Statut Ochotniczej Straży Pożarnej: Kluczowy Dokument i Rozwój Prawny

Statut to najważniejszy dokument (akt wewnętrzny) każdej jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Stanowi on pisemne potwierdzenie zasad działania OSP, będąc swoistą „konstytucją”, którą każdy członek powinien znać i przestrzegać. Wszelkie aktywności podejmowane przez OSP muszą być zgodne ze statutem, wynikać z niego i nie mogą mu zaprzeczać. Dokument ten zawiera nie tylko informacje o tym, co OSP może robić, ale także określa wszelkie wewnętrzne zasady działania, takie jak procedury przyjmowania nowych członków, struktura władz, podział funkcji, sposób podpisywania dokumentów czy powoływania młodzieżowych i dziecięcych drużyn pożarniczych.

Podstawy prawne funkcjonowania OSP

Działalność stowarzyszeń Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na kilku kluczowych aktach prawnych. Są to przede wszystkim Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych oraz Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Dodatkowo OSP mogą działać w oparciu o ustawy takie jak Ustawa o rachunkowości czy Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Wytyczne dotyczące tego, co musi zawierać statut OSP, zawarte są w art. 10 ust. 1 ustawy - Prawo o stowarzyszeniach.

Kto opracował projekt wzorcowego statutu OSP?

Prezentowany w wielu kontekstach projekt wzorcowego statutu OSP został wypracowany w grupie roboczej, która powstała w ramach projektu „OSP Potencjał Młodych”. Ten modelowy dokument służy jako podstawa dla jednostek OSP do tworzenia własnych statutów, zapewniając zgodność z obowiązującymi przepisami i najlepszymi praktykami organizacyjnymi.

Budowa i kluczowe elementy statutu OSP

Statut OSP jest dokumentem kompleksowym, obejmującym szereg rozdziałów regulujących różne aspekty funkcjonowania jednostki.

Informacje ogólne (Rozdział I)

Początek statutu stanowi „wizytówka” ochotniczej straży pożarnej, przedstawiająca jej nazwę, siedzibę oraz teren działania. Zazwyczaj do nazwy OSP dodaje się informację o miejscowości, w której znajduje się jej siedziba. W przypadku małych miejscowości o powtarzających się nazwach, dla uniknięcia wątpliwości, do zapisu o siedzibie dodaje się również nazwę gminy. Działalność OSP opiera się przede wszystkim na pracy społecznej jej członków.

Wśród informacji ogólnych istotne są również zapisy dotyczące dziecięcych i młodzieżowych drużyn pożarniczych (MDP). Ustawa o OSP przewiduje możliwość ich tworzenia, a statut może zawierać bardziej szczegółowe informacje, np. dotyczące wieku osób przyjmowanych do MDP. Zaproponowany we wzorze zapis jest elastyczny i pozwala na doprecyzowanie zasad działania MDP w odrębnym dokumencie, np. regulaminie.

Cele i sposoby działania (Rozdział II)

Celem Ochotniczej Straży Pożarnej jest ochrona życia, zdrowia, mienia lub środowiska oraz realizacja zadań określonych w odpowiednich przepisach. Cele te, choć szczegółowo wymienione (np. w punkach od 1 do 12), nie są obowiązkowe i mogą być modyfikowane dla każdej jednostki OSP. Ważne jest, aby przy ich ustalaniu brać pod uwagę art. 4 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, zastanawiając się, jakie cele, poza ratownictwem, jednostka chce realizować. Przykładowe cele to:

• podtrzymywanie i upowszechnianie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej;
• działalność na rzecz edukacji, oświaty i wychowania;
• działalność na rzecz rozwoju kultury fizycznej i sportu;
• działalność na rzecz kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego;
• działalność wspomagająca rozwój wspólnot i społeczności lokalnych;
• przeciwdziałanie uzależnieniom i patologiom społecznym;
• działalność na rzecz rozwoju turystyki i krajoznawstwa;
• działalność charytatywna;
• działalność na rzecz ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego;
• promocja i organizacja wolontariatu;
• działalność na rzecz osób w wieku emerytalnym, osób niepełnosprawnych, osób w trudnej sytuacji życiowej;
• działalność na rzecz ochrony i promocji zdrowia;
• działalność wspomagająca rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości wiejskiej.

Zapisy dotyczące sposobów realizacji celów są ściśle powiązane z samymi celami. Statut może również określać, czy OSP będzie prowadzić działalność nieodpłatną (co robi każda jednostka), oraz odpłatną działalność pożytku publicznego. Działalność odpłatna, czyli sprzedaż po kosztach, jest możliwa dla każdego stowarzyszenia pod warunkiem spełnienia warunków ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz wpisania takiej możliwości do statutu. Należy pamiętać, że wpisanie takiej informacji do statutu nie oznacza obowiązku prowadzenia takiej działalności.

