Dąbrowa Górnicza i jej okolice oferują szereg interesujących placówek muzealnych, które prezentują bogatą historię regionu, jego dziedzictwo przemysłowe oraz tradycje pożarnicze. Od lokalnych izb pamięci po największe instytucje w kraju, muzea te stanowią ważne centra edukacyjne i kulturalne.
Muzeum OSP i Regionu w Tucznawie
Ochotnicza Straż Pożarna Tucznawa w Dąbrowie Górniczej jest jedną z najbardziej aktywnych jednostek OSP w mieście. Z powodzeniem sięga po dotacje i angażuje mieszkańców w inicjatywy na rzecz swojej dzielnicy. W celu kształtowania świadomości ekologicznej społeczeństwa i promowania walorów przyrodniczo-historycznych dzielnicy Tucznawa i Bugaj, OSP utworzyła na swoim terenie ścieżkę dydaktyczną.
Ścieżka Dydaktyczna „Zielona Strona Dzielnicy”
Projekt „Zielona Strona Dzielnicy” powstał przy udziale środków Urzędu Miasta na wniosek straży pożarnej, przy współpracy z kadrą dydaktyczną Szkoły Podstawowej nr 23 w Tucznawie. Panie Maria Grabowska-Kuzior oraz Jadwiga Kozak przygotowały niezbędne materiały dotyczące 7 przystanków ścieżki. Trasa o długości około 5 km, którą można przebyć pieszo lub rowerem, jest idealnym sposobem na spędzenie wolnego czasu.
Podczas wędrówki można zobaczyć:
- Muzeum OSP i Regionu
- Łąki kosaćcowe
- Lipy drobnolistne
- Fragment wydmy śródlądowej
- Kapliczkę z XIX wieku
- Pomnik L. Idzikowskiego
- Piękną panoramę dzielnicy
Ścieżka rozpoczyna się w Muzeum OSP i Regionu, mieszczącym się w budynku remizy. Muzeum jest otwarte w każdą niedzielę od 9:00 do 11:00, a w godzinach popołudniowych po telefonicznej rezerwacji. Przy ogrodzeniu znajduje się tablica z mapą trasy i kolejnymi przystankami. Zakończenie ma miejsce przy pomniku Ludwika Idzikowskiego, obok Szkoły Podstawowej nr 23.
Informacje dla zwiedzających Muzeum OSP i Regionu
Pierwszymi gośćmi ścieżki dydaktycznej były dzieci z miejscowego przedszkola, które oprócz walorów przyrodniczych mogły dodatkowo zapoznać się ze sprzętem, jakim dysponuje straż w Tucznawie. Możliwość „lania” wody i operowanie prądownicą sprawiła im ogromną radość.
Warto zwrócić uwagę na następujące zasady:
- Bilet ulgowy: przysługuje dzieciom powyżej 7 lat.
- Bilet grupowy: przysługuje grupom zorganizowanym liczącym co najmniej 10 osób.
Uwaga grupy: opłata za usługę przewodnicką dotyczy grupy zorganizowanej, liczącej od 10 do 25 osób, która po opłaceniu biletu zbiorowego (8 zł od osoby) decyduje się na oprowadzanie z przewodnikiem. W przypadku grupy zorganizowanej, której uczestnicy nie przekroczyli 7 lat, prosimy o wcześniejsze zgłaszanie (minimum 3 dni przed wizytą) grup zorganizowanych oraz osób indywidualnych chcących skorzystać z usługi przewodnickiej, a także o punktualne przybycie do muzeum w wyznaczonym dniu.
Muzeum Miejskie „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej
Muzeum Sztygarka to miejsce, gdzie przeszłość Zagłębia Dąbrowskiego ożywa, a dziedzictwo regionu nabiera nowego wymiaru. Odwiedzający odkrywają tu historię, przemysłowe tradycje oraz codzienne życie górników i hutników.
Kopalnia Ćwiczebna
Miasta - Dąbrowa Górnicza
Kopalnia Ćwiczebna, zlokalizowana w południowo-wschodniej części obszaru górniczego dawnej kopalni węgla „Paryż” w Dąbrowie Górniczej, w sąsiedztwie ulic Górniczej i Legionów Polskich, jest ewenementem na skalę regionu. Obecnie, od 2 stycznia 2010 roku, trzy poziomy kopalni są udostępnione do zwiedzania jako podziemna trasa turystyczna i cieszą się sporą popularnością.
W pobliżu kopalni, na łagodnym stoku, znajduje się niewielki skwer z pomnikiem Stanisława Staszica. Ponadto w okolicy usytuowany jest kościół pw. św. Barbary oraz zabudowania Zespołu Szkół Zawodowych im. Stanisława Staszica.
