Ospa wietrzna to wysoce zaraźliwa choroba zakaźna, która rozprzestrzenia się bardzo łatwo. Wywołuje ją wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). W większości przypadków kojarzymy ją ze swędzącą wysypką, która jest najbardziej charakterystycznym objawem tej choroby. Ospa wietrzna, choć postrzegana jako łagodna infekcja wieku dziecięcego, może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u osób niezaszczepionych oraz w grupach ryzyka. W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia.
Droga przenoszenia i typowy przebieg ospy wietrznej
Wirus VZV przenosi się poprzez bezpośredni kontakt z osobą chorą, drogą kropelkową, a także przez łożysko. Zakazić można się również poprzez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z górnych dróg oddechowych osoby chorej. Okres wylęgania choroby, czyli czas od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi średnio 10-21 dni, najczęściej 14-17 dni.
Do najczęstszych objawów występujących podczas przebiegu ospy należą:
- Charakterystyczna swędząca wysypka o charakterze grudkowo-pęcherzykowym, która pojawia się najczęściej na tułowiu, kończynach, twarzy, skórze głowy oraz błonach śluzowych. W początkowym stadium pojawia się zaczerwienienie, następnie pęcherz, na którym tworzy się strup; odpada on samoistnie po 1-2 tygodniach.
- Gorączka
- Złe samopoczucie, bóle głowy i mięśni
- Powiększone węzły chłonne
Osoba chora może zarażać od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki do około 6 dni po jej wystąpieniu, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
Powikłania ospy wietrznej - ryzyko dla dzieci niezaszczepionych i innych grup
W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania wymagające hospitalizacji. U osób niezaszczepionych, zwłaszcza tych bez prawidłowej odporności, ryzyko poważnych komplikacji jest znacząco wyższe.
Najczęstsze powikłania
Do najczęstszych powikłań należą:
- Zakażenia bakteryjne skóry (ropne zapalenie skóry, ropnie, róża, cellulitis, martwicze zapalenie powięzi), często będące wynikiem rozdrapywania swędzących zmian. Mogą one prowadzić do powstania szpecących blizn.
- Powikłania neurologiczne: zapalenie móżdżku, zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Choć rzadkie, są to poważne stany.
- Wirusowe zapalenie płuc oraz wtórne zapalenie płuc, zwłaszcza u młodzieży i dorosłych.
- Ostra małopłytkowość.
- Rzadsze powikłania: zapalenie mięśnia sercowego, nerek, nerwu wzrokowego, stawów.
Grupy ryzyka ciężkiego przebiegu i powikłań
Ospa wietrzna bywa znacznie cięższa dla niektórych grup, co jest kluczowe w kontekście decyzji o szczepieniu dzieci:
- Osoby dorosłe i młodzież: Przechodzą chorobę dużo ciężej niż dzieci. Około 10% dorosłych, którzy nie chorowali na ospę w dzieciństwie, może doświadczyć pierwotnego zakażenia z bardzo ciężkim przebiegiem, często wymagającym hospitalizacji z powodu zapalenia płuc.
- Kobiety w ciąży: Zakażenie ospą wietrzną w ciąży jest niebezpieczne i w około 2% przypadków może kończyć się urodzeniem dziecka z trwałymi uszkodzeniami narządowymi.
- Osoby z obniżoną odpornością (immunosupresja): Na przykład pacjenci z nowotworami (chłoniakami, białaczkami), osoby po przeszczepach lub przyjmujące leki immunosupresyjne. Dla nich ospa wietrzna jest chorobą śmiertelnie niebezpieczną.
- Niemowlęta: Niemowlęta również są w grupie ryzyka ciężkiego przebiegu, a leczenie przeciwwirusowe jest skuteczne tylko w pierwszych dniach wysypki.
Lekarz rodzinny Jacek Bujko zauważa, że ospa wietrzna zazwyczaj nie jest chorobą groźną dla samego dziecka, ale jest niebezpieczna dla otoczenia osób wrażliwych, które nie ze swojego wyboru są w stanie, że stają się bardziej wrażliwe na wirusa i na ciężkie powikłania. Jedno dziecko na tysiąc może mieć cięższe powikłania, takie jak zapalenie płuc czy opon mózgowo-rdzeniowych, które mogą wymagać hospitalizacji.
