Wielu członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) mierzy się z problemem niedysponowania ich jednostek do zdarzeń, nawet jeśli są najbliżej miejsca akcji. Dyskusje na forach strażackich często dotyczą pytań o zasady wyjazdu OSP bez formalnego wezwania przez Stanowisko Kierowania (SK/PSK) oraz o to, jak postępować w sytuacjach, gdy jednostka nie jest dysponowana. Problem ten dotyka zarówno jednostek włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), jak i tych poza systemem, a także jest kwestią budowania zaufania między OSP a dyspozytorami.
Procedury Zgłaszania Zdarzeń i Dysponowania Jednostek
Właściwe zgłaszanie zdarzeń i przestrzeganie procedur dysponowania jest kluczowe dla efektywności działań ratowniczych i unikania nieporozumień.
Rola Stanowiska Kierowania (SK/PSK)
Dyspozytor na PSK ma wytyczne, według których wysyła siły i środki. Jego zadaniem jest analiza otrzymanej informacji i podjęcie decyzji o zadysponowaniu odpowiednich jednostek. Na przykład, w zgłoszeniu, że auto leży w rowie, dyżurny zapewne wyśle swój zastęp lub zastępy z Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Jeśli jednak otrzyma informację, że auto leży w rowie i są osoby poszkodowane, zadysponuje zarówno PSP, jak i najbliższą jednostkę OSP z KSRG. Może również zadysponować zwykłą OSP, jeśli posiada ona odpowiedni sprzęt, a czas jej dojazdu będzie najkrótszy.
Zgłaszanie Zdarzenia przez OSP
Każde zdarzenie, które jednostka OSP otrzymuje indywidualnie (np. od mieszkańca, strażaka z jednostki, leśniczego, motolotniarza), najlepiej zgłosić PRZED wyjazdem drogą radiową lub telefoniczną (na numer 998). Podczas zgłaszania należy przekazać informację o zdarzeniu, jednocześnie deklarując, czy jednostka jest w stanie wyjechać. Dyspozytor podejmuje decyzję o dalszych krokach: może kazać czekać (ponieważ już wysłał inne zastępy) lub kazać jechać. Od tego momentu bierze on na siebie odpowiedzialność za decyzję o dysponowaniu lub niedysponowaniu sił na miejsce. Prawidłowe zgłoszenie to "jest zdarzenie i pytanie 'czy jechać?'", a nie "jest zdarzenie i jedziemy".
Wyjazd bez Wezwania (Samodysponowanie)
Samodysponowanie jest dopuszczalne, jeśli istnieje realne (nie domniemane) zagrożenie życia, zdrowia lub mienia, a jednostka OSP będzie pierwsza na miejscu. Oczywiście, o takim wyjeździe należy natychmiast poinformować SK. W przypadku natychmiastowego wyjazdu do akcji, gdzie jednostka nie jest dysponowana przez SK (czyli wyjazd nie jest rejestrowany w ramach KSRG), dowódca wozu bezwzględnie powinien zgłosić informację na SK (radio samochodowe na kanale powiatowym jest jak najbardziej dopuszczalne) o treści: "właśnie wyjeżdżam do wypadku samochodowego (potencjalne zagrożenie życia lub zdrowia kierowców/pasażerów) zgłoszonego przez Iksińskiego, podając miejsce i znane mi okoliczności." Jedyną sytuacją, w której dyżurny SK może zawrócić lub wstrzymać wyjazd, jest posiadanie informacji, że na miejscu jest już policja lub pogotowie, brak konieczności zadysponowania SiS KSRG (np. od właściciela samochodu w rowie), lub że na miejscu są już inne jednostki OSP bądź PSP.
Należy jednak zachować ostrożność przy zgłoszeniach i samowolnych wyjazdach OSP do zdarzeń takich jak połamane drzewa, zalania, podtopienia, śnieg na dachach, ścierniska czy sytuacje typu "widzę dym to jadę". W tych przypadkach brak formalnego dysponowania może prowadzić do problemów. Jednostka OSP, zwłaszcza będąca w KSRG, ma prawo wyjechać do zdarzenia na jej terenie po zgłoszeniu tego faktu do Stanowiska Kierowania (nazywane to było kiedyś "wyjazdem na łunę" lub "wyjazdem na dym"), o ile nie ma już innych SiS w drodze.
Przypadki i Konsekwencje Nieprawidłowego Działania
Incydent z Samochodem w Rowie
Pewna jednostka OSP doświadczyła sytuacji, gdy jej kierowca najechał na zdarzenie - samochód w rowie. Zgłosił to naczelnikowi, który sam podjął decyzję o wyjeździe. Po przybyciu na miejsce, gdzie już była policja, jednostka odcięła dopływ gazu i odłączyła akumulator. Mimo że jednostka nie była w KSRG, posiadała przeszkolonych ratowników po KPP PSP-R1 i zestaw hydrauliczny. Dyspozytor upomniał jednostkę, argumentując, że "to nie w naszej kwestii wyjeżdżać, bo do zabezpieczenia jest policja". Argumenty za wyjazdem obejmowały fakt, że tył samochodu był w pasie drogowym, istniało zagrożenie (butla z gazem), a także pomoc policji w zabezpieczeniu terenu. Jednakże, krytyka wskazywała, że prawidłowo należało najpierw zgłosić zdarzenie do PSK, a nie dzwonić do naczelnika i samodzielnie podejmować decyzję o wyjeździe. Brak osób poszkodowanych i obecność policji mogły sprawić, że działania straży były zbyteczne.
