Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to lokalna, społeczna jednostka ratowniczo-gaśnicza składająca się z ochotników - mieszkańców danej miejscowości - którzy dobrowolnie angażują się w ochronę przeciwpożarową i ratownictwo w swojej okolicy. OSP jest umundurowaną organizacją wyposażoną w specjalistyczny sprzęt pożarniczy, działającą najczęściej w formie stowarzyszenia rejestrowego. Oznacza to, że oprócz roli w systemie bezpieczeństwa, prawnie każda jednostka OSP jest organizacją pozarządową (NGO) z własnym statutem, zarządem i wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego.
Rola i zadania OSP
Głównym celem OSP jest walka z pożarami oraz udział w akcjach ratowniczych podczas innych zagrożeń, takich jak klęski żywiołowe (np. powodzie, wichury) czy wypadki komunikacyjne. Strażacy-ochotnicy z OSP często są pierwsi na miejscu zdarzenia w swojej wsi lub gminie - gaszą pożary domów, stodoł, lasów, usuwają powalone drzewa, wypompowują wodę z zalanych piwnic, udzielają kwalifikowanej pierwszej pomocy poszkodowanym przed przybyciem innych służb. Poza działaniami ratowniczo-gaśniczymi, OSP pełnią także ważną funkcję społeczną i edukacyjną. Strażacy-ochotnicy prowadzą pogadanki w szkołach o bezpieczeństwie przeciwpożarowym, organizują pokazy pierwszej pomocy, angażują się w życie lokalnej społeczności (festyny, zabezpieczanie imprez masowych). Przy wielu OSP działają Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) - czyli grupy młodzieży szkolnej trenującej podstawy pożarnictwa pod okiem doświadczonych druhów.
Organizacja i wyposażenie OSP
Każda Ochotnicza Straż Pożarna jest zorganizowana podobnie jak stowarzyszenie. Członkowie OSP wybierają zarząd (na czele z prezesem OSP), komisję rewizyjną, uchwalają statut i plan działalności. Jednostka może zostać włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) - jest to ogólnopolska sieć jednostek, które spełniają określone standardy wyszkolenia i wyposażenia. Około 5 tysięcy spośród ponad 16 tysięcy OSP w Polsce należy do KSRG. Bycie w KSRG oznacza dodatkowe obowiązki (dyspozycyjność, określona liczba wyszkolonych ratowników, wymagany sprzęt), ale także dodatkowe przywileje - m.in. dodatkowe dofinansowania.
Większość OSP posiada swoją remizę strażacką - budynek będący jednocześnie garażem dla wozów i sprzętu oraz zapleczem socjalno-szkoleniowym. Remizy te często należą do gminy (samorządu), a są użyczane OSP na potrzeby działalności. Standardowym wyposażeniem aktywnej jednostki OSP jest przynajmniej jeden średni lub lekki samochód strażacki (ratowniczo-gaśniczy) z motopompą, zestaw węży, hydrantów, drabin, agregatów itp., a także osobiste wyposażenie strażaków (ubrania specjalne, hełmy, buty, aparaty oddechowe).
Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych z 2021 roku
W 2022 roku weszła w życie nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (z 17 grudnia 2021 r.), która uregulowała status prawny OSP i wprowadziła szereg zmian. Najgłośniej komentowanym zapisem było ustanowienie świadczenia ratowniczego - strażacy-ochotnicy, kobiety po 20 latach czynnej służby i mężczyźni po 25 latach, którzy brali udział w akcjach, otrzymują dodatkowe świadczenie pieniężne (od 2022 r. jest to około 200 zł miesięcznie, wypłacane z budżetu państwa). Ustawa potwierdziła też obowiązek gmin do zapewnienia środków dla OSP, uregulowała status członków młodzieżowych drużyn (zapewnienie ubezpieczenia, możliwości udziału w zawodach), a także doprecyzowała zadania OSP (nie tylko gaśnicze, ale i np. pomoc przy klęskach żywiołowych, działania ekologiczne, kulturalne itp.).
Źródła finansowania Ochotniczych Straży Pożarnych
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych odbywa się z wielu różnych źródeł - od środków publicznych (samorządowych i państwowych), przez fundusze celowe, po darowizny i własne inicjatywy. Jest to swoisty montaż finansowy, ponieważ utrzymanie gotowości bojowej, zakup wozu czy sprzętu przekracza zwykle możliwości jednej instytucji. W praktyce każda aktywna OSP korzysta z kombinacji tych źródeł.
