MSWiA (§ 24)
Zgodnie z § 24 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r., kierowanie interwencyjne przejmują ratownicy z jednostek ochrony przeciwpożarowej, posiadający kwalifikacje do kierowania działaniem ratowniczym, właściwi ze względu na obszar chroniony, w następującej kolejności:
- członek ochotniczej straży pożarnej;
- komendant gminny ochrony przeciwpożarowej, jeśli jest członkiem ochotniczej straży pożarnej;
- strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej;
- dowódca zastępu Państwowej Straży Pożarnej;
- dowódca sekcji Państwowej Straży Pożarnej;
- zastępca dowódcy zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- dowódca zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- zastępca dowódcy jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej;
- dowódca jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej.
Definicja „strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej” (JOP)
Punkt 3 powyższej listy - „strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej” - jest często źródłem nieporozumień. Warto odróżnić go od „członka ochotniczej straży pożarnej”.
Zgodnie z Art. 15 Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, jednostkami ochrony przeciwpożarowej są m.in.:
- jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej;
- jednostki organizacyjne Wojskowej Ochrony Przeciwpożarowej;
- zakładowa straż pożarna;
- zakładowa służba ratownicza;
- gminna zawodowa straż pożarna;
- powiatowa (miejska) zawodowa straż pożarna;
- terenowa służba ratownicza;
- ochotnicza straż pożarna;
- związek ochotniczych straży pożarnych;
- inne jednostki ratownicze.
Art. 16a ust. 2 i 3 tej samej ustawy precyzuje, że „strażakiem jednostki ochrony przeciwpożarowej” są pracownicy zatrudnieni w jednostkach wymienionych w art. 15 pkt 1a-5 i 8, którzy podlegają szczególnym obowiązkom wynikającym z charakteru pracy oraz posiadają odpowiednie kwalifikacje i warunki psychofizyczne. Kwalifikacje te obejmują posiadanie co najmniej średniego lub średniego branżowego wykształcenia oraz ukończenie szkolenia w zawodzie strażak lub szkolenia równorzędnego. Jest to zatem definicja osoby posiadającej kwalifikacje zawodowe, zatrudnionej na etacie, a niekoniecznie każdego członka OSP.
Ta interpretacja jest logiczna i wskazuje, że „strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej” (z punktu 3) to osoba z przybyłej na miejsce jednostki typu Zakładowa Straż Pożarna (ZSP), Zakładowa Służba Ratownicza (ZSR), Wojskowa Ochrona Przeciwpożarowa (WOP) i tak dalej, lub strażak PSP skierowany na miejsce w czasie służby, na stanowisku niższym niż dowódca zastępu.
Kwalifikacje i szkolenia do kierowania działaniami ratowniczymi
Rozporządzenie wyraźnie mówi, że kierowanie interwencyjne przejmują ratownicy z jednostek ochrony przeciwpożarowej, posiadający kwalifikacje do kierowania działaniem ratowniczym. Funkcja naczelnika OSP nie jest tożsama z tymi kwalifikacjami, jeśli naczelnik nie przeszedł odpowiednich szkoleń.
- Dla OSP: Osoba kierująca działaniem ratowniczym w ramach OSP musi posiadać minimum ukończony kurs dowódcy sekcji OSP.
- Dla PSP: W przypadku strażaka PSP, wymagane jest ukończenie kursu kwalifikacyjnego podoficerów PSP, a nie tylko podstawowego. Choć programy szkolenia mogą się zmieniać i obecnie wielu strażaków PSP po kursach podstawowych posiada rozszerzone uprawnienia, teoretycznie nie każdy strażak PSP automatycznie ma kwalifikacje dowódcze.
Kwestie sporne i praktyczne wyzwania
Funkcjonariusze PSP po służbie w OSP
Jednym z najczęstszych punktów spornych jest status funkcjonariuszy PSP, którzy są również członkami OSP i pojawiają się na miejscu zdarzenia po służbie. Zgodnie z literalnym brzmieniem przepisów, wszyscy będący w służbie jako strażacy w jednostkach ochrony przeciwpożarowej mają większe uprawnienia od członka OSP i mają obowiązek przejąć dowodzenie. Jednakże, dyskusja toczy się wokół interpretacji "po służbie". Powiedzenie, że "strażakiem się jest, a nie bywa", sugeruje, że kwalifikacje i obowiązek przejęcia dowodzenia mogą obowiązywać również po służbie, choć to nie jest jednoznacznie doprecyzowane w przepisach jako prawo, a raczej jako etos zawodu.
Rola naczelnika OSP
Wielu naczelników OSP, choć odpowiada za jednostkę na bazie statutu, może nie posiadać odpowiedniego przeszkolenia pożarniczego do dowodzenia działaniami ratowniczo-gaśniczymi. W sytuacji, gdy zarząd OSP wybiera na funkcję naczelnika osobę bez kwalifikacji dowódczych, pojawia się pytanie o jej udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych i zdolność do pełnienia roli KDR. Istnieją niestety przypadki, kiedy osoba posiadająca duże doświadczenie, ale braki w bieżących kwalifikacjach, musi ustąpić miejsca formalnie lepiej wykwalifikowanemu, nawet jeśli jej doświadczenie mogłoby być cenniejsze.
Dla prowadzenia działań ratowniczych każda OSP powinna mieć wyłoniony oddział ratowniczy określany w statucie jako Jednostka Operacyjno-Techniczna (JOT). JOT jest powoływana uchwałą zarządu OSP spośród członków czynnych zaproponowanych przez naczelnika, a zarząd OSP uchwala również regulamin organizacyjny JOT. Członek JOT to członek czynny z uprawnieniami, a nie formalnie "strażak" w rozumieniu zawodowego statusu.
Kwalifikacje po latach służby
Pojawia się również kwestia aktualności kwalifikacji. Czy funkcjonariusz PSP, który ukończył kurs podstawowy 10 lat temu i od tego czasu nie był aktywnie zaangażowany w dowodzenie na pierwszej linii (np. pracował w magazynie), posiada aktualną wiedzę i doświadczenie, by przejmować dowodzenie od naczelnika OSP z 30-letnim doświadczeniem w terenie? Niestety, życie nie jest czarno-białe i muszą istnieć hierarchiczne mechanizmy nadzoru i dowodzenia, które mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa i skuteczności działań.
Podsumowując, zdolność do pełnienia roli KDR w OSP jest ściśle regulowana przez prawo, a kluczowe są posiadane kwalifikacje do kierowania działaniem ratowniczym, wynikające z ukończonych szkoleń, a nie tylko z zajmowanego stanowiska wewnętrznego w OSP czy statusu funkcjonariusza PSP po służbie (choć w tym drugim przypadku często uznaje się ciągłość kwalifikacji).