Reakcja Mediów i Odpowiedzialność
W jednym z dużych miast miała miejsce głośna sprawa, gdy mieszkaniec zgłosił pożar bezpośrednio do Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG), a strażacy nie pojechali, twierdząc, że zgłoszenie musi iść przez SK. Mieszkanie spłonęło, sprawa trafiła do mediów ogólnopolskich, a strażacy ponieśli konsekwencje. Po tym incydencie do zawodowców poszło ważne przesłanie: istnieje coś takiego jak zgłoszenie osobiste i obowiązek podjęcia interwencji.
Czynniki Wpływające na Dysponowanie Jednostek
Decyzje o dysponowaniu jednostek OSP zależą od wielu czynników, w tym od ich statusu, wyposażenia oraz wzajemnego zaufania z dyspozytorami.
Włączenie do KSRG
Jednostki włączone do KSRG mają zazwyczaj większą szansę na dysponowanie, co wynika z ich formalnego statusu, wyposażenia i gotowości operacyjnej.
Zaufanie Dyspozytora
To kluczowy czynnik. Dyspozytorzy wolą wysyłać jednostki, co do których mają pewność, że są profesjonalne, niezawodne i nie będą "robiły wiochy" na miejscu zdarzenia. Budowanie zaufania zajmuje czas i wymaga konsekwencji w działaniach. Należy pamiętać, że jednostki OSP współpracują z PSP, a nie im podlegają, i dyspozytor nie może kierować się "widzimisię". Jednostki nieprofesjonalne powinny być formalnie usuwane z podziału, a nie ignorowane.
Wyposażenie i Wyszkolenie
Posiadanie odpowiedniego sprzętu (np. do ratownictwa technicznego i medycznego) oraz przeszkolonych ratowników (np. po kursie KPP) zwiększa użyteczność jednostki i jej atrakcyjność dla dyspozytora. Jednostka posiadająca specjalistyczny sprzęt, której czas dojazdu jest najkrótszy, powinna być brana pod uwagę.
Dostępność Obsady i Skuteczność Działań
W ostatnich latach dostępność ochotników, zwłaszcza w godzinach pracy (7:00-16:00), znacząco zmalała, co często skutkuje wyjazdem zastępów w okrojonej obsadzie (3-4 strażaków). Ma to bezpośredni wpływ na skuteczność i bezpieczeństwo działań.
- Raport NIST [2] wskazuje, że czteroosobowy zastęp wykona te same czynności średnio o ponad 5 minut szybciej niż zastęp trzyosobowy, co stanowi ponad 25% różnicy w czasie.
- Standard NFPA 1710 wymaga obecności na miejscu zdarzenia (pożaru budynku mieszkalnego) 15-17 strażaków w ciągu 8 minut od zadysponowania.
- Badania [3] przeprowadzone przez International Association of Fire Fighters wykazały, że w 69% rejonów, w których pracowały zastępy mniejsze niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków.
- Paul Grimwood w swoich wytycznych [5] zaproponował stosowanie Wskaźnika Wykonania Kluczowych Zadań (Critical Tasking Performance Index), który ocenia wydajność strażaków. Trzyosobowy zastęp osiąga jedynie 44% skuteczności, czteroosobowy 61%, a pięcioosobowy 65%. Aby osiągnąć 100% skuteczność w niedużych pożarach w budynkach niskich, potrzeba od 10 do 14 strażaków (do 16 przy skomplikowanej wentylacji).
Na wydajność pracy wpływa nie tylko liczba strażaków i posiadany przez nich sprzęt, lecz także ich motywacja, podejście do służby, jakość dowodzenia, koordynacja na miejscu zdarzenia, umiejętność współpracy oraz doświadczenie i indywidualne wyszkolenie strażaków.
Bezpieczeństwo i Niepełna Obsada
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej [7] reguluje kwestie bezpieczeństwa.
- § 51 ust. 1: W wyjeżdżającym do akcji samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników.
- Wyjazd w okrojonym składzie: Jeżeli na alarm zgłoszą się 3 lub 4 strażaków, należy jechać, ale w momencie wyjazdu zgłosić niepełną obsadę i poprosić o zadysponowanie dodatkowych sił i środków, jeśli ze zgłoszenia wynika, że mogą być przydatne (np. do kierowania ruchem i sorpcji płynów jednocześnie na ruchliwej drodze).
