Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) wielu ludziom, szczególnie w lokalnych społecznościach, kojarzy się nie tylko z działalnością operacyjną, lecz również z działalnością kulturalną i społeczną. Lata poświęceń i pracy na rzecz lokalnej społeczności znajdują swoje odzwierciedlenie w systemie odznaczeń OSP, które są symbolicznym wyrazem wdzięczności i najwyższego uznania dla bezinteresownej pomocy.
Znaczenie i cel odznaczeń OSP
Odznaczenia OSP są formalnym wyrazem wdzięczności za trud i zaangażowanie. Głównym celem systemu odznaczeń jest wyróżnienie osób i jednostek za długoletnią, aktywną działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. To formalny sposób docenienia nie tylko bohaterstwa podczas akcji, ale również pracy organizacyjnej, szkoleniowej i społecznej, która wzmacnia struktury OSP. System wyróżnień jest rozbudowany i ma swoją hierarchię.
Złoty Znak Związku OSP RP - najwyższe odznaczenie
Złoty Znak Związku OSP RP to najwyższe i najbardziej prestiżowe odznaczenie w strukturach OSP. Jest ukoronowaniem wieloletniej, ofiarnej służby i symbolem najwyższego uznania za wybitne zasługi na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Nadawany jest za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku OSP RP. Odznaką tą może być uhonorowana osoba lub instytucja, które w sposób znaczący zasłużyły się dla działalności Związku OSP RP. Złotym Znakiem Związku może zostać uhonorowana również cała jednostka OSP, o ile posiada co najmniej 100-letnią tradycję. Osoba lub instytucja przewidziane do nadania Złotego Znaku Związku OSP RP powinny posiadać Złoty Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa". W sytuacjach szczególnych, Prezydium Zarządu Głównego Związku OSP RP, może odstąpić od tego warunku.
- Złoty Znak Związku powinien być umieszczony na wstędze pod kołnierzem koszuli, tak aby był widoczny 1 cm poniżej węzła krawata, a nie wpięty do munduru.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
W hierarchii odznaczeń Ochotniczej Straży Pożarnej Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza zajmuje drugie miejsce, zaraz po Złotym Znaku Związku. To zaszczytne wyróżnienie przyznawane jest za wybitne zasługi w umacnianiu i rozwijaniu Związku OSP RP oraz samych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Medal ten mogą otrzymać OSP i ich członkowie, działacze Związku OSP RP oraz osoby, instytucje i organizacje społeczne. Medalem tym mogą być uhonorowane oddziały Związku OSP RP wyróżniające się w realizacji celów Związku. Warunkiem otrzymania medalu jest posiadanie Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa”. Dodatkowo instytucje i organizacje (w tym OSP) powinny posiadać 75-letni staż swojej działalności. Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza zawsze nadawany jest wraz z dyplomem i wręczany głównie podczas obchodów jubileuszy OSP i Związku OSP RP.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (złoty, srebrny, brązowy)
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” to jedno z najczęściej nadawanych odznaczeń w strukturach OSP, doceniające wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Odznaczenie dzieli się na trzy klasy, przyznawane w kolejności: brązową, srebrną i złotą. Medalem tym mogą być odznaczane osoby, instytucje i organizacje (w tym OSP, ich członkowie oraz działacze Związku OSP RP). Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 4 lata. Ochotnicze Straże Pożarne charakteryzujące się aktywną działalnością mogą być przewidziane do uhonorowania Medalem "Za Zasługi dla Pożarnictwa". Klasa medalu odpowiada jubileuszowi jednostki:
- 25 lat - medal brązowy
- 50 lat - medal srebrny
- 75 lat - medal złoty
Często należy pamiętać, by medale "Za zasługi dla pożarnictwa" umieszczać na takiej wysokości, by ich dolna część nie była niżej niż dół klapy lewej kieszeni piersiowej. W razie, kiedy posiadamy więcej niż jeden rodzaj medali, powinno nosić się najwyższy z każdego rodzaju. Można również zamienić ciężkie medale na baretki.
Odznaka „Strażak Wzorowy”
Odznaka „Strażak Wzorowy” to jedno z podstawowych wyróżnień w hierarchii OSP, przeznaczone dla najbardziej zaangażowanych członków. Jest odznaczeniem jednostopniowym, co w przeciwieństwie do stopniowanego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” podkreśla jego wyjątkowy charakter. Może być nadawana czynnym członkom OSP za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. Strażak OSP przewidziany do nadania tej odznaki powinien złożyć ślubowanie, uzyskać wyszkolenie odpowiadające pełnionej funkcji i posiadać co najmniej trzyletni staż działalności w OSP.
Odznaka „Za Wysługę Lat”
Odznaka „Za Wysługę Lat” jest wyrazem uznania za staż, wierność i systematyczność w służbie. Przewidziana jest dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych i Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych oraz działaczy Związku OSP RP, wykazujących się działalnością przez co najmniej pięć lat. Pierwszy raz odznakę można otrzymać po 10 latach aktywnej działalności. Począwszy od 25 lat służby, jest ona co 5 lat uzupełniana o metalową nakładkę z liczbą oznaczającą kolejne jubileusze. Odznaka uzupełniana jest w cyklu pięcioletnim oznaczeniem liczby lat działalności w OSP. Odznakę nadaje się na wniosek zarządu macierzystej jednostki OSP lub z inicjatywy prezydium zarządu gminnego ZOSP RP.