1. Wsparcie z budżetów gmin
Zgodnie z prawem, zaspokajanie zbiorowych potrzeb w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy do zadań własnych gminy. W praktyce oznacza to, że gmina finansuje podstawowe koszty funkcjonowania OSP na swoim terenie. Z budżetu gminy pokrywane są takie wydatki jak: bieżące utrzymanie remizy (media, drobne remonty), paliwo i ubezpieczenie pojazdów, podstawowe wyposażenie osobiste strażaków, konserwacja sprzętu, szkolenia podstawowe. Gmina może przekazywać OSP środki w formie dotacji celowej (na konkretne zakupy, np. motopompy) lub opłacać rachunki bezpośrednio. Często też gminy partycypują w większych inwestycjach, np. dokładają znaczącą kwotę do zakupu nowego samochodu pożarniczego.
2. Państwowe programy i dotacje (MSWiA, NFOŚiGW, WFOŚiGW)
Państwo polskie wspiera finansowo OSP poprzez różne kanały. Przede wszystkim, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) corocznie przekazuje środki, które trafiają do jednostek OSP za pośrednictwem Komendanta Głównego PSP. Dzieje się to na podstawie wniosków składanych przez OSP - każda jednostka (zazwyczaj poprzez właściwego komendanta powiatowego PSP) może złożyć wniosek o dotację na realizację swoich zadań ustawowych.
Dotacje dla OSP w KSRG
Jednostki należące do KSRG otrzymują dofinansowanie na zapewnienie gotowości operacyjnej. Jest to kwota ustalana odgórnie (co roku może być inna) dzielona pomiędzy wszystkie OSP w systemie. Środki te można przeznaczyć np. na zakup umundurowania bojowego, środków łączności, sprzętu ratowniczego, remonty wozów czy obiektów. Dodatkowo OSP w KSRG mają priorytet w programach rządowych.
Dotacje dla OSP poza KSRG
Również jednostki spoza systemu otrzymują wsparcie, choć nieco mniejsze. MSWiA co roku ogłasza program dotacyjny (często nazywany potocznie „dotacją ministerialną”) dla wszystkich OSP. Przykładowo w 2023 r. pula do podziału wynosiła ok. 22 mln zł dla jednostek spoza KSRG. Każda OSP mogła aplikować o dofinansowanie zakupu niezbędnego sprzętu i wyposażenia - np. pomp, węży, ubrań ochronnych, hełmów, pilarek do drewna, zestawów PSP R1 do pierwszej pomocy itp. Są ustalane kategorie wydatków i limity (np. określona maksymalna kwota na motopompę czy defibrylator). Wniosek zatwierdza komendant PSP i trafia do KG PSP, a następnie środki są przekazywane danej OSP poprzez umowę z komendantem PSP.
Programy MSWiA i inicjatywy specjalne
Niekiedy pojawiają się dodatkowe środki z budżetu państwa - np. w 2019 roku rząd uruchomił program 5000+ dla OSP, w ramach którego każda jednostka OSP mogła otrzymać jednorazowo 5000 zł na działalność kulturalno-edukacyjną (taką jak organizacja zawodów sportowo-pożarniczych, festynów, szkoleń dla mieszkańców z pierwszej pomocy). Warunkiem było złożenie wniosku i zobowiązanie do spożytkowania pieniędzy na cele inne niż bezpośrednie ratownictwo (czyli rozwój społeczny OSP). Program cieszył się ogromnym zainteresowaniem, praktycznie wszystkie OSP w kraju skorzystały z tego dofinansowania.
Wsparcie z Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
Narodowy/Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW) wspierają zakup wozów, ponieważ nowe pojazdy są bardziej ekologiczne (spełniają normy emisji) i służą m.in. do zwalczania skutków klęsk środowiskowych. Od 2021 r. istnieje formalna współpraca między MSWiA a Ministerstwem Klimatu - fundusze te dołożyły pieniądze na strażackie zakupy. Często wojewódzkie FOŚ ogłaszają program „Mały Strażak” (na sprzęt) czy dofinansowanie samochodów - OSP lub gmina składa wniosek i może uzyskać np. 50-150 tys. zł.
3. Fundusz z ubezpieczeń od ognia
Istotnym, choć mało zauważanym źródłem finansowania, są wpływy z obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. Na mocy przepisów ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zakłady ubezpieczeniowe odprowadzają część składek z polis przeciwpożarowych na fundusz, z którego wspierane są jednostki ochrony przeciwpożarowej. Środki te trafiają do Komendanta Głównego PSP i są rozdysponowywane na OSP zgodnie z rozporządzeniem MSWiA. Przykładowo, te fundusze często współfinansują zakup nowych wozów strażackich (ubezpieczyciele partycypują np. w 20% wartości pojazdu). Podział tych pieniędzy jest zwykle proporcjonalny do liczby jednostek i potrzeb w poszczególnych województwach.