Kopalnia Ćwiczebna prezentuje to, w jaki sposób szkolono średnią kadrę górniczą w ramach praktyk uczniowskich. Budowa Kopalni Ćwiczebnej przy Państwowej Szkole Górniczej i Hutniczej (PSGH) rozpoczęła się w kwietniu 1927 roku, a pierwszy etap zakończono w 1929 roku. Kopalnia miała zaznajamiać uczniów z różnorodnymi urządzeniami górniczymi, umożliwiać przeprowadzanie zdjęć geologicznych, dokonywanie pomiarów z zakresu wentylacji i miernictwa podziemnego. Przyszli górnicy wykonywali także drążenie wyrobisk, których sumaryczna długość wyniosła około 250 m. Zajęcia praktyczne uczniów szkół górniczych były realizowane w Kopalni Ćwiczebnej do 1994 roku.
W latach 1958-1961 wykonano szereg prac zabezpieczających wyrobiska sztolni. Wydrążono także wyrobiska pochyłe (upadowa I - zwana też „kamienną” i upadowa II - „południowa”) i wyrobisko poziome, łączące upadowe. Łączna ich długość wyniosła około 100 m, przy różnicy poziomów 14,5 m. Planowano nawet wykonanie szybu, montaż urządzeń szybowych, a także maszyny i wieży wyciągowej. Zamierzano zwiększyć tę liczbę oraz wybudować szyb, który nosiłby nazwę „Staszic”. W latach późniejszych (do 1966 r.) wykonano między innymi chodnik ścianowy i podścianowy. Kopalnia Ćwiczebna udostępnia dwa pokłady węgla kamiennego (o numeracji górniczej 401 i 402).
Warsztaty Artystyczne w Muzeum „Sztygarka”
Muzeum Miejskie „Sztygarka” zaprasza na płatne warsztaty artystyczne dla dzieci i seniorów w roku 2025/2026. Podczas warsztatów projektowania i malowania na porcelanie dzieci samodzielnie stworzą własnoręcznie ozdobione naczynia - talerzyki, filiżanki czy kubki. Warsztaty składają się z dwóch części i pozwalają dzieciom twórczo odkrywać piękno bukowego lasu. W pierwszej części uczestnicy stworzą własny kolaż - pejzaż lasu - na kartonie akwarelowym. Do pracy wykorzystają naturalne elementy z bukowego lasu: patyczki, ziemię, liście i trawy, które będą doklejać, uzupełniając obraz rysunkiem i malowaniem.
Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach
Oprócz Centralnego Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach, mającego statut muzeum państwowego, istnieje w kraju wiele innych placówek gromadzących zbiory pożarnicze, które, choć są nazywane muzeami, nie spełniają wymogów stawianych muzeom przez ustawę „O ochronie dóbr kultury i o muzeach”.
Historia i Status Centralnego Muzeum Pożarnictwa
Centralne Muzeum Pożarnictwa (CMP) powstało z szacunku dla historii i z potrzeby serca w dniu 14 września 1975 roku. W styczniu 1976 roku Muzeum uzyskało status placówki państwowej o ponadregionalnym zasięgu. Do 1991 roku było finansowane, tak jak wszystkie placówki kultury, ze środków Funduszu Rozwoju Kultury. Z dniem 1 lipca 1992 roku muzeum włączono w struktury organizacyjne Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej, natomiast 10 lutego 1993 roku otrzymało nowy statut i nazwę Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Od 1997 roku posiada swój oddział zamiejscowy - Wielkopolskie Muzeum Pożarnictwa w Rakoniewicach.
Pierwszą siedzibą muzeum były budynki obozu hitlerowskiego przy ulicy Powstańców w Mysłowicach. W 1991 roku nową siedzibą muzeum stały się hale przy ulicy Stadionowej w Mysłowicach. Od 1992 roku muzeum zostało wcielone w struktury Państwowej Straży Pożarnej i zmieniło nazwę na Centralne Muzeum Pożarnictwa. Jest to największa tego typu placówka w Polsce i jedna z największych w Europie. Muzeum zlokalizowane jest w dzielnicy Mysłowic - Słupnej przy skrzyżowaniu autostrady A4 Wrocław-Kraków, drogi ekspresowej S1 Warszawa-Cieszyn oraz drogi wojewódzkiej 934 Katowice-Oświęcim.
Misja i Zbiory CMP
Misją Centralnego Muzeum Pożarnictwa jest przechowywanie, gromadzenie, dokumentowanie oraz eksponowanie dorobku i dziedzictwa polskiego pożarnictwa. CMP jest największą tego typu placówką w Polsce i jednym z największych w Europie. Muzealne zbiory liczą ponad 4 tysiące eksponatów. Najciekawsze z nich wyeksponowano, ujmując w działy tematyczne. W Muzeum znajdują się zarówno ekspozycje stałe, jak i czasowe.
Wśród eksponatów można znaleźć:
- Motopompy oraz unikalną pompę parową firmy G. A.
- Samochody gaśnicze i autodrabiny.
- Sprzęt alarmowy.