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP)
Odznakę „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP) stworzono z myślą o najmłodszych adeptach pożarnictwa. Jest to wyróżnienie nadawane członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną działalność w drużynie przy Ochotniczej Straży Pożarnej. Odznaka posiada trzy stopnie:
- pierwszy stopień - brązowa
- drugi stopień - srebrna
- trzeci stopień - złota
Odznaka pierwszego stopnia może być nadana po złożeniu ślubowania i posiadaniu półrocznego stażu w drużynie. Odznaka drugiego stopnia może być nadana po uzyskaniu odznaki pierwszego stopnia i posiadaniu 1,5 rocznego stażu w drużynie. Odznaka trzeciego stopnia może być nadana po uzyskaniu odznaki drugiego stopnia i posiadaniu 2,5 rocznego stażu w drużynie. Członkom MDP w wieku 17-18 lat można przyznać po złożeniu ślubowania srebrną odznakę MDP z pominięciem brązowej. Złotą odznakę można nadać po półrocznym okresie posiadania odznaki srebrnej i wykonywaniu funkcji instruktorskich w szkoleniu drużyny. Złota odznaka MDP może być przyznawana działaczom Związku OSP RP pracującym z młodzieżą pożarniczą.
Zasady noszenia umundurowania i odznaczeń
Często spotykanym błędem strażaków jest niewłaściwe umieszczenie odznaczeń i dystynkcji na swoim umundurowaniu galowym. Prawidłowe noszenie umundurowania i przestrzeganie zasad obowiązujących regulaminów wpływa dodatnio na wizerunek strażaka. Poniżej przedstawiono wytyczne dotyczące prawidłowego rozmieszczenia różnego rodzaju odznaczeń oraz emblematów (opracowanie na podstawie regulaminu umundurowania ZOSP RP):
Odznaczenia i odznaki
- Odznaczenia (ordery, krzyże zasługi) i odznaki (np. medale za zasługi dla pożarnictwa) itp. powinny być umieszczone zgodnie z regulaminem.
- W razie kiedy posiadamy więcej niż jeden rodzaj medali, powinno nosić się najwyższy z każdego rodzaju. Można również zamienić ciężkie medale na baretki, których sposób naszycia na mundurze musi być zgodny z wytycznymi.
- Odznaczenie lub odznakę na sztandar wpinać należy do specjalnego uchwytu (kolucha), który wkręca się w drzewce na wysokości górnej krawędzi płata sztandaru, tak aby podczas prezentacji sztandaru wstęga z odznaczeniami lub odznaką znajdowała się przy płacie ze Znakiem Związku.
- Strażacy występując do dekoracji nie mogą być ubrani w koszule letnie; odznaczenie lub odznaka wymaga poszanowania, dlatego trzeba obowiązkowo występować w umundurowaniu galowym.
Czapki rogatywki
- Do czapek rogatywek nie powinny być przypięte orzełki Wojska Polskiego, Służby Więziennej itp.
- Nie należy nosić przy czapkach rogatywkach złotych galonów, pasków białych, srebrnych, metalowych pasków lub złotych okuć.
- Czapki rogatywki powinny odpowiadać dystynkcjom noszonym na kołnierzach umundurowania lub przy klapie lewej kieszeni munduru lub białej koszuli.
Sznur galowy
- Sznur galowy musi być przypięty do guzika pod pagonem munduru, przy wszyciu rękawa po prawej stronie i do pierwszego górnego guzika zapięcia munduru, a nie pod pagon do guzika przy szyi.
- Przy koszuli letniej sznur galowy powinien być przypięty do guzika pod pagonem prawym, przy wszyciu rękawa, a warkocz z pomponem do guzika pod klapą kieszeni prawej.
Ubiór galowy
- Dowódca prowadzący uroczystość, inni dowódcy pododdziałów, strażacy na uroczystościach z udziałem sztandarów i wręczeniem odznaczeń lub odznak, występują wyłącznie w umundurowaniu galowym, a nie koszulach letnich.
- Do munduru wyjściowego nie należy nosić krawatów cywilnych lub kolorowych koszul.
- Skarpety powinny być czarne, jednolite, bez wzorów.
Uroczystości
- Na uroczystościach w OSR, gdzie dowódcy ubrani są w umundurowanie związkowe, meldunki składa się przedstawicielowi władzy statutowej Związku, a nie PSR.
- Hymn państwowy lub związkowy powinna wykonywać orkiestra dęta OSP, a nie orkiestra taneczna lub kapela itp. W uroczystościach udział powinny brać tylko te orkiestry, które posiadają co najmniej dostateczną umiejętność odegrania hymnu państwowego, związkowego oraz kilku marszy (czysto, równo, z rytmem itp.).
- Orkiestra dęta OSP na uroczystościach ma występować w umundurowaniu związkowym, łącznie z kapelmistrzem.
- Przy uformowaniu jednostki do uroczystości należy stosować zasadę, że na prawym skrzydle, patrząc do trybuny honorowej, zajmują w kolejności miejsca: orkiestra, dowódca pododdziału honorowego, poczet flagowy, poczet sztandarowy, pododdział honorowy, pozostałe OSP tworzące plutony lub kompanie itd.