Ospa wietrzna, wywoływana przez wirus Varicella-zoster virus (VZV), to choroba zakaźna, która choć najczęściej dotyka dzieci i ma u nich stosunkowo łagodny przebieg, może być znacznie cięższa u młodzieży i dorosłych, prowadząc do większej liczby powikłań. Często bywa tak, że osoba uważa, iż nigdy nie chorowała na ospę, podczas gdy badania laboratoryjne wskazują na przebycie infekcji, lub też przechorowała ją tak łagodnie, że nie zostało to zauważone. Niniejszy artykuł wyjaśnia, jak rozpoznać tę chorobę, jakie są sposoby weryfikacji przebytej ospy, a także jak postępować w przypadku kontaktu z wirusem, szczególnie w grupach ryzyka.
Czym jest ospa wietrzna i jak się rozprzestrzenia?
Ospa wietrzna to choroba o charakterze zakaźnym, którą wywołują wirusy ospy wietrznej oraz półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV). Czynnikiem zakaźnym ospy wietrznej jest po prostu człowiek. Wirus ospy wietrznej przenoszony jest drogą kropelkową i razem z powietrzem, na odległość nawet kilkudziesięciu metrów, stąd nazwa "ospa wietrzna". Do zakażenia może dojść również przez kontakt bezpośredni, a w przypadku kobiet w ciąży, płód może zarazić się przez łożysko.
Zakaźność ospy wietrznej jest bardzo wysoka, sięgając nawet 90% wśród współdomowników, którzy nie chorowali lub nie byli szczepieni. Okres wylęgania ospy wietrznej, czyli czas od zaatakowania organizmu przez wirus do pierwszych objawów, wynosi około 10-21 dni. Osoba chora jest zakaźna na 2 dni przed wystąpieniem wysypki i przestaje zarażać innych, gdy na pęcherzykach pojawią się już strupki, co zwykle trwa około 7 dni.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Ospa wietrzna może rozpoczynać się objawami zwiastującymi, takimi jak kiepskie samopoczucie, bóle mięśni i głowy, gorączka, a czasem biegunka. Następnie pojawia się charakterystyczna wysypka:
- Drobne, czerwone plamki rozmieszczone nieregularnie na skórze tułowia, twarzy, a co ważne - także na owłosionej skórze głowy.
- Plamki szybko przekształcają się w grudki, a następnie w delikatne pęcherzyki otoczone czerwoną obwódką. Na początku pęcherzyki zawierają jasny płyn, który z czasem staje się mętny.
- Wraz z rozwojem choroby pęcherzyki zapadają się lejkowato, zasychając w strupki, które dosyć mocno przylegają do podłoża. Po odpadnięciu strupków mogą pozostawać blizny, otoczone niekiedy brązową obwódką.
- Dla ospy wietrznej bardzo charakterystyczne jest występowanie wysypki w kilku rzutach, co powoduje różnorodność zmian skórnych - na skórze znajdują się wykwity na różnym poziomie rozwoju.
- Wysypka powoduje silne swędzenie, a drapanie strupów może prowadzić do tworzenia się ubytków w naskórku i wtórnych nadkażeń bakteryjnych.
W ciężkich przypadkach ospy wietrznej zmiany skórne mogą przybrać charakter wysypki krwotocznej. Leczenie ospy wietrznej jest zazwyczaj objawowe i polega na obniżaniu gorączki oraz łagodzeniu swędzenia wysypki za pomocą przepisanych przez lekarza środków przeciwświądowych. Ważne jest także dbanie o higienę - krótkie obcinanie paznokci, noszenie bawełnianych rękawiczek na noc, częste kąpiele, zmiana pościeli z dodatkiem specjalnych płynów antyseptycznych oraz częsta zmiana ubrania, aby zminimalizować ryzyko nadkażeń bakteryjnych. W przypadku powikłań konieczna jest hospitalizacja.
Ospa wietrzna i półpasiec (wirus ospy wietrznej i półpaśca)
Weryfikacja przebytej ospy wietrznej, nawet po latach
Informacja na temat tego, czy chorowało się na ospę wietrzną, jest cenną wskazówką, czy jest się narażonym na zakażenie w przyszłości. Nawet jeśli nie pamiętamy przechorowania, istnieją sprawdzone sposoby weryfikacji:
Pamięć
To najprostszy i najszybszy sposób. Należy zastanowić się nad swoją historią chorób. Ospa wietrzna jest dość charakterystyczna: objawia się swędzącą, pęcherzykowatą wysypką na całym ciele. Jeśli przypomina sobie Pan/Pani przebycie takiej choroby, której nie poprzedziło pojawienie się białawych plamek w jamie ustnej (wskazujących na odrę), to prawdopodobnie miał/a Pan/Pani ospę wietrzną w przeszłości.