4. Fundusze Unii Europejskiej
OSP mogą korzystać z funduszy unijnych, głównie za pośrednictwem samorządów województw lub programów krajowych. W poprzednich latach sporo inwestycji w OSP zrealizowano z Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) - np. na Mazowszu za pieniądze z UE zakupiono w latach 2023-2024 aż 187 nowych wozów dla OSP (wsparcie łączną kwotą blisko 250 mln zł w ramach programu „Fundusze Europejskie dla Mazowsza”). Projekty unijne obejmowały również doposażenie strażnic czy szkolenia dla strażaków. W perspektywie 2021-2027 fundusze na OSP mogą pochodzić np. z programów dotyczących adaptacji do zmian klimatu - bo poprawa infrastruktury ratowniczej jest traktowana jako zwiększanie odporności na klęski żywiołowe. OSP mogą też uczestniczyć w projektach transgranicznych czy edukacyjnych finansowanych z UE - np. szkolenia z pierwszej pomocy dla mieszkańców, kampanie informacyjne o bezpieczeństwie (tu często liderem projektu jest gmina lub stowarzyszenie, a OSP jest partnerem realizującym część działań).
5. Fundusz Sprawiedliwości
W ostatnich latach niestandardowym, ale znaczącym źródłem wsparcia był Fundusz Sprawiedliwości - państwowy fundusz powstały z wpłat od sprawców przestępstw, zarządzany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, pierwotnie przeznaczony na pomoc ofiarom przestępstw i działania prewencyjne. W latach 2017-2019 Fundusz ten przeznaczył setki milionów złotych na zakupy nowoczesnego sprzętu ratowniczego dla OSP w całym kraju. Dzięki temu wiele małych jednostek otrzymało np. zestawy hydrauliczne do ratownictwa drogowego, defibrylatory AED, torby medyczne czy motopompy - sprzęt, na który normalnie nie byłoby ich stać. Program ten wzbudził pewne kontrowersje, niemniej efekt był bardzo korzystny dla ochotników.
6. Odpisy podatkowe i darowizny
Ochotnicze Straże Pożarne, jako organizacje pożytku publicznego (wiele OSP ma status OPP) mogą korzystać z odpisów podatkowych od osób fizycznych. Od 2023 r. podatnicy mogą przekazywać 1,5% podatku (wcześniej 1%) wybranej organizacji OPP - liczne OSP widnieją na liście uprawnionych. Dla jednostek, które aktywnie promują taką formę wsparcia, potrafi to przynieść kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy zł rocznie. Poza tym, straże tradycyjnie mogą liczyć na darczyńców: lokalne firmy często fundują sprzęt lub finansują określone zakupy w zamian za reklamę. Mieszkańcy nieraz spontanicznie organizują zbiórki. OSP same także prowadzą różne akcje zarobkowe: tradycją jest noworoczna zbiórka strażacka (strażacy roznoszą kalendarze, a mieszkańcy w zamian wrzucają datek), organizowanie festynów strażackich, loterii fantowych, pokazów - dochód zasila kasę jednostki. Nie przynosi to może ogromnych sum, ale buduje relacje ze społecznością i pozwala np. zakupić drobny sprzęt.
7. Granty na działalność pozaratowniczą
OSP mogą pozyskiwać środki także na działalność pozaratowniczą - podobnie jak Koła Gospodyń Wiejskich czy inne stowarzyszenia. Jeśli strażacy organizują np. zawody sportowe, turniej MDP, szkolenia z pierwszej pomocy dla dzieci, mogą aplikować o granty z zakresu profilaktyki czy edukacji (np. z Ministerstwa Edukacji na programy dla młodzieży, z fundacji bankowych na projekty sportowe itd.). Część OSP pisze projekty do konkursu FIO (Fundusz Inicjatyw Obywatelskich) czy do programów PROO zarządzanych przez Narodowy Instytut Wolności - tam można uzyskać środki na rozwój organizacyjny, doposażenie w sprzęt komputerowy, promocję wolontariatu itp.
Przykłady pozyskiwania funduszy i inwestycji w OSP w różnych regionach
W ostatnich latach jednostki OSP w Polsce otrzymały znaczące wsparcie finansowe z różnych źródeł, co pozwoliło na zakup nowego sprzętu, modernizację remiz oraz szkolenia. Poniżej przedstawiamy przykłady z wybranych województw.
