Służba w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) to szlachetne powołanie, lecz wiąże się z nim szereg wyzwań, zwłaszcza w kontekście posiadania odpowiednich uprawnień, szkoleń i wyposażenia. Często braki w tych obszarach mają poważne konsekwencje dla efektywności działań ratowniczych, a także dla bezpieczeństwa samych strażaków.
Raport NIK: Niepokojące braki w gotowości OSP
Z raportu Najwyższej Izby Kontroli (NIK) wynika, że strażakom ochotnikom często brakuje uprawnień, badań lekarskich i ubezpieczeń, nie wspominając o sprzęcie. Główną odpowiedzialność za ten stan ponoszą gminy, które finansują OSP. Raport NIK wskazuje, że niektóre samorządy nie mają nawet świadomości o istnieniu ratowników na swoim terenie, a inne nie kontrolują działalności strażaków ochotników.
Efekty tych zaniedbań są widoczne w konkretnych przykładach:
- Jednostki OSP w gminie Gołańcz otrzymały pieniądze na zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych, pomimo braku ratowników w załodze. Ci zdobyli uprawnienia dopiero dwa lata później, a kierowca - rok po kupnie samochodu.
- Gmina Goraj (woj. lubelskie) finansowała dwie jednostki OSP, chociaż wszyscy jej członkowie odmówili udziału w badaniach i szkoleniach pożarniczych. W garażach bezczynnie stały samochody strażackie i sprzęt ratowniczo-gaśniczy.
NIK zaznacza, że takie "patologie" nie powinny mieć miejsca w systemie. Strażacy ochotnicy, pozbawieni odpowiednich uprawnień, badań czy sprzętu, zamiast pomagać, mogą nawet szkodzić. Rośnie również ryzyko niepowodzenia prowadzonych działań, a także stwarzane jest niebezpieczeństwo dla nich samych.
Znaczenie Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG)
Sytuacja ratowników w ramach Ochotniczej Straży Pożarnej w dużej mierze zależy od tego, czy jednostka należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Do KSRG płynie najwięcej publicznych pieniędzy, które można przeznaczyć np. na specjalistyczny sprzęt. Strażacy włączeni do KSRG współpracują ściśle z Państwową Strażą Pożarną (PSP) podczas gaszenia pożarów i akcji ratunkowych. Rzecznik komendanta głównego PSP, starszy brygadier Paweł Frątczak, zapewnia, że sieć jednostek PSP i OSP z odpowiednim wyposażeniem, przeszkoloną i ubezpieczoną załogą daje gwarancję skuteczności działania.
Wejście jednostki OSP do KSRG przekłada się na profesjonalizm ratowników. Z raportu NIK wynika, że gdy strażacy spoza systemu sporadycznie brali udział w akcjach ratowniczych, często sami stwarzali niebezpieczeństwo dla siebie i zwiększali ryzyko niepowodzenia akcji z powodu braku odpowiedniego sprzętu czy szkoleń.
Kontrola NIK objęła dokumentację z 69 akcji strażaków z OSP działających w ramach KSRG i 40 akcji spoza niego. Wyniki wykazały, że obowiązek dotyczący badań lekarskich był najczęściej lekceważony - nie miało ich 18 ratowników działających w KSRG i dwukrotnie więcej spoza systemu (37). Podstawowego przeszkolenia pożarniczego nie przeszło trzech ratowników działających w ramach systemu i 16 spoza.
O tym, czy jednostka OSP trafi do KSRG, decyduje gmina. Wójt lub burmistrz składa wniosek o jej włączenie, który jest opiniowany przez powiatową lub wojewódzką komendę Państwowej Straży Pożarnej, a następnie przesyłany do komendanta głównego PSP. Jednostka musi spełnić wiele warunków, w tym gwarancję dostępności członków załogi. Jak mówi Paweł Frątczak: „Muszą być gwarancje, że w sytuacji ogłoszenia alarmu dana jednostka wyjedzie, by wziąć udział w akcji.”