Konsultacja z lekarzem
Wizyta w najbliższym ośrodku zdrowia i konsultacja z lekarzem, który dysponuje Pańską dokumentacją medyczną, może być cenną wskazówką. Jeśli chorowało się na ospę wietrzną w przeszłości, powinno być to odnotowane w kartotekach.
Testy laboratoryjne
Po przebyciu ospy wietrznej w organizmie człowieka do końca życia pozostają przeciwciała, które można wykryć podczas badania krwi (tzw. miano przeciwciał IgG). Na testy nie trzeba stawiać się na czczo, a wyniki powinny być dostępne do tygodnia od wykonania badania. Dodatnie miano przeciwciał IgG świadczy o przebyciu choroby i odporności, nawet jeśli nie pamiętamy infekcji. Jeśli miano jest ujemne, osoba jest podatna na zachorowanie i warto rozważyć szczepienie ochronne. W przypadku dzieci, które mogły chorować na ospę bardzo łagodnie, niezauważalnie dla rodziców, test na przeciwciała VZV we krwi również da pewność co do odporności.
Przebieg choroby u dorosłych i znaczenie szczepienia poekspozycyjnego
W przypadku dorosłych, którzy nie chorowali na ospę wietrzną i nie byli szczepieni, choroba może mieć cięższy przebieg. Pewien 40-letni mężczyzna, który nigdy nie chorował na ospę wietrzną, ani nie był na nią szczepiony, zachorował po kontakcie z chorą córką. Za namową lekarza został zaszczepiony pierwszą dawką szczepionki Varilrix tego samego dnia, w którym u jego córki pojawiły się pierwsze wykwity. Postępowanie lekarza okazało się właściwe.
Zgodnie z informacjami medycznymi, poekspozycyjne podanie szczepionki:
- Do 72 godzin po kontakcie cechuje się 90% skutecznością pod względem zapobiegania zachorowaniu.
- Do 5 dni po kontakcie ma 70% skuteczności pod względem zapobiegania zachorowaniu i blisko 100% skuteczności pod względem zapobiegania ciężkiemu przebiegowi ospy wietrznej.
W opisywanym przypadku szczepienie złagodziło przebieg choroby u mężczyzny, choć jej nie zapobiegło. Mężczyzna miał bardzo łagodny przebieg - jedynie 9 wykwitów, brak gorączki (36,8 st. C) i żadnych innych objawów. Plamki szybko przekształciły się w strupki. Ponieważ przechorował on ospę wietrzną i uzyskał naturalną odporność, nie ma potrzeby podawania mu drugiej dawki szczepionki. Jak słusznie zauważono, ospa wietrzna to choroba samoograniczająca się, co oznacza, że z reguły zapada się na nią raz w życiu; powtórne infekcje są naprawdę bardzo rzadkie, choć jak wskazuje magazyn medyczny BMJ, dwukrotne zachorowanie jest możliwe ze względu na istnienie pięciu genotypów wirusa VZV.
Odporność po przechorowaniu i ryzyko półpaśca
Jeśli weryfikacja (pamięć, lekarz, testy) potwierdzi, że chorobę ma się za sobą, należy pamiętać o ryzyku wystąpienia półpaśca. Pojawia się on wskutek reaktywacji wirusów ospy wietrznej i półpaśca (VZV) w organizmie - te drobnoustroje odpowiadają bowiem za oba schorzenia i są w stanie przetrwać w postaci utajonej przez długie lata w zwojach nerwowych.
Szczepionka zapobiegająca półpaścowi jest dostępna dla osób, które w przeszłości zetknęły się z wirusem ospy wietrznej i półpaśca. Obecnie w Polsce szczepionka ta jest przeznaczona dla osób od 60. roku życia. Należy podkreślić, że brak jest ryzyka zachorowania na półpasiec u osoby, która nigdy nie przebyła ospy wietrznej.
