Geneza i Przyczyny Pożarów w 2018 Roku
Latem 2018 roku Szwecja stanęła w obliczu pożarów lasów o rozmiarach niespotykanych od ponad stu lat. Wyjątkowo ciepły i suchy okres od maja do lipca, w połączeniu z nieostrożnym obchodzeniem się z ogniem przez ludzi przebywających na łonie natury, wyładowaniami atmosferycznymi oraz iskrzeniem maszyn i pociągów, stworzyły idealne warunki do rozwoju pożarów. W najtrudniejszym momencie, w połowie lipca, szwedzcy strażacy zmagali się z ponad 50 różnymi ogniskami ognia, z czego cztery były szczególnie rozległe i trudne do opanowania.
Skuteczność ich działań była w znacznym stopniu uzależniona od panujących warunków atmosferycznych. Te cztery największe pożary objęły łącznie obszar o powierzchni 20 tysięcy hektarów, podczas gdy całkowita powierzchnia spalonej w 2018 roku przez pożary leśne wyniosła 25 tysięcy hektarów.
Niewystarczające Przygotowanie Szwecji
Szwecja nie była odpowiednio przygotowana na zwalczanie skutków tak nietypowych warunków atmosferycznych. Dotyczyło to nie tylko branży leśnej, ale również służb państwowych, w tym Obrony Cywilnej (MSB). Szwedzkie siły przeciwpożarowe wymagały wzmocnienia kadrowego, organizacyjnego i sprzętowego, co nastąpiło latem 2018 roku. Pomoc nadeszła z dziewięciu europejskich państw, w tym znacząca pomoc ze strony Polski, która dostarczyła strażaków i sprzęt.
Według szacunków Agencji Leśnej, szkody spowodowane pożarami lasów przekroczyły 900 milionów koron szwedzkich (około 373 milionów złotych). Właściciele spalonych lasów ponieśli straty zróżnicowane w zależności od sumy ubezpieczenia i możliwości wykorzystania surowca drzewnego z pożarzysk. Drewno z terenów pogorzelisk mogło być wykorzystane w tartakach lub jako biomasa energetyczna.
Historia Pożarów Lasów w Szwecji
W normalnych warunkach, charakteryzujących się chłodnym i wilgotnym klimatem, pożary w szwedzkiej przyrodzie występują rzadko. Ostatnim rokiem z podobnie rozległymi pożarami był rok 1888, kiedy ogień strawił około 200 tysięcy hektarów. W tamtym okresie wypalanie lasów na potrzeby rolnictwa i hodowli było powszechne.
Współczesne praktyki leśne, takie jak rębnie zupełne i sztuczne odnawianie lasów, a także kontrolowane wypalanie powierzchni zrębowych, wpłynęły na ekosystemy leśne. W latach 1940-1960 wypalaniem kontrolowanym obejmowano około 40 tysięcy hektarów lasów rocznie. Po zmechanizowaniu prac leśnych w latach 1950-1960, powierzchnia wypalanych terenów zmniejszyła się, a wraz z tym zanikały umiejętności kontrolowania ognia w lesie.
Ekologiczne Aspekty Pożarów
Naukowcy i ekolodzy wskazują, że z przyrodniczego punktu widzenia w Szwecji występuje zbyt mało pożarów lasów, które są kluczowe dla egzystencji wielu gatunków fauny i flory. Opracowano system ASIO (od szwedzkich słów: aldrig - nigdy, sällan - rzadko, ibland - czasami, ofta - często) określający niezbędną częstość pożarów w różnych typach siedlisk leśnych.
Zgodnie z tym systemem, 25 tysięcy hektarów lasów spalonych w 2018 roku to wciąż zbyt mało. Dyskusja w Szwecji koncentruje się jednak głównie na aspektach praktycznych i bezpieczeństwa, a nie ekologicznych.
Wielkie Pożary i Niedostatki Systemu Reagowania
Przed 2018 rokiem miały miejsce inne znaczące pożary, które ujawniły niedostatki szwedzkiego systemu reagowania na wielkie pożary:
- 2006, Norrbotten (okolice Bodträskfors): Pożar objął 1,9 tys. ha, spowodowany iskrzeniem maszyny leśnej. Początkowo skutecznie lokalizowany, ale niedokończona akcja gaśnicza doprowadziła do ponownego rozprzestrzenienia się ognia. W akcji gaszenia uczestniczyło 750 osób, wykorzystano śmigłowce gaśnicze i 80 km węży pożarniczych.