Ponad połowa zbadanych przez NIK gmin (58 proc.) nie wiedziała nawet, ilu ma kompetentnych ratowników. OSP z Tarnowa, na terenie gminy Tuliszków (woj. wielkopolskie), w rocznym sprawozdaniu informowała, że nie ma ratowników spełniających wymogi, podczas gdy NIK wykazała, że w latach 2014-2017 było ich pięciu. Samorządy często nie miały informacji na temat przeszkolenia i wyposażenia strażaków. Kwestia finansowania badań lekarskich i ubezpieczeń leży po stronie gmin, a tymczasem połowa samorządów w ogóle nie kierowała członków OSP na okresowe, bezpłatne badania. Nie monitorowano także terminu ich ważności. Ratownicy jednostek OSP w Pilaszkowicach-Bazarze (woj. lubelskie) przez dwa miesiące nie mieli ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków.
Jednostki OSP, niezależnie od przynależności do KSRG, narzekają na niedofinansowanie, co tłumaczą brakiem środków na wyposażenie, utrzymanie sprzętu czy uprawnień do kierowania specjalistycznymi pojazdami. NIK zwraca również uwagę, że niektóre gminy nie kontrolowały prawidłowego i efektywnego wydawania publicznych pieniędzy na funkcjonowanie OSP, co prowadziło do sytuacji patologicznych.
Środki publiczne, które trafiły do jednostek w KSRG, zostały wykorzystane efektywnie, umożliwiając utrzymanie standardów dotyczących liczby ratowników, poziomu ich wyszkolenia i wyposażenia. Natomiast te trafiające do jednostek poza systemem nie pomogły znacząco w zwiększeniu ich zdolności do udziału w akcjach ratowniczych.
Indywidualne wyzwania strażaka ochotnika: Perspektywa Mikołaja
Mikołaj, 20-letni strażak ochotnik z rocznym stażem, ukończył szkolenie podstawowe I i II stopnia. Jego jednostka OSP nie jest włączona do KSRG. Mimo licznego grona druhów (24 po szkoleniu podstawowym), działalność bojowa jednostki jest ograniczona. Mikołaj podkreśla, że jednostki działające poza KSRG, zwłaszcza z "wypalonym" zarządem, rzadko organizują ćwiczenia, a akcji nie ma zbyt wiele. Dodatkowo, bliskość jednostki PSP często sprawia, że ochotnicy nie są dysponowani do zdarzeń.
Ochotnicza Straż Pożarna - film promujący OSP Stronie - Dołącz do Nas!
Mikołaj wyróżnia się pasją do ratownictwa, którą rozwijał przez lata, zadając pytania strażakom PSP i innym służbom. Zrozumiał, że kluczowe jest ciągłe ćwiczenie, pogłębianie wiedzy i samodoskonalenie. "Bez tego się po prostu nie da funkcjonować, a raczej służyć w tym fachu" - mówi. Jego filozofia opiera się na nauce przez praktykę i błędy: „Im więcej potknięć na ćwiczeniach i szkoleniach, tym mniej w realnej akcji.”
Chęć do działania doprowadziła Mikołaja do zakupu własnego umundurowania specjalnego (UPS), butów, hełmu, kominiarki i latarki, aby być w pełni przygotowanym do akcji, choć jego jednostka jest uboga. Mimo to, jego głębokie zaangażowanie kontrastuje z brakiem motywacji wśród młodszych członków jednostki, którzy często są zainteresowani jedynie "staniem na stójce" zamiast aktywnym udziałem w szkoleniach i akcjach.
Możliwości i bariery w rozwoju kompetencji
W obliczu braku możliwości szkoleniowych w swojej macierzystej jednostce, Mikołaj zadaje pytanie o możliwość udziału w ćwiczeniach i manewrach w innej jednostce OSP. Posiadanie własnego UPS-a sugeruje, że nie zmniejszyłby zdolności bojowej swojej jednostki. Wiele jednostek współdzieli sprzęt, a w jednostce Mikołaja są tylko 4 nomexy plus jego piąty. Mikołaj podkreśla swoje dążenie do działania: „Nie chcę powiedzieć trudno i wzruszyć ramionami tylko starać się nadal na zewnątrz.”