Członkostwo (Rozdział III)

Ochotnicza Straż Pożarna, jako stowarzyszenie, tworzona jest przez swoich członków. W statucie muszą znaleźć się zapisy dotyczące sposobu uzyskiwania i utraty członkostwa, z uwzględnieniem dobrowolności przynależności. Kluczowe jest określenie, kto może zostać członkiem OSP oraz jaka jest procedura przystąpienia, np. złożenie deklaracji członkowskiej. Wzór deklaracji oraz sposób jej składania (osobiście, online) są zazwyczaj decyzją zarządu OSP.

Członek zwyczajny aktywnie uczestniczy w realizacji celów i zadań OSP, opłaca składkę członkowską i składa uroczyste przyrzeczenie. Przykładowa treść przyrzeczenia brzmi: „W pełni świadom obowiązków strażaka - ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym, mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia ludzi.”

Kandydat na strażaka ratownika OSP musi spełniać określone warunki, takie jak wiek (od 18 do 65 lat, z zastrzeżeniem wyjątków), posiadanie aktualnego ubezpieczenia oraz pozytywne ukończenie szkolenia podstawowego przygotowującego do działań ratowniczych.

Członek honorowy to osoba fizyczna, szczególnie zasłużona dla ochrony przeciwpożarowej, bez względu na miejsce zamieszkania.

Władze OSP (Rozdział IV)

W OSP, podobnie jak w innych stowarzyszeniach, obowiązuje trójpodział władzy:

• Walne Zebranie Członków: Najwyższa władza, składająca się ze wszystkich członków, podejmuje najważniejsze decyzje, w tym o rozwiązaniu jednostki.
• Zarząd: Organ wykonawczy, odpowiedzialny za realizowanie uchwał walnego zebrania. W praktyce prezes/prezeska oraz zarząd są osobami najbardziej zaangażowanymi w bieżącą pracę.
• Komisja Rewizyjna: Wewnętrzny organ kontrolny, nadzorujący pracę zarządu i wspierający go w działaniach.

Kadencja i uzupełnianie składu

Długość kadencji wybieralnych władz (zarządu i komisji rewizyjnej) zależy od decyzji OSP. Statut przewiduje również możliwość rezygnacji z pełnionej funkcji, która jest osobistą decyzją i nie wymaga akceptacji władz. W przypadku zmniejszenia składu władz w trakcie kadencji, statut powinien przewidywać możliwość kooptacji - uzupełniania składu przez pozostałych członków danego organu. Kooptacja jest jednak ograniczona, zazwyczaj do nie więcej niż 1/3 składu organu.

Walne Zebranie Członków

Walne zebranie obraduje w trybie zwyczajnym (np. coroczne zebranie sprawozdawcze lub sprawozdawczo-wyborcze) oraz nadzwyczajnym. Zarząd zawiadamia członków o terminie, miejscu i porządku obrad, zazwyczaj z co najmniej 14-dniowym wyprzedzeniem. Warto w statucie przewidzieć tzw. drugi termin zebrania, który pozwala na podejmowanie decyzji nawet przy mniejszej niż połowa liczbie obecnych członków. Uchwały władz OSP zapadają zazwyczaj w głosowaniu jawnym, zwykłą większością głosów, przy obecności co najmniej połowy członków uprawnionych do głosowania. Nowelizacje, takie jak te wprowadzone tzw. „tarczą antykryzysową”, umożliwiły również podejmowanie uchwał i obradowanie władz stowarzyszeń w trybie online.

Zarząd OSP

Wzorcowy statut OSP określa minimalny skład zarządu na pięć osób: prezesa, naczelnika straży, jednego lub dwóch wiceprezesów, sekretarza i skarbnika. Naczelnik pełni zazwyczaj funkcję pierwszego wiceprezesa. Dodatkowo można utworzyć funkcje gospodarza, kronikarza czy zastępcy naczelnika. Maksymalny skład opisany we wzorze to dziewięć osób, choć statut może przewidywać inne funkcje, np. kapelmistrza, członka zarządu ds. sportu, kobiet czy młodzieży, zgodnie z lokalnymi potrzebami.