Województwo Warmińsko-Mazurskie
Marszałek województwa Marcin Kuchciński poinformował, że do jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych w regionie trafiło znaczące wsparcie dzięki Funduszom Europejskim dla Warmii i Mazur. W styczniu 2025 roku z działania Adaptacja do zmian klimatu na 11 projektów przyznano ponad 14 milionów złotych. Dodatkowo, zarząd województwa zdecydował o zwiększeniu środków o kolejne prawie 30 milionów, co razem daje ponad 44 miliony złotych. Oznacza to dziesiątki nowych wozów i sprzętu dla strażaczek i strażaków ochotników, przeznaczonych na zakup pojazdów ratowniczo-gaśniczych i lądowo-wodnych, a także dronów, niezbędnych do prowadzenia akcji ratowniczych i usuwania skutków zjawisk o charakterze katastrofalnym lub awarii chemiczno-ekologicznych.
Województwo Łódzkie
Rok 2025 jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej z Łódzkiego mogą zaliczyć do udanych. Z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego mogli za to liczyć na większe wsparcie niż w latach ubiegłych - prawie 9 mln złotych z budżetu województwa oraz około 50 mln zł z funduszy unijnych. Dzięki temu doposażono jednostki, a także zrealizowano kompleksowe termomodernizacje remiz. OSP w Chechle otrzymała prawie 1,7 mln zł, OSP w Grójcu Wielkim ponad 680 tys. zł, a OSP w Załęczu Małym prawie milion złotych na takie inwestycje. Do modernizacji remiz szykują się także strażacy ze Skotnik i Bujen, Gomunic, Pratkowa i Korczewa.
W Ujeździe (pow. tomaszowski) planowana jest budowa nowej siedziby, która będzie dzielona z ratownikami medycznymi. Obiekt powstanie przy ulicy Parkowej i będzie posiadał duży garaż na sześć pojazdów, szatnie, warsztat oraz salę konferencyjno-szkoleniową. Nowy, parterowy budynek powstanie również w Sulejowie, pełniący funkcję świetlicy środowiskowej i zaplecza dla miejscowej OSP, z nowym garażem i zapleczem technicznym.
Fundusze unijne pozwoliły kilku jednostkom na wymianę lub dokupienie wozów ratowniczo-gaśniczych. Z nowych wozów i sprzętu, w tym quadów, cieszą się strażacy z OSP w Kleszczowie, Łękińsku, Wilamowa, Choszczewa, Rozprzy, Lubienia, Niechcic, Dalkowa, Biskupiej Woli, Lubochni, Chorzęcina i Twardej. Nowe wozy bojowe z wyposażeniem, w tym dronami z kamerami termowizyjnymi czy defibrylatorami, trafiły też do dwóch jednostek w Tomaszowie Mazowieckim: OSP Tomaszów - Białobrzegi i OSP Tomaszów - Ludwików. Nowe pojazdy czekają też na druhów z OSP w Opocznie, w Dzielnej i w Drzewicy. OSP w Ujeździe otrzymała 1,18 mln zł na sprzęt, a gmina Rokiciny milion złotych na rozwój ochrony przeciwpowodziowej.
Dodatkowo, Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Łodzi przyznał dotacje 81 jednostkom OSP w ramach Ogólnopolskiego Programu Finansowania Służb Ratowniczych, w wysokości 2 mln złotych. Jednostki mogły starać się o dofinansowanie do 90% kosztów kwalifikowanych przedsięwzięcia, maksymalnie 25 tys. zł. Z powodu dużego zainteresowania, budżet zwiększono o 3 mln zł.
Województwo Wielkopolskie
Wielkopolscy strażacy ochotnicy przygotowują się na wyzwania związane ze zmianami klimatycznymi, w czym pomagają Fundusze Unijne dla Wielkopolski na lata 2021-2027. Marszałek Marek Woźniak zaprezentował 18 lipca 2024 roku 16 projektów, w ramach których kilkadziesiąt strażnic w regionie zostanie doposażonych w nowoczesny sprzęt ratujący życie i mienie. Łączna kwota dofinansowania to blisko 42 mln zł. Środki te pochodzą z Działania 02.05 „Zwiększanie odporności na zmiany klimatu i klęski żywiołowe” i trafią do jednostek OSP działających w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym. Strażacy ochotnicy zyskają m.in. samochody ratowniczo-gaśnicze z wyposażeniem, zestawy narzędzi hydraulicznych, agregaty prądotwórcze, przenośne motopompy, kamery termowizyjne, wybijaki do szyb hartowanych czy taran z oświetleniem. Zaplanowano również szkolenia i modernizacje strażnic.
