Odpowiedni system motywacyjny wpływa na jakość zadań realizowanych przez funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Zaangażowanie strażaków w ratowanie zagrożonego życia ludzkiego i mienia, często z narażeniem własnego bezpieczeństwa, jest doceniane przez przełożonych. Na nich spoczywa ważne i odpowiedzialne zadanie odpowiedniego motywowania podległych funkcjonariuszy.
Nadmiar obowiązków służbowych, ciągłe stykanie się z ludzkimi problemami oraz nieustanny stres mogą zamienić życie strażaka w koszmar. Funkcjonariusz spotyka się z tragediami ludzkimi, które znacznie wykraczają poza normalne doświadczenie przeciętnego człowieka, takimi jak pożary, wypadki komunikacyjne czy katastrofy budowlane. Takie doświadczenia obciążają ratownika psychicznie, dlatego kluczowe jest, aby strażak nie odczuwał, że jego wysiłek pozostaje niezauważony. Istotne jest zatem, w jaki sposób można zmotywować strażaka i jakie działania przełożonych mogą pokazać, że formacja docenia jego zaangażowanie i wysiłek.
Nagroda Roczna: Podstawowe Zasady
Warunki przyznawania i wysokość
Zgodnie z art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (dalej: ustawa o PSP), strażakowi za służbę pełnioną nienagannie w danym roku kalendarzowym przysługuje nagroda roczna. Wysokość nagrody wynosi 1/12 uposażenia otrzymanego w roku kalendarzowym, za który ona przysługuje. Nagrodę roczną należy wypłacić do 31 marca roku kalendarzowego następującego po roku, za który ona przysługuje (art. 95 ust. 9 ustawy o PSP).
Wyjątki od warunku nienagannej służby (nie wpływające na prawo do nagrody)
Warunek nienagannej służby nie ma zastosowania w określonych przypadkach, co oznacza, że nagroda roczna przysługuje strażakowi pomimo przerw w wykonywaniu obowiązków służbowych. Dotyczy to sytuacji, gdy strażak:
- przebywał ponad 6 miesięcy w danym roku kalendarzowym na zwolnieniu lekarskim w związku z wypadkiem w służbie.
- korzystał ze zwolnienia od wykonywania zajęć służbowych z przyczyn, o których mowa w art. 185 § 2 lub art. 188 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dot. zwolnień pracownicy ciężarnej na badania lekarskie oraz zwolnień na opiekę nad dzieckiem).
- korzystał ze zwolnienia od wykonywania zajęć służbowych w razie urodzenia się dziecka strażaka, zgodnie z przepisami wykonawczymi.
- korzystał ze zwolnienia od wykonywania zajęć służbowych z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem, o którym mowa w art. 33 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
- został zwolniony ze służby w związku z nabyciem uprawnień do emerytury lub renty.
- zmarł albo został uznany za zaginionego.
Kiedy nagroda roczna może być obniżona lub nie przyznana?
Komendant nie może obniżyć ani nie wypłacić nagrody rocznej z powodu subiektywnej oceny "stosunku i podejścia do pełnienia służby" czy "niezadowalających wyników sportowych" lub testów podziału bojowego z inspekcji, jeśli nie odpowiada to wyraźnym przesłankom ustawowym. Takie działania byłyby niezgodne z zapisami ustawy. W przypadku niezadowalającego podejścia do służby, komendant ma natomiast szeroki wachlarz innych zgodnych z prawem sposobów oddziaływania na funkcjonariusza, niekoniecznie związanych z nagrodą roczną.
Przesłanki obniżenia nagrody (nie mniej niż o 50%)
Nagrodę roczną obniża się strażakowi nie mniej niż o 50% w przypadkach:
- popełnienia przestępstwa lub przestępstwa skarbowego stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądu;
- naruszenia dyscypliny służbowej, stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem komisji dyscyplinarnej;
- otrzymania negatywnej opinii służbowej, o której mowa w art. 38 ust. 2 pkt 2 ustawy o PSP (czyli nieprzydatności na zajmowanym stanowisku).
Przesłanki nieprzyznania nagrody
Nagroda roczna nie przysługuje strażakowi w przypadkach:
- skazania prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe umyślne;
- popełnienia czynu, za który strażakowi wymierzono jedną z ciężkich kar dyscyplinarnych, o których mowa w art. 117 ust. 1 pkt 3-5 ustawy o PSP (czyli wyznaczenie na niższe stanowisko służbowe, obniżenie stopnia, wydalenie ze służby);
- zwolnienia ze służby na podstawie art. 43 ust. 2 pkt 2 i ust. 3 pkt 4a ustawy o PSP.
Zawieszenie uprawnienia do nagrody rocznej
Uprawnienie do nagrody rocznej zawiesza się na okres toczącego się przeciwko strażakowi postępowania karnego w sprawie o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe lub postępowania dyscyplinarnego, o czyn popełniony w roku kalendarzowym, za który nagroda jest przyznawana. W przypadku gdy nagroda roczna została już wypłacona, a postępowanie karne lub skarbowe nie zostało zakończone do dnia zwolnienia strażaka ze służby, zawieszeniu podlega ustalenie uprawnienia do nagrody rocznej za ostatni rok służby.