Główne zadania zarządu obejmują reprezentowanie interesów OSP, realizowanie uchwał walnego zebrania, zwoływanie zebrań, opracowywanie rocznych planów działalności i budżetu oraz składanie sprawozdań z ich wykonania. Zarząd ma również prawo do zaciągania zobowiązań finansowych w imieniu OSP. Ważną praktyką jest wymaganie podpisów dwóch osób do dokumentów, co zmniejsza ryzyko pomyłek i zwiększa transparentność. Skarbnik ma obowiązek podpisania oświadczenia o odpowiedzialności finansowej, a dla przypomnienia o odpowiedzialności, zaleca się, aby podobne oświadczenia złożyli także inni członkowie zarządu.

Członkowie zarządu (poza naczelnikiem) nie muszą być czynnymi ratownikami, ale niezbędna jest ich wiedza, umiejętności i talenty menadżerskie, aby skutecznie zarządzać często znacznym majątkiem jednostki.

Komisja Rewizyjna

Komisja rewizyjna jest organem kontroli wewnętrznej OSP. Jej zadania są szczegółowo opisane w statucie. Komisja jest wybierana na walnym zebraniu sprawozdawczo-wyborczym i wybiera spośród siebie przewodniczącego. Obowiązkiem komisji jest przeprowadzanie kontroli działalności statutowej OSP co najmniej raz w roku, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarki finansowej i opłacania składek członkowskich. Komisja składa sprawozdania z kontroli na walnych zebraniach i wnioskuje o udzielenie lub nieudzielenie absolutorium zarządowi.

Członek komisji rewizyjnej nie może być jednocześnie członkiem zarządu OSP, współmałżonkiem członka zarządu ani pozostawać z nim w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości z tytułu zatrudnienia. Nie może być również skazany prawomocnym wyrokiem sądowym za przestępstwo popełnione z winy umyślnej. W odróżnieniu od innych stowarzyszeń, członek komisji rewizyjnej OSP nie ma prawa do wynagrodzenia w jakiejkolwiek formie ze strony macierzystej OSP, z wyjątkiem ekwiwalentów za udział w akcjach ratowniczych, szkoleniach czy pełnienie funkcji konserwatora sprzętu. Komisja rewizyjna jest informowana o posiedzeniach zarządu OSP, a jej przedstawiciele mają prawo uczestniczyć w obradach z głosem doradczym.

Zmiana statutu i rozwiązanie OSP (Rozdział VI)

Zmiana statutu oraz rozwiązanie OSP zawsze należą do kompetencji Walnego Zebrania Członków. Decyzje te, ze względu na ich wagę, są podejmowane innym trybem niż „zwykła większość”, np. większością 2/3 głosów. Statut określa również sposób likwidacji OSP, który jest podobny do likwidacji innych stowarzyszeń - obejmuje podjęcie decyzji, wybór likwidatora i przeprowadzenie procedury. W statucie musi znaleźć się także zapis o tym, gdzie zostanie przekazany majątek po likwidacji jednostki, np. na własność gminy.

Status Organizacji Pożytku Publicznego (OPP)

Ochotnicza Straż Pożarna, jako organizacja pozarządowa, może ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego. Wiąże się to z dodatkowymi wymogami statutowymi, takimi jak brak powiązań członków komisji rewizyjnej z zarządem, zakaz ich zatrudniania w OSP oraz brak skazań prawomocnym wyrokiem. Członkowie zarządu również nie mogą być osobami skazanymi. Jeśli OSP zamierza prowadzić działalność nieodpłatną i odpłatną pożytku publicznego, informacja o przedmiotach tej działalności musi być umieszczona w statucie, opisana w sposób swobodny, bez konieczności podawania kodów PKD.

Ewolucja ustawodawstwa dotyczącego Ochotniczych Straży Pożarnych

Oprócz statutu wewnętrznego, funkcjonowanie OSP jest ściśle związane z ustawodawstwem krajowym. Nowe projekty ustaw mające na celu uregulowanie działalności OSP są przedmiotem szerokich konsultacji.

Pierwotna propozycja i krytyka

Resort spraw wewnętrznych i administracji (MSWiA) zaprezentował w kwietniu projekt ustawy, który miał całościowo regulować kwestie dotyczące strażaków ochotników. Minister Mariusz Kamiński dedykował go „wszystkim druhnom i druhom, którzy na co dzień są gotowi walczyć z zagrożeniami i dbać o bezpieczeństwo swoich sąsiadów”.