- Sprzęt oświetleniowy, w tym pochodnie, latarki, lampy.
- Umundurowanie oraz hełmy strażackie (paradne i bojowe), pokazujące zarówno charakter ubioru strażackiego z końca XIX wieku używanego w strażach Austrii, Prus czy Rosji, jak i XX-wieczne wzory umundurowania z większości państw europejskich oraz z innych kontynentów.
Ponadto w zbiorach Muzeum znajdują się liczne wydawnictwa specjalne, dyplomy, fotografie, plakaty o tematyce przeciwpożarowej oraz odznaczenia strażackie, w tym medal im. Józefa Tuliszkowskiego i Złoty Znak Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, który to placówka otrzymała w uznaniu całokształtu dokonań z okazji jubileuszu XX-lecia Muzeum. W 1990 roku tutejsza placówka wydała I tom periodyku naukowego "Muzealny Rocznik Pożarniczy", który realizuje problematykę historyczną ochrony przeciwpożarowej.
Muzeum organizuje cykliczne imprezy własne: Dzień Dziecka, Noc Muzeów i Industriada. W myśl statutu, CMP prowadzi współpracę merytoryczno-doradczą z innymi muzeami i izbami tego typu w Polsce.
Centrum Edukacji i Historii Warszawskiej Straży Pożarnej
Centrum Edukacji i Historii Warszawskiej Straży Pożarnej zlokalizowane jest przy ul. Marcinkowskiego 2 w zabytkowym budynku, wybudowanym w 1878 r. na potrzeby koszar Warszawskiej Straży Ogniowej. W ostatnich latach obiekt przeszedł gruntowny remont. Odbudowana została 30-metrowa wieża oraz garaż. Obok centrum nieprzerwanie funkcjonuje Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 5 Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej m.st. Warszawy.
Centrum w założeniach jest przedsięwzięciem niekomercyjnym, przewidzianym dla grup zorganizowanych. Na dwóch kondygnacjach budynku o łącznej powierzchni 1000 m2 przygotowano 15 wystaw prezentujących bogatą historię Warszawskiej Straży Pożarnej, począwszy od jej powstania aż do działań podejmowanych obecnie.
Inne Muzea Pożarnictwa w Polsce
W Polsce działa wiele mniejszych muzeów pożarnictwa, które, choć często nie posiadają formalnego statusu muzeów państwowych, pełnią niezwykle ważną rolę w ratowaniu i dokumentowaniu dziedzictwa pożarniczego. Są to placówki prowadzone przez społeczników i utrzymywane przez zarządy straży, przyczyniające się do zachowania cennych zabytków.
Muzeum w Alwerni
Muzeum Pożarnictwa w Alwerni, województwo małopolskie, założone zostało w 1953 r. przez mgr Zbigniewa Gęsikowskiego, prezesa miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej. Mieści się w budynku stanowiącym własność OSP, utrzymywane jest przez Komendę Wojewódzką Straży Pożarnej oraz naczelnika gminy Alwernia. Zatrudnia jednego pracownika w niepełnym wymiarze czasu pracy. Muzeum gromadzi samochody pożarnicze, sprzęt gaśniczy, strażackie odznaczenia korporacyjne oraz dokumenty archiwalne.
Muzeum w Lidzbarku Welskim
Muzeum Pożarnictwa w Lidzbarku Welskim powstało w 1974 r. z inicjatywy działacza pożarniczego, Maksymiliana Angera. Dzięki zaangażowaniu członków miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej i finansowemu poparciu ze strony Zarządu Wojewódzkiego ZOSP w Olsztynie, wybudowano pawilon wystawowy oraz wiatę na sprzęt silnikowy. Muzeum gromadzi sikawki i samochody strażackie, odznaczenia, pieczęcie, sztandary, sprzęt bojowy strażaka. Przestało funkcjonować w 1989 roku. Zbiory znajdujące się w muzeum przekazano do jednostek OSP, do których pierwotnie należały. Część zbiorów przekazano do Kujawsko-Dobrzyńskiego Parku Etnograficznego w Kłóbce (powiat włocławski, gmina Lubień Kujawski), będącego oddziałem Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.
Muzeum w Przeworsku
Muzeum w Przeworsku, podległe zarządowi miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej, mieści się w budynku dawnej powozowni pałacowej Andrzeja Lubomirskiego oraz wzniesionym w 1974 r. pawilonie wystawowym. W 1956 r., z okazji jubileuszu 60-lecia miejscowej OSP, zorganizowano okolicznościową wystawę sprzętu pożarniczego, zaś w 1974 r. otwarto muzeum w nowej siedzibie.
Muzeum w Namysłowie
Muzeum Pożarnictwa przy Namysłowskim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym w Namysłowie powstało w 1950 r. z inicjatywy miejscowej Ochotniczej Straży Pożarnej oraz Namysłowskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego.