Zapewnienie gotowości operacyjnej to jedno z najważniejszych zadań każdej jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Na realizację tego zadania składa się wiele czynników, a kluczowym elementem weryfikacji są regularne inspekcje. Strażacy ochotnicy są gotowi nieść pomoc o każdej porze dnia i nocy, zostawiając bieżące obowiązki i udając się do remizy na dźwięk syreny lub innego powiadomienia.
Jednostki OSP poddawane są regularnym inspekcjom gotowości operacyjnej, których celem jest sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. W celu zachowania pełnej gotowości do działania, należy zwrócić uwagę na szereg obszarów.
Czym jest gotowość operacyjna?
Gotowość ratowników to dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze. Jest to fundamentalny aspekt, który decyduje o możliwości podjęcia interwencji. Gotowość bazy technicznej obejmuje sprawność pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Dodatkowo, bez sprawnego systemu alarmowania jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut, co jest kluczowym kryterium.
Analizując stan gotowości operacyjnej swojej jednostki, pomocne jest zarządzenie Komendanta Głównego PSP dotyczące przeprowadzania inspekcji.
Ewolucja zasad przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej
Inspekcje gotowości operacyjnej ochotniczych straży pożarnych włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) przeprowadza się zgodnie z wystandaryzowanymi kryteriami, określonymi w zarządzeniu Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Początki i rozwój wytycznych
Aby uregulować kwestie związane z przeprowadzaniem inspekcji, Komendant Główny PSP powołał w 2011 r. zespół do spraw opracowania wytycznych. Zostały one przesłane komendom wojewódzkim (miejskim, powiatowym) PSP i Zarządowi Głównemu Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP do zaopiniowania, a następnie zatwierdzone przez Komendanta Głównego PSP 1 grudnia 2011 r.
W 2013 r. zatwierdzone zostały przez Komendanta Głównego PSP Zasady ewidencji prowadzonych inspekcji gotowości operacyjnej, które określały formę oraz częstotliwość przesyłania przez komendy wojewódzkie (miejskie, powiatowe) PSP planów i sprawozdań ze zrealizowanych inspekcji, w tym prowadzonych w OSP.
Ujednolicenie zasad i nowe zarządzenie z 2017 roku
Przeprowadzona pod koniec 2016 r. przez Komendę Główną PSP analiza obowiązujących dokumentów regulujących kwestie związane z inspekcjami gotowości operacyjnej podmiotów KSRG wykazała potrzebę ujednolicenia zasad dla wszystkich zarządzających inspekcję. Dotyczyło to w szczególności metodyki prowadzenia oceny gotowości operacyjnej - zarówno w stanowiskach kierowania Państwowej Straży Pożarnej, jak i w ochotniczych strażach pożarnych. Stwierdzono także potrzebę przygotowania nowego zarządzenia, które zbierałoby wszystkie obowiązujące dokumenty dotyczące inspekcji w jednym miejscu.
W 2017 r. na polecenie zastępcy Komendanta Głównego PSP przygotowano projekt aktualizacji zarządzenia nr 5 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z 26 czerwca 2013 r. w sprawie sposobu przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (DzUrz KG PSP poz. 14). Główna zmiana, wprowadzona 28 grudnia 2017 r., dotycząca sposobu przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej OSP włączonych do KSRG, to przede wszystkim rozszerzenie skali punktowej z zakresu 0-50 pkt do 0-100 pkt. Zmieniono również wagę oceny poszczególnych elementów, co pozwoliło na bardziej precyzyjną ocenę. Inspekcje w całym kraju są od tego momentu prowadzone według jednolitych zasad, co umożliwia prowadzenie analiz porównawczych i wygenerowanych wniosków systemowych.
Kluczowe zmiany w ocenie
Zmiana nastąpiła również w kwestii ocenianych elementów - ocenie podlega także wiedza teoretyczna druhów, co jest szczególnie istotne w aspekcie ich bezpieczeństwa podczas prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Zwiększono też punktację za gotowość pojazdów i sprzętu oraz za ćwiczenie, aby położyć większy nacisk na kluczowe elementy inspekcji. W przypadku oceny ćwiczenia zmiana jest szczególnie istotna, ponieważ zakłada możliwość uzyskania 50 pkt, czyli połowy wszystkich punktów możliwych do zdobycia podczas inspekcji.
Kolejną ważną zmianą jest korekta punktacji, dająca przewodniczącemu zespołu inspekcyjnego możliwość dodania lub odjęcia punktów (w zakresie 0-10 pkt) w przypadku wystąpienia sytuacji nieprzewidzianej w elementach podlegających ocenie.
Podstawy prawne inspekcji
Zagadnienia dotyczące zarządzania oraz sposobu przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej reguluje ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (DzU z 2017 r. poz. 1204, z późniejszymi zmianami).
- Do zadań Komendanta Głównego PSP należy organizowanie centralnego odwodu operacyjnego oraz przeprowadzanie inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, których siły i środki tworzą centralny odwód operacyjny (art. 10 ust. 1 pkt 2, lit. c). Komendant Główny PSP ustala w drodze zarządzenia sposób przeprowadzania inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów KSRG.
- Do zadań komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej należy przeprowadzanie inspekcji gotowości operacyjnej podmiotów Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego na obszarze województwa (art. 12 ust. 1 pkt 2).
- Do zadań komendanta powiatowego (miejskiego) należy przeprowadzanie inspekcji gotowości operacyjnej ochotniczych straży pożarnych na obszarze powiatu pod względem przygotowania do działań ratowniczych (art. 13 ust. 1 pkt 11a).
Załącznik nr 4 do wspomnianego zarządzenia określa metodykę oceny gotowości operacyjnej, w tym metodykę oceny gotowości operacyjnej ochotniczych straży pożarnych.