Pierwotna propozycja MSWiA spotkała się z krytyką ze strony Związku Ochotniczych Straży Pożarnych (ZOSP). Związek zwracał uwagę, że projekt przewidywał podział na OSP tworzące jednostki ratowniczo-gaśnicze (JRG OSP) i te, które by ich nie utworzyły. Te drugie miałyby stracić status jednostek ochrony przeciwpożarowej, co uniemożliwiłoby im udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych i pozbawiłoby możliwości finansowania przewidzianego w ustawie o ochronie przeciwpożarowej. Ponadto, ZOSP krytykował brak „odpowiednio długiego okresu przejściowego”. Prezes ZOSP Waldemar Pawlak wyraził obawy, sugerując, że projekt „wygląda, jakby pisał to ktoś, kto nie ma wiedzy o tym, jak dzisiaj straż pożarna funkcjonuje”. Krytycznie do projektu odniósł się także publicysta Rafał Ziemkiewicz. W odpowiedzi sekretarz stanu w MSWiA Maciej Wąsik tłumaczył, że projekt ustawy o OSP zakładał wprowadzenie dodatków do emerytury dla druhów OSP, co było obietnicą często niespełnianą w przeszłości.

Zmodyfikowany projekt ustawy i jego kluczowe założenia

W wyniku szerokich konsultacji społecznych, MSWiA opublikowało na stronach Rządowego Centrum Legislacji zmodyfikowany projekt ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. W nowej wersji odstąpiono od pierwotnego założenia podziału na OSP z JRG i bez nich. Zrezygnowano również z opracowania przez MSWiA wytycznych w postaci rozporządzenia dotyczącego standardów wyposażenia i gotowości OSP JRG.

W miejsce wycofanych założeń wprowadzono nowe regulacje:

• Tworzenie przez komendantów powiatowych (miejskich) Państwowej Straży Pożarnej, we współpracy z wójtami i starostami, ewidencji OSP, które mogą być zadysponowane do działań ratowniczych.
• Wycofano zapisy wskazujące na nadzór i koordynację komendantów wojewódzkich PSP. Obecnie komendanci wojewódzcy mają zapewniać wsparcie dla OSP w celu właściwej realizacji zadań.
• Komendanci powiatowi (miejscy) PSP zachowują prawo uzgadniania statutów OSP w sprawach dotyczących ochrony przeciwpożarowej.
• Gminy pozostają głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za utrzymywanie ochotniczych straży pożarnych, z prawem do koordynacji ich funkcjonowania w zakresie współpracy z komendantami PSP.

Świadczenia i uprawnienia strażaków

Projekt utrzymuje dotychczasowy system świadczeń dla strażaków ochotników, rozszerzając jednocześnie przesłanki wypłaty ekwiwalentu pieniężnego. Ma być on wypłacany także za ćwiczenia ratownicze i udział w działaniach poza granicami kraju, a stawka ekwiwalentu ma być ustalana nie rzadziej niż raz na dwa lata i wypłacana za każdą rozpoczętą godzinę. Projekt wprowadza dofinansowanie na uzyskanie przez strażaków-ratowników OSP uprawnień do prowadzenia pojazdów o dopuszczalnej masie całkowitej powyżej 3,5 t, pod warunkiem zawarcia umowy na pełnienie funkcji kierowcy OSP na co najmniej 5 lat. Nowością jest także uznawanie ukończonych szkoleń OSP (podstawowych, kursu KPP i z poszczególnych dziedzin ratowniczych) za równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażak. Ustawowo przesądzono również, że członkowie stowarzyszeń będą nazywani strażakami OSP oraz strażakami-ratownikami OSP.

Finansowanie OSP

System finansowania OSP nie ulega zasadniczym zmianom. Główny ciężar finansowania spoczywa na gminach, a następnie na budżecie państwa. Gminy będą nadal zapewniać OSP sprzęt, koszty utrzymania remizy, ubezpieczenia, umundurowanie, środki ochrony indywidualnej, badania czy ekwiwalent. Finansowanie może odbywać się w formie wydatków bezpośrednich lub dotacji, które będą mogły przyznawać również powiaty i województwa. Nowością jest zapewnienie OSP utrzymania obiektów w zakresie rozliczania kosztów dostaw energii elektrycznej według taryfy G-11. Utrzymano również możliwość organizowania imprez masowych przez OSP i przeznaczania uzyskanych dochodów na działalność statutową, a także dotację MSWiA realizowaną za pośrednictwem struktur PSP. Przywrócono przekazywanie środków z zakładów ubezpieczeń oraz utrzymano możliwość odpłatnego wykorzystywania nieruchomości, urządzeń i sprzętu OSP do innych celów społecznie użytecznych, w zakresie ustalonym z gminą, oraz obowiązek ewidencjonowania majątku przez OSP.

tags: #kto #opracowal #projekt #statutu #osp