Mikołaj planuje naciskać na organizowanie szkoleń w swojej jednostce, jeśli znajdzie się z kim, a także zamierza odbyć kurs KPP (Kwalifikowana Pierwsza Pomoc), nawet jeśli będzie musiał sfinansować go samodzielnie. Ukończenie KPP pozwoliłoby mu brać udział w pokazach ratowniczych, co stanowi cenną praktykę.
Dla Mikołaja, ukończenie kursu podstawowego I i II stopnia oznacza bycie funkcjonariuszem publicznym, którego obowiązkiem jest ratowanie życia, zdrowia i mienia ludzkiego. Nie ma dla niego znaczenia, czy jest na terenie swojej jednostki, z całym zastępem, czy sam. Ważne jest podjęcie jakichkolwiek działań - zabezpieczenia miejsca, rozeznania, powiadomienia służb, pomocy poszkodowanym. „Nie po to przechodziłem szkolenie, nie po to była cała masa innych spraw jakie trzeba było załatwić, nie po to były marzenia i pasja żeby potem się wypierać, że nie mogę nic zrobić.” Jest przekonany, że „strażakiem się jest, a nie bywa” i nawet bez specjalistycznego sprzętu można wiele zdziałać, jeśli ma się wiedzę i potrafi się logicznie myśleć.
Prawne i organizacyjne aspekty członkostwa w OSP oraz szkoleń
Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, której głównym zadaniem jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi. W Polsce działa ponad 16 tysięcy jednostek OSP, zrzeszających ponad 700 tysięcy strażaków. Funkcjonują one jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną. Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej.
Jak zostać strażakiem OSP?
Aby zostać strażakiem OSP, należy znaleźć jednostkę, do której chciałoby się należeć. Statut jednostki zawiera informacje o celach, sposobach działania, prawach i obowiązkach członków oraz zasadach wyboru i funkcjonowania władz. Zazwyczaj przewiduje się kilka rodzajów członkostwa, np. członkowie zwyczajni, wspierający, honorowi. Członek czynny aktywnie uczestniczy w realizacji celów OSP.
- Znalezienie jednostki: Ważna jest lokalizacja, zwłaszcza jeśli myślisz o zostaniu strażakiem-ratownikiem, biorącym bezpośredni udział w działaniach. Jednostki OSP w ciągu kilku minut od alarmu są w stanie wyjechać do zdarzenia. Jednostka musi być prawnie zarejestrowana.
- Spotkanie organizacyjne: Po skontaktowaniu się z jednostką, zostaniesz zaproszony na spotkanie, gdzie poznasz jej strukturę, bazę techniczną i dalsze kroki. Należy być przygotowanym na pytania o motywację i doświadczenie.
- Złożenie podania: Po spotkaniu i pozytywnej ocenie można złożyć podanie o wstąpienie. Decyzje o przyjęciu podejmuje zarząd. Po rozpatrzeniu podania zostaniesz poinformowany i poproszony o uzupełnienie dodatkowych dokumentów i ankiet.
Wiele jednostek stosuje okres próbny, podczas którego oceniane jest zaangażowanie nowych członków. Na tym etapie należy brać udział w szkoleniach wewnętrznych. Członkowie OSP mają prawo do munduru, który używany jest podczas świąt i wydarzeń wewnętrznych, zazwyczaj po przejściu okresu próbnego i złożeniu ślubowania. Powszechnie przyjęta treść ślubowania brzmi: „W pełni świadom obowiązków strażaka ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia.”
- Wiek: Można zostać członkiem OSP za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów. W szkoleniu podstawowym strażaków OSP mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły 16 lat.
- Składki: W wielu jednostkach obowiązuje składka członkowska, zazwyczaj roczna w wysokości od 10 do 50 zł.
- Brak udziału w akcjach: Mimo że głównym celem OSP jest działalność ratowniczo-gaśnicza, każdy może znaleźć coś, w czym będzie mógł się realizować i wspomagać jednostkę, nawet jeśli nie bierze udziału w akcjach bezpośrednio.