Mariusz Roga, Dyrektor Zarządu Oddziału Wojewódzkiego Związku OSP RP Województwa Wielkopolskiego, podkreślił, że dzięki pozyskanym środkom unijnym zostanie zrealizowany projekt o wartości ponad 20 milionów zł. Obejmuje on zakup dla 29 jednostek OSP 11 średnich i 10 lekkich samochodów ratowniczo-gaśniczych, 4 zestawów hydraulicznych narzędzi ratowniczych, 2 zestawów hydraulicznych narzędzi ratowniczych z napędem elektrycznym oraz dwie sprężarki do ładowania butli powietrznych. Siedem samochodów trafi do rejonu południowo-wschodniej Wielkopolski, w tym do gmin Brudzew, Tuliszków, Stawiszyn, Ceków, Sieroszewice, Kraszewice i Łęka Opatowska.
Województwo Pomorskie
W ramach naboru „Florek - wsparcie dla OSP”, pomorskie ochotnicze straże pożarne po raz kolejny mogą ubiegać się o dofinansowanie zakupu profesjonalnego sprzętu i wyposażenia oraz środków ochrony indywidualnej strażaków. Na Pomorze trafią 2 mln zł dotacji w ramach tegorocznej edycji programu Florek Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. W 2022 roku Fundusz przekazał dla pomorskich strażaków ponad 4,4 mln zł dotacji. Dofinansowanie obejmuje zakup sprzętu hydraulicznego, wentylatorów oddymiających, pił tarczowych i ratowniczych, kurtyn wodnych, motopomp, syren alarmowych, a także kombinezonów, hełmów, butów, kominiarek i specjalnych rękawic. Od 2016 roku do OSP na Pomorzu trafiły 154 nowe samochody o wartości przekraczającej 125 mln zł.
Program "ORLEN na straży"
Do 30 czerwca br. można składać wnioski do tegorocznej edycji programu grantowego „ORLEN na straży”. Koncern przeznaczył 20 mln złotych na wsparcie dla jednostek Ochotniczej i Państwowej Straży Pożarnej. Maksymalna wysokość grantu w tegorocznej edycji wynosi 150 tys. złotych, które można wykorzystać na zakup sprzętu oraz szkolenia.
Pozyskane wsparcie można przeznaczyć na zakup środków ochrony indywidualnej, sprzętu logistycznego, bezzałogowych statków powietrznych (np. dronów), środków łączności oraz szkoleń. Co najmniej 20 procent wartości każdego grantu przeznaczane będzie na działania edukacyjne, takie jak specjalistyczne szkolenia, kursy doskonalące czy warsztaty.
Program oferuje dwie ścieżki wsparcia. Pierwsza skierowana jest do jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego oraz do jednostek OSP i Państwowej Straży Pożarnej zabezpieczających strategiczne lokalizacje Grupy ORLEN. W ramach tej ścieżki możliwe jest uzyskanie dofinansowania na działania związane z ratownictwem drogowym, chemicznym (w tym gazowym, naftowym i dotyczącym odnawialnych źródeł energii) oraz reagowaniem na zagrożenia wynikające ze zmian klimatu. Druga ścieżka skierowana jest do jednostek, które aspirują do włączenia do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Nabór wniosków do programu potrwa do 30 czerwca 2025 roku, a ogłoszenie wyników nastąpi najpóźniej 8 września 2025 roku.
Praktyczne aspekty pozyskiwania funduszy przez OSP
Wiele zależy od aktywności i zaradności zarządu OSP oraz współpracy z władzami lokalnymi i instytucjami państwowymi.
- Współpraca z samorządem: Dobra relacja z wójtem/burmistrzem oraz radnymi gminy jest kluczowa. Warto zapraszać władze na zebrania OSP, pokazywać osiągnięcia i potrzeby. Przy konstruowaniu budżetu gminy straż powinna przedstawiać uzasadnione wnioski o środki.
- Śledzenie programów centralnych: Każdego roku Komenda Główna PSP przesyła do komend powiatowych informacje o programach dofinansowania dla OSP. Warto być w kontakcie z komendantem powiatowym PSP lub właściwym wydziałem bezpieczeństwa w urzędzie wojewódzkim.
- Korzystanie z porad i szkoleń: Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) często organizuje szkolenia z pozyskiwania funduszy i pisania projektów. Portale branżowe (jak strazacki.pl, remiza.com.pl) publikują newsy o nowych naborach i programach.
- Projekty unijne z OSP w partnerstwie: Jeśli gmina lub powiat przygotowuje duży projekt z funduszy UE dotyczący bezpieczeństwa, OSP powinna się w to włączyć. Dzięki współpracy w ramach większego projektu łatwiej uzyskać dofinansowanie niż startując samemu.