Ospa wietrzna w grupach ryzyka
Niemowlęta i małe dzieci
Ospa u noworodków i niemowląt do 9. miesiąca życia może przebiegać bardzo ciężko. Jeśli matka przechorowała ospę lub była szczepiona, najpewniej przekazała przeciwciała dziecku przez łożysko, chroniąc je w pierwszych miesiącach życia. W przypadku wątpliwości można u dziecka wykonać miano przeciwciał IgG, które wskażą, czy jest odpowiednia ochrona z okresu ciąży. Karmienie piersią uodpornionej mamy nie chroni malucha przed zachorowaniem na ospę.
Niemowlęta poniżej 9. miesiąca życia nie mogą być szczepione. Ewentualne przeciwciała odmatczyne wygasają powoli po porodzie, zwykle do około 3. miesiąca życia dziecka. W tej sytuacji należy pilnie obserwować dziecko i w razie wystąpienia objawów skontaktować się z lekarzem. U dzieci powyżej 9. miesiąca życia szczepienie w ciągu 72 godzin (3 dni) od kontaktu (tzw. profilaktyka poekspozycyjna) daje bardzo dużą szansę, że dziecko nie zachoruje, a jeżeli zachoruje, to przebieg będzie znacznie łagodniejszy.
Ochrona kokonowa
Dziecka poniżej 9. miesiąca życia nie zaszczepimy, ale jeśli wszyscy wokół niego (starsze rodzeństwo, rodzice) zostaną zaszczepieni, ryzyko zachorowania niemowlaka jest znacznie mniejsze. Jest to tzw. ochrona kokonowa. Dlatego warto szczepić starsze rodzeństwo oraz rodziców przed porodem, jeśli nie chorowali na ospę. Z tego powodu niektóre przedszkola wymagają szczepień od podopiecznych, aby chronić młodsze, nieszczepione niemowlęta, które matki często przyprowadzają ze sobą.
Kobiety w ciąży
Jeśli kobieta w ciąży miała kontakt z chorym na ospę (np. zachorowało jej dziecko), powinna podjąć następujące kroki:
- Sprawdzić swoją Książeczkę Zdrowia Dziecka/Szczepień. Jeśli przechorowała ospę lub otrzymała 2 dawki szczepienia, najprawdopodobniej jest uodporniona, więc nie zachoruje i dziecko jest bezpieczne.
- Można zbadać miano przeciwciał przeciwko ospie w klasie IgG. Jeśli są odpowiednio wysokie, kobieta jest uodporniona.
- Jeśli stężenie przeciwciał nie ma odpowiedniego miana, istnieje ryzyko zachorowania na ospę w ciąży, co może mieć negatywny wpływ na maleństwo. W takiej sytuacji należy koniecznie skontaktować się ze swoim lekarzem.
Ważne jest, aby ocenić, kiedy nastąpił kontakt z chorym. Jeśli było to kilka dni temu, ciężarna jeszcze nie zaraża innych (okres wylęgania 10-21 dni). Może spokojnie pójść do przychodni między inne kobiety w ciąży. Jeśli natomiast kontakt z chorym na ospę odbył się ponad tydzień temu, lepiej nie wybierać się do przychodni lub szpitala położniczego, aby nie zarazić innych kobiet w ciąży. Należy najpierw skontaktować się telefonicznie, aby dowiedzieć się, gdzie się udać.
Strategie zapobiegania i szczepienia
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecane (nieobowiązkowe) w podobnym czasie co MMR, czyli po 1. urodzinach. Pediatrzy często szczepią swoje dzieci, uważając to za ważny element profilaktyki. Rodzice często odkładają szczepienie, mając nadzieję, że dziecko nie zachoruje lub przechoruje ospę, co jest bardzo mało prawdopodobne, a dla dziecka uczęszczającego do przedszkola lub żłobka prawie niemożliwe do uniknięcia.
Osoby powyżej 12 roku życia, które nie przechorowały ospy w dzieciństwie, powinny być zaszczepione, ponieważ ryzyko powikłań (zapalenie mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych, stawów, nerek, mięśnia serca) jest wówczas dużo wyższe niż w dzieciństwie.
Podsumowując, w kontekście ospy wietrznej warto pamiętać, że:
- Nie należy łudzić się, że dziecko nigdy nie spotka ospy.
- Zaszczepienie dziecka zanim w przedszkolu rozpoczną się zachorowania, pozwala uniknąć wiele stresu.
- Jeśli planuje się ciążę lub jest się w ciąży - warto sprawdzić odporność lub zaszczepić osoby z otoczenia, aby zbudować ochronę kokonową dla noworodka.
- W razie kontaktu z chorym można szybko zaszczepić się lub zbadać poziom odporności, zgodnie z zasadami profilaktyki poekspozycyjnej.