Kluczowe wymogi dla członków OSP
Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie, których rodzaj opisano w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2022 r. Poza badaniami lekarskimi kluczowe jest szkolenie podstawowe, które jest „przepustką do pierwszej akcji”. Szkolenie realizowane jest przez Państwową Straż Pożarną, składa się z 38 tematów realizowanych w 136 godzinach (64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych) i kończy się egzaminem. Ukończenie szkolenia uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Wymóg ukończenia przez strażaka OSP uprawnionego do udziału w działaniach ratowniczych szkolenia został uregulowany w art. 8 pkt 4 Ustawy o OSP. Szkolenia z zakresu BHP przewiduje się, że będą realizowane przez PSP.
Odbycie przez strażaka OSP wszystkich wymaganych szkoleń jest równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażaka w PSP. Strażak OSP posiadający stosowne dokumenty potwierdzające ukończenie poszczególnych szkoleń nie będzie kierowany na szkolenia podstawowe w zawodzie strażaka w PSP.
Kwestia karalności a członkostwo w OSP
Zarząd OSP, na podstawie statutu, podejmuje uchwałę o przyjęciu lub odmowie przyjęcia członka. Statuty często zawierają zapisy, iż członek nie może być karany za przestępstwa umyślne. Dyskusyjna jest kwestia wymagania zaświadczenia o niekaralności, gdyż ustawy o stowarzyszeniach i o ochronie przeciwpożarowej nie wspominają o takim wymogu. Dane dotyczące karalności podlegają ochronie RODO. Zarząd może jednak odmówić przyjęcia osoby, motywując to faktem karalności, lub po prostu nie podając przyczyn. Wzorcowy statut OSP przewiduje, że członkostwo ustaje m.in. na skutek prowadzenia działalności rażąco sprzecznej ze statutem lub popełnienia czynu, który dyskwalifikuje daną osobę jako członka OSP lub godzi w dobre imię OSP. Członek ma prawo odwołać się od decyzji zarządu do walnego zebrania.
Finansowanie i ekwiwalenty dla strażaków OSP
Kwestia finansowania badań lekarskich i ubezpieczeń leży po stronie gmin. Zgodnie z art. 15 ustawy o OSP, strażak OSP otrzymuje ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych lub akcjach. Ekwiwalent nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki, aż do powrotu do macierzystej jednostki. Zabezpieczenie obszaru chronionego jest również traktowane jako wyjazd zgodny z dyspozycją PSP i element organizacji akcji ratowniczej.
Regulacje dotyczące szkoleń i uprawnień
Dokumenty normujące organizację i realizację szkoleń strażaków OSP podlegają nowelizacji związanej z wejściem w życie Ustawy o OSP. Do czasu wprowadzenia nowych rozwiązań nie należy rozpoczynać nowych szkoleń dla strażaków OSP, lecz dokończyć te już rozpoczęte. Komenda Główna PSP pracuje nad aktualizacją programów, a na jej stronie internetowej dostępna jest Baza Wiedzy z materiałami szkoleniowymi. Komendy powiatowe i wojewódzkie PSP mają możliwość bieżącej modyfikacji planu sieci Jednostek Ochrony Przeciwpożarowej.
Dylemat: Zmiana jednostki OSP
Mikołaj zastanawia się nad przeniesieniem się do innej jednostki OSP. Jego obecna jednostka, poza KSRG, powoli traci na znaczeniu z powodu braku szkoleń i wyjazdów. Praktycznie nie ma tam możliwości dalszego rozwoju. Mikołaj rozważa dołączenie do oddalonej o kilka kilometrów jednostki włączonej do KSRG, gdzie ma wielu przyjaciół. Taka jednostka ma dużo więcej wyjazdów, co przekłada się na realne doświadczenie, oraz organizuje specjalistyczne szkolenia, takie jak KPP, ratownictwo wodne czy wysokościowe. Umożliwiłoby to regularny udział w dobrze zorganizowanych ćwiczeniach, wyjazdach na zabezpieczenia imprez, pokazy do szkół, a także w akcjach ratowniczych.
Decyzja o zmianie jednostki może być podyktowana chęcią aktywnego działania i samodoskonalenia, nawet jeśli wiąże się to z pewnymi niedogodnościami. Jest to odzwierciedlenie postawy, że bycie strażakiem to ciągłe dążenie do bycia przygotowanym i skutecznym, niezależnie od napotykanych przeszkód.