- 2014, Västmanland: Pożar objął 13,1 tys. ha, spowodowany iskrzeniem maszyny do skaryfikacji gleby. Silne wiatry utrudniały lokalizację. Ogień rozprzestrzenił się z obszaru 30x30 m do 10 tys. ha w ciągu kilku dni. W akcji gaśniczej trwa jej trwającej dwa tygodnie, zaangażowano 1,5-2 tys. osób, wykorzystano śmigłowce i samoloty gaśnicze, a długość używanych węży sięgnęła 500 km.
Te zdarzenia wykazały niewystarczające siły, problemy z komunikacją i monitorowaniem sytuacji, a także niedostateczną sprawność organizacji i zarządzania akcjami gaśniczymi.
System Wczesnego Wykrywania i Zapobiegania
Kluczowe znaczenie dla zwalczania pożarów lasów ma ich jak najszybsze wykrycie. W Szwecji umożliwiają to systemowe loty patrolowe małymi samolotami. Po wstrzymaniu finansowania w 2003 roku, rząd wycofał się z tej decyzji po pożarze w Bodträskfors w 2006 roku, uznając, że koszty lotów patrolowych są niższe od kosztów gaszenia rozwiniętych pożarów.
Loty te są wykonywane przez członków aeroklubów na zasadzie dobrowolności, a rząd pokrywa koszty. Trasy patrolowe są planowane w całej przestrzeni powietrznej Szwecji, a loty odbywają się dwa razy dziennie lub rzadziej, w zależności od warunków atmosferycznych i ryzyka pożarowego. Decyzje o częstości lotów podejmują władze regionów.
W dobie telefonów komórkowych i GPS, mieszkańcy Szwecji masowo zgłaszają zauważony dym. W szwedzkich lasach brakuje linii oddziałowych, sztucznych pasów przeciwpożarowych czy zbiorników do czerpania wody. Funkcję tę pełnią rzeki, jeziora, mokradła i drogi leśne. Czasami wykorzystuje się harwestery do tworzenia doraźnych pasów przeciwpożarowych, jednak jest to środek mało efektywny bez wsparcia innych działań.
Pożar, który zmienił wszystko. 30 lat od tragedii w Kuźni Raciborskiej
Międzynarodowa Pomoc w Walce z Pożarami
W 2018 roku pierwsze pożary zaczęły wybuchać pod koniec maja, a ostrzeżenia o wysokim stopniu zagrożenia pożarowego zostały wydane wkrótce potem. Szwecja zgłosiła prośbę o pomoc w ramach unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (EU Civil Protection Mechanism, EUCPM). Pierwsza prośba została skierowana przez MSB, co świadczyło o wyciągniętych lekcjach z pożarów w latach 2006 i 2014 - zapewnienie wystarczających sił gaśniczych od samego początku.
Unia Europejska zareagowała szybko, wysyłając dwa samoloty gaśnicze z Włoch. W lipcu sytuacja pożarowa uległa pogorszeniu, co skutkowało kolejną prośbą o pomoc. Cztery wielkie pożary szalały w środkowej Szwecji, angażując oprócz strażaków i ochotników również wojsko oraz śmigłowce gaśnicze. Ze względu na niekorzystne warunki atmosferyczne i trudny teren, lokalizacja pożarów przebiegała opornie.
Pod koniec lipca wyczerpały się zapasy węży pożarniczych, co zmusiło pracowników zakładów produkcyjnych do przerwania urlopów. W jednym z przypadków strażacy po raz pierwszy od lat zastosowali przeciwogień. Sytuacja zaczęła się poprawiać wraz z przybyciem zagranicznych strażaków oraz sprzętu lotniczego.
Udział Poszczególnych Państw
- Włochy, Francja, Portugalia: Dostarczyły sześć samolotów gaśniczych.
- Litwa, Niemcy, Norwegia: Użyczyły śmigłowców gaśniczych.
- Dania, Francja, Niemcy, Polska: Przysłały strażaków.
Szczególnie znacząca była pomoc z Polski. Grupa 139 strażaków z 44 pojazdami i pełnym wyposażeniem, po dwutygodniowej profesjonalnej pracy, przyczyniła się do lokalizacji i ugaszenia pożarów. Dzięki wspólnym działaniom udało się ograniczyć zasięg żywiołu do czasu zmiany pogody i nadejścia ochłodzenia. Długo oczekiwane deszcze pomogły w gaszeniu pożarów, a pod koniec lipca sytuacja była już pod kontrolą.
Skutki Pożarów dla Gospodarki Leśnej
Pożary miały również znaczący wpływ na szwedzką gospodarkę leśną. Wstrzymanie pracy ciężkiego sprzętu leśnego i maszyn do pozyskiwania drewna z powodu ryzyka wybuchu ognia spowodowało problemy z zaopatrzeniem przemysłu drzewnego w surowiec. Największym problemem było jednak wstrzymanie kaleczenia gleb leśnych, co uniemożliwiło posadzenie milionów sadzonek i groziło ich zmarnowaniem.