- Zagrożenie życia lub mienia o dużej wartości: Jeśli ze zgłoszenia wynika, że zagrożone może być mienie o dużej wartości, zdrowie lub życie ludzkie bądź życie zwierząt, do akcji należy jechać nawet w składzie jedno- lub dwuosobowym. Oczywiście należy natychmiast powiadomić dyspozytora o wyjeździe w mocno ograniczonym składzie (informacja o liczbie druhów w zastępie jest bardzo ważna i zaleca się podawać ją zawsze) i poprosić o wysłanie na miejsce zdarzenia dodatkowych sił i środków.
Procedury wewnętrznych działań gaśniczych (§ 51 ust. 3)
W składzie trzyosobowym (dowódca, kierowca, ratownik) w przypadku potwierdzonego zagrożenia życia, kierowca będzie musiał wykonywać zadania wspierające (np. zapewnienie wody do celów gaśniczych, rozpoznanie zewnętrzne), podczas gdy dowódca z ratownikiem przeprowadzają natarcie na pożar i przeszukanie pomieszczeń. Wymaga to odstępstwa od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne, po zapewnieniu wszelkich możliwych zabezpieczeń.
W składzie czteroosobowym sytuacja jest bardziej komfortowa, ponieważ dowódca i kierowca mogą pozostać na zewnątrz budynku jako asekuracja ("2in-2out"), podczas gdy dwóch ratowników pracuje w środku. To zwiększa bezpieczeństwo, choć należy liczyć się z tym, że sprzęt na zewnątrz pozostanie bez opieki. Odstąpienie od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne jest dopuszczalne jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych zabezpieczeń.
Działanie jednoosobowo lub we dwójkę to nic niespotykanego. W wielu krajach jako pierwszy na miejscu zdarzenia znajduje się dowódca jednostki, który przyjeżdża szybciej niż ciężkie wozy, przeprowadza rozpoznanie i wydaje pierwsze rozkazy drogą radiową. Ważne jest, aby w takiej sytuacji umieć się odnaleźć i prowadzić możliwie skuteczne działania, jednocześnie zapewniając sobie bezpieczeństwo.
Praktyczne Wskazówki dla Jednostek OSP
W celu poprawy sytuacji i zwiększenia efektywności dysponowania, jednostki OSP mogą podjąć szereg działań.
Komunikacja z PSK i PSP
- Porozmawiać z dowódcą rejonowej Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG) w sprawie dysponowania OSP, przedstawiając konkretne przykłady.
- Napisać pismo do Komendanta Miejskiego/Powiatowego, przedstawiając szczegółową argumentację.
- Zasięgnąć konsultacji u Komendanta Gminnego ZOSP, aby dowiedzieć się, jak jest z innymi jednostkami w gminie.
- Jeśli problem dotyczy konkretnej zmiany lub dyspozytora, warto porozmawiać z nim o ewentualnych uprzedzeniach, pamiętając o profesjonalnym tonie.
Budowanie Zaufania i Profesjonalizmu
Dyspozytorzy często kierują się zaufaniem do jednostek. OSP powinny dążyć do budowania pozytywnego wizerunku poprzez:
- Profesjonalizm w działaniu: Rzetelne zgłaszanie zdarzeń, szybkie i odpowiednie działania na miejscu, unikanie "robienia wiochy" lub niepotrzebnego "łapania wyjazdów" (np. zgłaszanie owadów, wykorzystywanie małych pożarów traw do wyjazdów alarmowych).
- Odpowiedzialne zachowanie: Unikanie nadmiernego popłochu na drodze podczas jazdy alarmowej, który może prowadzić do kolizji. "Nadgorliwców w OSP nie brakuje", ale jazda bez opamiętania jest niebezpieczna i nie buduje zaufania.
- Ciągłe szkolenie i ćwiczenia: To pozwala na utrzymanie wysokiego poziomu wyszkolenia i gotowości, co przekłada się na zaufanie dyspozytorów. "PYTAJ! ĆWICZ!"
- Ocena zgłoszenia: W pierwszej kolejności należy dokonać oceny zgłoszenia, czy jest ono w kompetencjach straży pożarnej. Z opracowań [8] wynika, że 70% wyjazdów straży pożarnej jest nieuzasadnionych, w tym 99% do owadów i około 87% do zdarzeń drogowych, które powinny być załatwiane przez administratorów dróg lub właścicieli posesji.
Pamiętajmy, że "Ten jest większy między ludźmi, kto im służy i kto poświęca siebie dla dobra innych!". OSP zostały powołane jako stowarzyszenia niosące pomoc osobom w okolicy.
Wnioski
Problem niedysponowania OSP jest złożony i wymaga aktywnej postawy ze strony jednostek. Zamiast narzekać na forach, należy podjąć formalne kroki i dialog z odpowiednimi służbami. Dobre zaplecze sprzętowe, wyszkolenie, praktyka i operatywność ludzi są kluczowe dla budowania reputacji i zwiększenia liczby dysponowań. Jednostka, która buduje zaufanie dyspozytorów, wykazuje się profesjonalizmem i jest dobrze wyszkolona, ma znacznie większe szanse na bycie dysponowaną do zdarzeń, nawet jeśli nie jest najbliżej miejsca akcji.
tags: #nie #zadysponowanie #osp #do #zdarzenia