Kontekst prawny zawieszenia
W ocenie Sądu, instytucja "zawieszenia uprawnienia do nagrody rocznej", zastosowana w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 grudnia 2007 r. w sprawie nagród i zapomóg dla strażaków Państwowej Straży Pożarnej, została wydana zarówno w granicach upoważnienia ustawowego (art. 95d ustawy o PSP), jak też w celu pełniejszego wykonania przepisów ustawy. Ustawodawca, delegując kompetencje prawodawcze w zakresie "trybu przyznawania nagród", dopuścił stosowanie różnych instytucji prawnych do realizacji przyjętych celów.
Wolą ustawodawcy było ograniczenie lub pozbawienie prawa do nagrody rocznej tych strażaków, którzy swoim zachowaniem naruszyli przepisy karne, karno-skarbowe czy też normy dyscypliny służbowej. Zasadą jest, że restrykcja ta ma nastąpić za rok kalendarzowy, w którym strażak popełnił przestępstwo lub czyn. Jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy nagroda została już za ten rok wypłacona, jej obniżenie lub nieprzyznanie może nastąpić za rok, w którym postępowanie karne lub dyscyplinarne zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem lub strażak został zwolniony ze służby (art. 95 ust. 8 ustawy).
Ustanowienie w rozporządzeniu instytucji zawieszenia uprawnienia do nagrody rocznej służy efektywnej realizacji tego rozwiązania, wstrzymując wypłatę nagrody na czas toczących się postępowań, z uwagi na to, że wysokość i wypłata świadczenia będzie ściśle uzależniona od ich wyniku.
Moment wszczęcia postępowania dyscyplinarnego
Zgodnie z art. 124 ust. 1 ustawy o PSP, rzecznik dyscyplinarny składa wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego na żądanie przełożonego dyscyplinarnego, po uprzednim przeprowadzeniu czynności sprawdzających. Przyjmuje się, że to sam fakt złożenia przez rzecznika dyscyplinarnego do komisji dyscyplinarnej wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego determinuje moment zainicjowania tego postępowania. Wniosek ten jest sporządzany w oparciu o przeprowadzone wcześniej postępowanie wyjaśniające (czynności sprawdzające) mające na celu sprecyzowanie danego czynu zabronionego.
Przykładowo, decyzja Komendanta Powiatowego Państwowej Straży Pożarnej o zawieszeniu wypłaty nagrody rocznej może być podjęta na podstawie art. 95 i art. 95d ustawy o PSP oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie nagród i zapomóg, w związku z toczącym się wobec funkcjonariusza postępowaniem dyscyplinarnym. Wszczęcie postępowania dyscyplinarnego skutkuje zawieszeniem uprawnienia do nagrody rocznej.
Inne formy motywacji w Państwowej Straży Pożarnej
STRAŻ POŻARNA - Zobacz, jak pracują prawdziwi Bohaterowie! 🚒 | Film Edukacyjny dla Dzieci
Należy mieć na względzie, że dodatki czy też nagrody pieniężne nie są jedynym wyznacznikiem wpływającym na jakość wykonywanych czynności. W motywowaniu strażaków należy wyważyć bodźce materialne i niematerialne. W tym ostatnim przypadku chodzi o wszelkie sposoby wpływania na zachowanie strażaków, ich rozwój zawodowy, a także zaspokajanie ambicji. Niektórzy chcą zrealizować swoje aspiracje, a angażując się w pracę, kierują się możliwością uzyskania awansu i rozwoju zawodowego.
Nagrody dodatkowe (Art. 95a ustawy o PSP)
Oprócz nagrody rocznej, ustawodawca wyróżnia również nagrodę dodatkową. Zgodnie z art. 95a ust. 1 ustawy o PSP, strażakowi mogą być przyznane nagrody w formie pieniężnej lub rzeczowej za wzorowe wykonywanie zadań służbowych, szczególne osiągnięcia w służbie, realizowanie zadań w warunkach szczególnie trudnych lub wymagających znacznego nakładu pracy. Wzorowe wykonywanie zadań służbowych nie powinno być utożsamiane z pozytywną okresową opinią służbową.
Szczegółowe warunki i tryb przyznawania nagród określa rozporządzenie ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Nagroda może mieć charakter pieniężny lub rzeczowy, a kompetencje do jej przyznania mają przełożeni, o których mowa w art. 95c ustawy o PSP. Mogą oni przyznać nagrodę z własnej inicjatywy lub na wniosek bezpośredniego przełożonego strażaka. Formalna prośba powinna określać rodzaj nagrody i zawierać uzasadnienie. Katalog przesłanek warunkujących przyznanie nagrody nie musi zachodzić jednocześnie, a jej przyznanie ma charakter fakultatywny.
