Wprowadzenie do Współpracy LPR ze Strażą Pożarną
Lotnicze Pogotowie Ratunkowe (LPR) i jednostki straży pożarnej - zarówno Państwowa Straż Pożarna (PSP), jak i Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) - stanowią kluczowe elementy systemu ratownictwa w Polsce. Ich ścisła współpraca jest niezbędna dla efektywnego udzielania pomocy w stanach nagłego zagrożenia zdrowotnego. Wiele jednostek OSP i PSP spotyka się z LPR regularnie; w niektórych rejonach zdarzało się to nawet do trzech razy dziennie, a obecnie, ze względu na różne czynniki, interwencje takie mogą mieć miejsce kilka razy w miesiącu lub tygodniowo. LPR w Poznaniu bezgranicznie liczy na straż, zwłaszcza w kwestii transportu i pomocy przy samym zdarzeniu, podkreślając, że nie wyobraża sobie pracy bez strażaków, szczególnie w dziedzinach medycznych i transportowych.
Na mocy porozumienia między komendantem wojewódzkim PSP a dyrekcją Lotniczego Pogotowia Ratunkowego, jednostki ochotnicze i zawodowe straży pożarnej zabezpieczają lądowania śmigłowców LPR. Przed lądowaniem śmigłowca, stanowisko kierowania dysponuje najbliższą terytorialnie jednostkę OSP, do której należy zgodne z procedurami sprowadzenie śmigłowca.
Zabezpieczenie Miejsca Lądowania Śmigłowca LPR
Podstawowym zadaniem straży pożarnej jest zabezpieczenie miejsca lądowania śmigłowca LPR. Dotyczy to zarówno zdarzeń medycznych, jak i wypadków. Głównymi zadaniami w tym kontekście są: odnalezienie miejsca zdarzenia, rozpoczęcie udzielania pomocy oraz oznaczenie miejsca wozem bojowym.
Wybór i Przygotowanie Lądowiska
Sam wybór lądowiska należy wyłącznie do oceny i wyboru pilota. Nie zawsze PSP dojedzie do miejsca zdarzenia przed dolotem śmigłowca, a piloci wielokrotnie lądowali tam, gdzie uznali to za stosowne i bezpieczne, najbliżej miejsca zdarzenia. Mimo to, w przypadku "przyjaznego" terenu, strażacy mogą wskazać konkretnie dogodne miejsce i sprawdzić grunt. Pilot kieruje się wieloma czynnikami, których strażacy często nie znają. Na przykład, duże, ładne bocznice kolejowe, wydające się idealnym miejscem, nie mogą być wykorzystane ze względu na przepisy zabraniające lądowania zbyt blisko linii kolejowej; śmigłowiec może usiąść nieco dalej, między budynkami, na małym placu.
Lądowanie na drodze jest problemem z uwagi na drzewa, jednak jeśli jest to jedyna możliwość, odcinek drogi jest blokowany. W OSP najczęściej miejsce wybiera pilot, a w wielu okolicach jest to boisko piłkarskie, proste do zabezpieczenia ze względu na ogrodzenie i jedno wejście chroniące przed gapiami.
Pierwszą czynnością strażaków jest dokładne sprawdzenie płyty lądowiska (np. boiska sportowego). Nie może tam być przedmiotów, które mogłyby stanowić zagrożenie dla śmigłowca lub osób na lądowisku, takich jak kije, śmieci czy torby foliowe. W przypadku potrzeby oświetlenia miejsca lądowania nie wolno używać świateł drogowych. Zaleca się wyznaczenie miejsca lądowania o minimalnych wymiarach 30x30m w nocy.
Zabronione jest również znakowanie lądowisk taśmą ostrzegawczą.
Zabezpieczenie Miejsca i Naprowadzanie
Właściwe naprowadzanie śmigłowca polega na oznaczeniu lądowiska. Jedną z metod jest wyznaczenie prostokąta o wymiarach 50 na 25 metrów, na którego rogach stoją strażacy z latarkami, oświetlający wnętrze prostokąta. Jeden z narożników lądowiska może być oświetlany przez samochód ratowniczo-gaśniczy z włączonymi światłami mijania i błyskowymi. Po zorientowaniu miejsca lądowania wyłącza się światła błyskowe, aby nie oślepiały pilota.
Lądowanie śmigłowca zawsze odbywa się pod wiatr, w tym kierunku również ustawia się samochód strażacki. W trakcie lądowania obowiązuje cisza; podawane są tylko informacje o zagrożeniu, np. "STOP UWAŻAJ Z PRAWEJ".
Istnieją dwa podstawowe znaki, które naprowadzający przekazuje pilotowi:
- Podniesione w górę ręce w kształcie litery Y (ang. "Yes") oznaczają "Możesz lądować".
- Jedna ręka podniesiona, a druga opuszczona symbolizuje literę N (ang. "No") i oznacza "Nie ląduj".
Bezpieczeństwo Osób Postronnych i Personelu
Jedyną rzeczą, którą można nazwać prawdziwym zabezpieczeniem, jest izolowanie terenu startu przed osobami postronnymi. Minimalna odległość osób postronnych od śmigłowca powinna wynosić 30 metrów. Osoba nieumundurowana jest traktowana przez pilota jako osoba postronna, niezależnie od tego, czy jest członkiem jednostki OSP/PSP.
Zabronione jest podchodzenie do śmigłowca, gdy pracuje wirnik. Dopiero po uzyskaniu zgody ratownika nadzorującego zatrzymanie łopat (który zawsze pozostaje przy śmigłowcu do czasu ich zatrzymania) można zbliżyć się do maszyny. Nigdy nie wolno przechodzić w rejonie ogona śmigłowca.
Incydenty, takie jak próby wtargnięcia na lądowisko (np. przez rodzinę poszkodowanego), podkreślają konieczność utrzymania ścisłej kontroli nad terenem.
Łączność i Koordynacja Działań
Łączność radiowa jest kluczowa dla sprawnej koordynacji działań. Dowódca zastępu prowadzi korespondencję radiową z załogą śmigłowca na kanale KSWL-U02 (149,9 MHz) lub na kanale ogólnopolskim (169 000 MHz). Strażacy informują o ewentualnych przeszkodach w najbliższym otoczeniu lądowiska (wysokie wieże, latarnie, drzewa) oraz przekazują informacje, które mogą zmylić pilota co do właściwego miejsca lądowania. Ratownik przyjmujący śmigłowiec powinien ustawić się w pozycji "Y" plecami do wiatru i prowadzić korespondencję.
Szkolenie ze współpracy straży pożarnej (OSP) z LPR
Wyzwania w Łączności
Mimo istnienia kanałów łączności, w praktyce często pojawiają się wyzwania. Łączność na zasadzie OSP↔PSK↔LPR↔PSK↔OSP znacznie wydłuża czas i komplikuje komunikację. Nie wszystkie jednostki OSP, a nawet PSP, posiadają kanał U02 lub tzw. ogólnopolski. Podawanie koordynatów z różnych GPS-ów do zespołu LPR kilkukrotnie skutkowało błędami, gdzie wg śmigłowcowego GPS miejsce lądowania było oddalone nawet o około 10 km. W niektórych przypadkach, mimo obecności wielu samochodów strażackich na polu, pilot nie był w stanie ich zlokalizować, a łączność radiowa była utrudniona lub niemożliwa. Wprowadzenie CTCSS-ów na kanale CW również może komplikować łączność.
Wzajemne zlokalizowanie się i nawiązanie łączności przez radio na kanale ogólnopolskim (169 000 MHz) może ułatwić lądowanie. Pomaga, gdy zespół naziemny informuje o wzajemnym położeniu z perspektywy miejsca dla pilota (np. "Ratownik 12, Zespół W xx-xx, widzimy was, jesteśmy na waszej trzeciej"). Jeśli karetka jest zaparkowana w gęstej zabudowie, warto nieznacznie przemieścić się na bardziej odsłonięty teren.
Loty na Spotkanie (Rendezvous)
W celu przyspieszenia transportu pacjenta do szpitala lub ułatwienia zlokalizowania ZRM w ciągu dnia, ratownik dyżurny HEMS może zasugerować przemieszczenie się ZRM do konkretnej miejscowości lub miejsca. Jest to wspólna decyzja ZRM - dyspozytora medycznego - LPR. Nie wolno samowolnie zmieniać miejsca umówionego spotkania ani używać ogólnikowych określeń typu: "spotkajmy się tam, gdzie zawsze". Skrócenie czasu przekazania pacjenta poprzez "lot na spotkanie" nie może odbywać się kosztem zabezpieczenia pacjenta. W takich sytuacjach łączność na kanale ogólnopolskim (169 000 MHz) jest niezwykle istotna, aby uniknąć nieporozumień.
Rola Straży Pożarnej Po Lądowaniu Śmigłowca
Po wylądowaniu zadaniem strażaków jest dopilnowanie, by nikt nie podchodził do śmigłowca. Podejście strażaka do śmigłowca jest możliwe tylko na wyraźny znak obsługi LPR.
Transport i Pomoc Medyczna
Jeśli zajdzie taka potrzeba, w miejsce lądowania wysyła się wóz po lekarza lub strażaków, aby pomogli nieść sprzęt. Pierwszy kurs wykonuje się z lekarzem, który po rozeznaniu się w sytuacji zgłasza ewentualne potrzeby drogą radiową do śmigłowca, a następnie wykonuje się kurs po ratownika. Kolejne zadanie to ewentualna organizacja transportu poszkodowanego do śmigłowca, co czasami bywa ekstremalnie trudne, nawet "po nogach". Strażacy zabezpieczają transport ratowników LPR do poszkodowanego (chorego) lub poszkodowanego (chorego) do śmigłowca LPR. LPR w Poznaniu bezgranicznie liczy na straż, głównie w kwestiach medycznych i transportowych.
Pacjenta można przełożyć do śmigłowca poprzez wysunięcie noszy z boku lub z tyłu. Preferowany sposób przełożenia pacjenta polega na wysunięciu noszy z boku śmigłowca. Czasem jednak załogę śmigłowca stanowią cztery osoby, co jest związane z koniecznością wstawienia dodatkowego fotela, a przez to niemożnością wysunięcia noszy z boku śmigłowca. Przekładanie pacjenta z tyłu jest dużo mniej wygodne i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem uszkodzenia śmigłowca (np. belki ogonowej i anten).
W celu skrócenia czasu przekazania pacjenta, zespół HEMS może rozważyć przejęcie pacjenta bez wyłączania silników (na włączonym wirniku). W takiej sytuacji ratownik dyżurny pozostaje przy śmigłowcu, a do ZRM udaje się lekarz. Silniki zostaną wyłączone, gdy zajdzie konieczność wykonania dodatkowych medycznych czynności ratunkowych.
Zakończenie Działań
Zadanie straży kończy się w chwili, gdy śmigłowiec odleci w kierunku lotu z poszkodowanym (chorym), a pilot drogą radiową potwierdzi zakończenie działań. Do czasu rozgrzania silników przed startem, nad wszystkim czuwa ratownik poza śmigłowcem, w ostatniej chwili zajmując miejsce w kabinie.
Kiedy Dysponować HEMS: Optymalizacja Użycia
Decyzja o zadysponowaniu HEMS powinna być przemyślana, aby transport drogą lotniczą faktycznie przyspieszył, a nie opóźnił dostarczenie pacjenta do szpitala. Kluczowe jest wdrożenie odpowiednich procedur ratujących życie, a nie tylko wybór środka transportu. Przed wezwaniem LPR należy zastanowić się, czy pacjent nie trafi do odpowiedniego ośrodka szybciej drogą lądową. Jeśli jednak transport lotniczy może skrócić czas dotarcia do ośrodka docelowego lub pacjent wymaga działań wykraczających poza zakres kompetencji ratownika medycznego, należy dysponować HEMS jak najszybciej.
Zalety Transportu HEMS
Ogromną zaletę HEMS stanowi prędkość lotu - około 220 km/h (zależnie od zmiennych, np. siły i kierunku wiatru) - oraz fakt, że przemieszczanie się śmigłowca nie jest zależne od infrastruktury drogowej i natężenia ruchu. Pacjentów może uratować jak najszybsze wdrożenie krytycznych procedur, a także jak najszybszy transport do ośrodka docelowego.
Wyzwania i Błędy w Dysponowaniu HEMS: Przykłady z Praktyki
- Zbyt późne zadysponowanie LPR: W przypadku pacjenta z izolowanym urazem tępym jamy brzusznej we wstrząsie, mimo krótkiego czasu dojazdu do SOR (10 min), zadysponowano HEMS, który doleciał po 17 minutach. ZRM oczekiwał na miejscu zdarzenia, co opóźniło transport do specjalistycznego ośrodka.
- Opóźnienie HEMS: W wypadku komunikacyjnym z poszkodowanym z masywnym urazem czaszkowo-mózgowym, HEMS wezwano dopiero po pełnym zabezpieczeniu pacjenta, mimo świadomości, że najbliższy oddział neurochirurgiczny znajduje się ponad 70 km dalej. Wczesne wezwanie HEMS mogłoby skrócić czas transportu do specjalistycznego szpitala.
- Błędy w ocenie warunków: W przypadku pacjenta z podejrzeniem udaru, HEMS z najbliższej bazy nie mógł wystartować ze względu na złe warunki meteorologiczne. Zadysponowano śmigłowiec z dalszej bazy, co wydłużyło czas dolotu do 40 minut, nie licząc tankowania i procedur pokładowych.
- Błędy w komunikacji i koordynacji: W przypadku dziecka przygniecionego betonową płytą, HEMS zadysponowano jednoczasowo z ZRM. Po dotarciu ZRM okazało się, że obrażenia były mniej poważne, niż początkowo sądzono. ZRM zabezpieczył poszkodowanego i oczekiwał na HEMS, nie informując ani dyspozytora, ani załogi śmigłowca o zaktualizowanym stanie pacjenta. Dodatkowo, rodzicom dziecka nie udzielono informacji o braku możliwości zabrania ich na pokład śmigłowca.
- Samowolna zmiana miejsca lądowania: W przypadku postrzelonego małoletniego pacjenta, ZRM zabezpieczył go i przeniósł do ambulansu, po czym bez konsultacji z załogą HEMS samowolnie przemieścił się w inne miejsce. Doprowadziło to do trudności w zlokalizowaniu ambulansu przez załogę śmigłowca i opóźnienia w dotarciu do pacjenta.
Rodzic lub opiekun prawny nie może zostać zabrany na pokład śmigłowca ze względu na brak dodatkowego miejsca siedzącego. Warto rozważyć, czy zysk z transportu przez HEMS przewyższa ogromny stres (zarówno dla dziecka, jak i dla rodzica/opiekuna) spowodowany rozłąką. HEMS nie powinien być dysponowany do pacjenta po amputacji kończyny, ponieważ taki pacjent powinien trafić do najbliższego SOR w celu oceny i konsultacji z ośrodkiem wykonującym replantacje.
Aktualizacja Procedur i Szkolenia
30 października 2023 roku Lotnicze Pogotowie Ratunkowe opublikowało nową prezentację, zawierającą zaktualizowane zasady współpracy z Państwową Strażą Pożarną. Mimo bezpośredniego zatytułowania do PSP, dokument jest również ważny dla Ochotniczych Straży Pożarnych, które biorą udział w działaniach z udziałem śmigłowca LPR. Zaleca się przerabianie prezentacji z podległymi strażakami oraz przypominanie zasad zabezpieczenia miejsca lądowania śmigłowca LPR i konieczności zachowania łączności radiowej z pilotem śmigłowca na kanale KSWL-U02 (149,9 MHz).
Niestety, często brakuje szczegółowych szkoleń dotyczących współpracy z LPR. W przeszłości szkolenia były bardzo podstawowe, np. "wiecie, jak wygląda helikopter i jak jest duży?... no to tyle mu trzeba miejsca przygotować i pokazać, gdzie to jest". Wielu strażaków uważa, że powinno być o tym więcej na szkoleniu.
Kluczowe zasady współpracy z LPR, wynikające z aktualnych wytycznych:
- Przekazuj maksimum treści minimum słów - podawaj informacje takie jak: kto, gdzie wyznaczono lądowisko, pozycja względem charakterystycznego obiektu, wysokie przeszkody, linie napowietrzne, podłoże, inne ważne informacje.
- Jeśli masz czas, zroś pylące podłoże wodą.
- W przypadku lądowania na drodze, zamknij ruch w obu kierunkach.
- Ratownicy powinni być odwróceni tak, aby widzieć co dzieje się wewnątrz lądowiska, jak i poza nim; uważaj na wtargnięcie, nie dopuszczaj pojazdów.
- Nie kieruj oświetlenia na wprost śmigłowca, aby nie oślepiać pilota.
- Nigdy nie przechodź w rejonie ogona śmigłowca!
- W czasie lądowania obowiązuje CISZA - podawaj tylko informacje o zagrożeniu.
- W razie niebezpieczeństwa pokazuj gest "N".
- Zaplanuj i oceń logistykę (gdzie karetka, gdzie LPR, gdzie poszkodowany), przygotuj drogi ewakuacji i transportu, utoruj ścieżkę.
- Pomóż w transporcie i załadunku poszkodowanego do śmigłowca.
Dodatkowe Aspekty i Specyficzne Sytuacje
Loty HEMS w Dzień i w Nocy
Loty HEMS (Helicopter Emergency Medical Service) w dzień są realizowane bezpośrednio do miejsca zdarzenia. Obecność straży pożarnej nie jest wymagana do zabezpieczenia miejsca lądowania, choć OSP/PSP są bardzo często obecne na miejscu zdarzenia. W przypadku zdarzenia w dzień nie należy tracić czasu na poszukiwanie miejsca lądowania - ostateczną decyzję co do miejsca przyziemienia podejmuje pilot po konsultacji z ratownikiem dyżurnym. Miejsce, które z poziomu ziemi wydaje się idealne, z powietrza może wyglądać gorzej i odwrotnie.
Miejsca gminne to wyznaczone w każdej gminie tereny przeznaczone do lądowania śmigłowca w nocy. W większości są to boiska lub duże pola/łąki. Gdy załoga HEMS podejmie decyzję, że lądowanie bezpośrednio w miejscu zdarzenia jest niemożliwe, przejęcie pacjenta odbywa się na najbliższym miejscu gminnym, całodobowym lądowisku przyszpitalnym lub lotnisku. Miejsce lądowania w nocy jest wybierane przez ratownika dyżurnego i pilota już w trakcie przyjęcia zgłoszenia od dyspozytora medycznego, a następnie weryfikowane z powietrza.
Śmigłowcowy Zespół Transportowy
Śmigłowcowy Zespół Transportowy pełni dyżur w przypadku wyłączenia z dyżuru samolotu (np. z powodu usterki lub przeglądu).
Procedury Lotniskowe - Przykład Katowice-Muchowiec
Procedury operacyjne LPR mogą być dostosowywane do specyficznych warunków, np. w sytuacjach tymczasowych ograniczeń operacyjnych na lotniskach, takich jak imprezy masowe czy prace budowlane. Przykładem jest procedura opracowana dla lotniska Katowice-Muchowiec, aktywowana wydanym NOTAM-em. Jej celem jest umożliwienie operacji LPR mimo ograniczeń. W takich sytuacjach, zarządzający lotniskiem wyznacza strefę bezpieczeństwa wokół punktu celowania, ograniczając dostęp i wymagając tymczasowego ogrodzenia (min. 1,8 m wysokości) w przypadku imprez masowych. W bezpośrednim otoczeniu strefy bezpieczeństwa nie mogą znajdować się obiekty i infrastruktura podatna na wpływ strumienia podwirnikowego, a w osi podejścia istotne przeszkody lotnicze. Poza godzinami otwarcia lotniska, nadzór operacyjny lotów LPR sprawuje Lotnicze Pogotowie Ratunkowe.