Istniały również obawy, że wiele posadzonych sadzonek uschnie w wyniku suszy i wysokich temperatur. Odnowienie pożarzysk nie powinno być jednak trudne, ponieważ większość lasów w Szwecji powstała na terenach pożarzysk lub wypalonych powierzchni zrębowych.
Zmiany Klimatu a Pożary
Sytuacja pożarowa w 2018 roku ujawniła, że szwedzkie społeczeństwo i gospodarka leśna nie były wystarczająco przygotowane na ekstremalne warunki atmosferyczne. Niektórzy sugerują, że te warunki mogły wpłynąć na wyniki wyborów parlamentarnych we wrześniu 2018 roku, przyczyniając się do utrzymania Partii Zielonych w parlamencie, której program często koncentruje się na zmianach klimatu.
Jednak związek między zmianą klimatu a pogodą w 2018 roku nie był oczywisty, zwłaszcza biorąc pod uwagę wyjątkowo wilgotny rok 2017.
Inwestycje w Ochronę Przeciwpożarową
W odpowiedzi na doświadczenia z 2018 roku, firma Saab otrzymała zamówienie od Swedish Civil Contingencies Agency na zabezpieczenie środków do walki z pożarami z powietrza. Umowa obejmuje dwa samoloty wyposażone w środki gaśnicze, z możliwością rozszerzenia o kolejne maszyny.
Samolot AT-802 F jest wyposażony w możliwość bombardowania wodnego, uwalniając od 35 000 do 50 000 litrów wody na godzinę. Z Nyköping samoloty te mogą dotrzeć do Kopenhagi lub wschodniej Finlandii w ciągu dwóch godzin, a do Luleå na północy Szwecji w ciągu trzech godzin.
Dyskusja o Taktykach i Sprzęcie
Podczas akcji gaśniczych w 2018 roku stosowano różnorodne metody, w tym próbę kontrpożaru. W jednym z przypadków użyto bomb typu GBU-49 z GPS i sterowaniem laserowym do zrzucenia na teren pożaru, co oceniono jako udane, choć po raz pierwszy zastosowano taką metodę.
Toczyła się również dyskusja na temat zakupu nowych samolotów gaśniczych, biorąc pod uwagę cenę, wielkość i koszty utrzymania. Mniejsze, zwinniejsze samoloty z Portugalii, używane do opryskiwania pól i lasów, były rozważane jako alternatywa dla większych maszyn typu Bombardier.
Wsparcie z zagranicy, w tym od polskich strażaków, było nieocenione. Spotkanie polskich strażaków z ministrem sprawiedliwości i spraw wewnętrznych Szwecji, Morganem Johanssonem, podkreśliło znaczenie międzynarodowej współpracy.
Krytyka i Wyciągnięte Wnioski
Pożary w 2018 roku ujawniły pewne niedociągnięcia w szwedzkim systemie reagowania kryzysowego, w tym krytykę wobec urzędu państwowego odpowiedzialnego za podobne sytuacje, czyli MSB. Pojawiały się zarzuty o funkcjonowanie urzędów "w tempie urlopowym" i brak koordynacji działań.
Jednakże, w porównaniu do wcześniejszych sytuacji, przygotowanie do reagowania było lepsze. Wzmocniono współpracę z organizacjami ochotniczymi, firmami leśnymi i wojskiem. Szwedzi wykazali silne poczucie związku z lokalnymi społecznościami i solidarności w obliczu kryzysu.
Hemvärnet (szwedzkie siły obrony terytorialnej) odegrały kluczową rolę jako "bohaterowie drugiego planu", wspierając strażaków, utrzymując porządek i współpracując z policją oraz armią.
Podsumowanie Pomocy i Powrót Polskich Strażaków
Bilans pomocy udzielonej za pośrednictwem Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności był znaczący: pięć samolotów gaśniczych, sześć śmigłowców, 67 pojazdów i 340 strażaków z zagranicy. Polska grupa ratownicza, licząca 139 osób i 44 pojazdy, działała w Szwecji przez dwa tygodnie, wspierając lokalne służby.
Powrót polskich strażaków do kraju był okazją do uhonorowania ich pracy przez premiera Mateusza Morawieckiego i ministra Joachima Brudzińskiego, którzy podkreślili znaczenie ich misji jako "wizytówki i promocji naszego kraju". Komendant główny PSP, gen. brygadier Leszek Suski, podziękował strażakom za ich determinację i zaangażowanie.