Nagroda okazjonalna stanowi wyróżnienie i jest potwierdzeniem wyjątkowych zasług w wykonywaniu obowiązków służbowych. Do jej otrzymania powinni być wyznaczani strażacy, którzy w sposób szczególny wyróżniają się z całego grona pełniących służbę w PSP.
Dodatek motywacyjny
Formą motywowania, a nawet przejawem uznania dla zasług strażaka, jego szczególnych cech czy kwalifikacji, są dodatki do uposażenia. Szczególne miejsce wśród nich zajmuje dodatek motywacyjny. Jest on przyznawany na określony czas, nie z mocą wsteczną, i stanowi gratyfikację za specjalne umiejętności lub szczególne działania związane ze służbą, ściśle powiązane z realizowaniem powierzonych zadań.
Awansy: Stopień i Stanowisko Służbowe
Zwieńczeniem wysiłków strażaka i spełnieniem jego marzeń może być awans - zarówno w stopniu, jak i na stanowisku służbowym. Stopnie służbowe funkcjonariuszy PSP przyporządkowują ich do odpowiednich korpusów i oznaczają miejsce danej osoby w hierarchii. Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej (art. 54) zawiera zasady awansowania strażaków na wyższe stopnie, uzależniając to od okresu pełnienia służby w danym stopniu. Z reguły nadanie wyższego stopnia następuje w Dniu Strażaka, 4 maja.
Awans może również dotyczyć stanowiska służbowego. Regulacje w tym zakresie znajdują się w art. 36 ustawy o PSP, który stanowi, że mianowanie lub powołanie strażaka na określone stanowisko służbowe zależy od jego wykształcenia ogólnego, kwalifikacji pożarniczych oraz stażu służby albo pracy. Znaczenie mają tu również przepisy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji.
Kształcenie i Rozwój Zawodowy
Drogę do awansu otwiera strażakowi ustawowo przyznana możliwość kształcenia się i podnoszenia swoich kwalifikacji. Zgodnie z art. 106 ust. 1 ustawy o PSP, strażak może być skierowany do szkoły, na przeszkolenie lub na studia. Ustawodawca określa również świadczenie szkoleniowe przysługujące mu w związku z takim skierowaniem. Ponadto, strażacy, którzy na podstawie skierowania kształcą się, mogą skorzystać z urlopu szkoleniowego przeznaczonego na przygotowanie i złożenie egzaminów bądź pracy dyplomowej. Ustawodawca wprowadził również możliwość przyznania na wniosek strażaka płatnego urlopu szkoleniowego w sytuacji, gdy podnosi on kwalifikacje zawodowe lub uzupełnia wykształcenie. Taka forma motywacji pobudza w funkcjonariuszach chęć dalszego rozwoju zawodowego, przynosząc obopólną korzyść - strażak zdobywa dodatkowe kwalifikacje umożliwiające mu awansowanie, a formacja zyskuje lepiej wykwalifikowanych pracowników.
Wyróżnienia (Art. 73 ust. 1 ustawy o PSP)
Inną formą motywowania strażaka jest wyróżnienie. Ustawodawca w art. 73 ust. 1 ustawy o PSP wymienia następujące formy wyróżnienia funkcjonariusza, który wzorowo wykonuje swoje obowiązki:
- pochwała;
- krótkoterminowy, płatny dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze do 10 dni rocznie;
- przedterminowe nadanie wyższego stopnia;
- odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej”;
- przedstawienie do orderu lub odznaczenia.
Szczegółowe warunki przyznawania wyróżnień zawiera rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji, które zaznacza, że wyróżnienie następuje w sposób uroczysty. Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” to zaszczytne wyróżnienie nadawane w szczególności za wykazanie wyjątkowej ofiarności i odwagi w bezpośrednich działaniach ratowniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia, a także za długoletnią ofiarną służbę, pracę zawodową lub działalność społeczną na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Wyróżnia się trzy rodzaje odznaki: brązową, srebrną i złotą, przy czym w każdym stopniu może być nadana tylko raz.
Podsumowanie
Nie ulega wątpliwości, że strażacy powinni być godnie wynagradzani za trud włożony w wykonywanie zadań służbowych, również w formie nagród okolicznościowych. Państwowa Straż Pożarna jest finansowana z budżetu państwa, co oznacza, że wysokość nagród jest poddawana ścisłej reglamentacji prawnej. Gospodarka finansowa musi być prowadzona w sposób racjonalny i uzasadniony, a osoba dysponująca środkami publicznymi sprzecznie z przepisami może narazić się na odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.
System motywacyjny w PSP, obejmujący zarówno nagrody roczne, dodatkowe, jak i niematerialne formy uznania, jest kluczowy dla utrzymania wysokiej jakości służby. Funkcjonariusze pożarnictwa, cieszący się największym zaufaniem społecznym, powinni mieć świadomość, że ich wysiłek, często ponadnormatywny, zostanie zrekompensowany i doceniony.