Przebieg inspekcji gotowości operacyjnej OSP
Inspekcje są niezapowiedziane i mogą mieć miejsce o różnej porze. Poniżej omówimy etapy inspekcji określone w Zarządzeniu Nr 10 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 28 grudnia 2017 r.
Alarmowanie i wyjazd zastępu
Najczęściej inspekcja zaczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny. Po dotarciu zespołu do remizy uruchamiany jest system alarmowania strażaków. W momencie startu systemu rozpoczyna się pomiar czasu, który zostanie zatrzymany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Według wytycznych brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji.
Ocena tego etapu realizowana jest w oparciu o czas oraz prawidłowość wykonania wymagań. W celu otrzymania punktów na tym etapie zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Jeżeli na alarm przybędzie tylko kierowca, dowódca i jeden strażak, jednostka nie otrzyma żadnego punktu.
Zespół inspekcyjny ocenia również wpływ wycofania jakiegokolwiek pojazdu lub sprzętu z podziału bojowego na możliwość skutecznego podejmowania działań.
[HIT][OD ŚRODKA] Wyjazd alarmowy Plutonu Gaśniczego 491[R]22, 25 i 53 z JRG Łańcut
Weryfikacja wiedzy teoretycznej
Weryfikacja posiadanej wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu. Praktycznie jest to test wiedzy złożony z 10 pytań zamkniętych z jedną prawidłową odpowiedzią. Test realizowany jest z podziałem na trzy grupy: dowódcy, kierowcy, ratownicy. Do sprawdzianu wiedzy teoretycznej wykorzystywane są pytania, których bazę udostępnia Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej. Baza pytań dostępna jest również w aplikacjach wspierających strażaków.
Ocena ćwiczenia bojowego i meldunek o gotowości
Ten etap inspekcji jest kluczowy, ponieważ za niego można uzyskać najwięcej punktów - aż 50. Podczas ćwiczeń bojowych ocenia się nie tylko umiejętności praktyczne, ale także organizację i komunikację. Standardowo, drużyna w uzbrojeniu osobistym ustawia się w kolejności pełnionych funkcji przed linią startu. Dowódca drużyny melduje sędziemu o gotowości do rozpoczęcia ćwiczenia.
Po otrzymaniu zgody słowem "rozpoczynać", dowódca wydaje rozkaz, na przykład: "stanowisko wodne przy zbiorniku, rozdzielacz na wysokości dwóch odcinków W-75, linie gaśnicze z dwóch odcinków W-52, rota I obrócenie /złamanie tarczy, rota II przewrócenie pachołków, na linie startu w tył rozejść się". Wydanie błędnego rozkazu lub niewłaściwy rozkaz traktowany jest jako błąd ("Niewłaściwe wydanie rozkazu").
W kontekście Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP), dowódca również musi zameldować sędziemu o gotowości drużyny do zawodów.
Ocena bazy technicznej i infrastruktury
Ten etap nie jest oceniany w skali punktowej. Zespół inspekcyjny sporządza opis, który uwzględnia, czy stan infrastruktury (np. remizy, garażu) ma wpływ na obniżenie gotowości operacyjnej.
Po zakończonej kontroli następuje przedstawienie końcowej oceny dla jednostki OSP.
Wyzwania w utrzymaniu gotowości operacyjnej OSP
Często pojawia się pytanie, czy jednostka ma problem z zapewnieniem gotowości bojowej. Analizy i rozmowy ze strażakami wskazują, że największym wyzwaniem nie jest brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą. Dla strażaka nie ma nic gorszego od braku możliwości wyjechania do zdarzenia.
Problemy z kierowcami
Obecnie nie ma rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursów prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia. Warto jednak próbować wypracować porozumienie z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy. Jeżeli w szeregach jednostki znajduje się strażak, który chciałby zrobić odpowiednie uprawnienia, bardzo ważne jest wspieranie go przez doświadczonych kierowców. Warto również szukać nowych strażaków, którzy mogliby wnieść kompetencje kierowcy do jednostki.
Niedobór dowódców
Sprawa z dowódcami jest nieco prostsza, ponieważ wszystkie szkolenia niezbędne do bycia dowódcą realizowane są przez Państwową Straż Pożarną. Jednostki, które regularnie szkolą swoich strażaków, nie będą miały problemu z dobrymi dowódcami. Aby zostać dowódcą, należy ukończyć kurs kierujących działaniem ratowniczym.
Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości
W zakresie oceny gotowości ratowników najczęściej stwierdzaną nieprawidłowością jest brak uzbrojenia osobistego, który wystąpił w 15% wszystkich przeprowadzonych inspekcji. Ponadto pojawiały się braki w dokumentacji działań ratowniczych (zgodnej z rozporządzeniem MSWiA w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego), które wystąpiły w 11% przeprowadzonych inspekcji.
Utrzymanie i monitorowanie gotowości bojowej
Powinniśmy stale troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków oraz motywować obecnych. Pomysłów na zwiększenie zaangażowania strażaków jest wiele, a podstawą jest dobrze funkcjonujący zarząd jednostki.
Jeżeli jednostka ma wystarczającą liczbę strażaków, ale zdarzają się problemy z zapewnieniem gotowości, warto wdrożyć monitorowanie gotowości bojowej. Monitorowanie bieżącej gotowości często odbywa się oddolnie, poprzez wzajemne uzgadnianie dostępności. Jednak coraz częściej pojawiają się sygnały o potrzebie przygotowania narzędzia pomagającego monitorować dostępność strażaków w danej chwili. Istnieją aplikacje, które oferują dostęp do tablicy gotowości bojowej, gdzie strażacy mogą z każdego miejsca określić swój stan gotowości dwoma kliknięciami.