Najważniejsze fakty dotyczące ospy wietrznej - Parenting.pl
Półpasiec jako odległe powikłanie
Warto pamiętać, że po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w formie utajonej w komórkach zwojów nerwowych. W przypadku reaktywacji, często w okresie spadku odporności, stresu lub innej choroby, może doprowadzić do powstania półpaśca. Półpasiec jest często bardzo bolesny, zwłaszcza u osób starszych, i potrafi dawać długotrwały, silny ból, a czasem pozostawia długotrwałe uszkodzenia nerwów, dające dolegliwości bólowe. Półpasiec oczny stwarza nawet ryzyko ślepoty.
"Ospa party" - niebezpieczny trend i jego konsekwencje
Ospa party to spotkanie towarzyskie, w którym biorą udział dzieci zdrowe, które nigdy wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną, oraz co najmniej jedno dziecko aktualnie zakażone wirusem ospy. Celem takiego spotkania jest celowe zakażenie zdrowych dzieci poprzez kontakt z chorym rówieśnikiem. To zachowanie jest niezwykle niebezpieczne i stanowczo odradzane przez środowisko medyczne.
Rodzice celowo zabierają swoje dzieci na takie przyjęcia, bo są przekonani, że ich dzieci przejdą zakażenie łagodnie i zyskają odporność do końca życia. Niestety, ta teoria ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Celowe narażanie dziecka na chorobę, która może prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet śmierci, jest niepotrzebne w sytuacji, gdy dostępne są skuteczne sposoby profilaktyki. Powikłania po przebytej chorobie są nieporównywalnie częstsze niż po szczepieniu. Statystycznie po takim przyjęciu choruje nawet do 90% odwiedzających dzieci.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej - najskuteczniejsza profilaktyka
Szczepionka na ospę wietrzną jest jedną z najskuteczniejszych metod profilaktyki tej choroby i znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań. Dostępne szczepionki są skuteczne w ponad 95%. Przeciwciała po szczepieniu i przechorowaniu są identyczne, jednak w przypadku choroby wirus pozostaje w formie utajonej, a szczepienie eliminuje to ryzyko.
Przebieg ospy wietrznej u dzieci zaszczepionych
Choć szczepionka na ospę wietrzną jest bardzo skuteczna, czasami może wystąpić ospa mimo szczepienia. Taka sytuacja dotyczy około 3-5% zaszczepionych osób. Jednak ospa po szczepieniu przebiega znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych. Objawy są mniej nasilone, gorączka jest niższa, a wysypka zawiera mniej elementów - zwykle poniżej 50 pęcherzyków. Dodatkowo choroba trwa krócej i rzadziej powoduje powikłania. Lek. Jacek Bujko w swojej 13-letniej praktyce zawodowej nie spotkał się z dzieckiem w pełni zaszczepionym, które przechodziłoby ospę z ciężkimi dolegliwościami. Zazwyczaj w najgorszym wypadku jest to kilka kropek, wysypka trwająca dzień czy dwa. Nawet wykwity nie wyglądają typowo, czasem ciężko nawet rozpoznać, że jest to ospa wietrzna. Dlatego nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, korzyści z profilaktyki są nadal bardzo duże.
Dla kogo zalecana jest szczepionka?
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom oraz dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni. Preparaty są zarejestrowane od 9. miesiąca życia, jednak optymalny czas podania przypada po 12. miesiącu. W celu ukończenia cyklu szczepień i nabycia trwałej odporności należy podać dwie dawki szczepionki. Minimalny odstęp pomiędzy dawkami musi wynosić min. 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące).
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest refundowane przez NFZ dla dzieci do ukończenia 12. roku życia przebywających w żłobkach lub klubach dziecięcych, oraz dzieci do 12. roku życia przebywających w różnego rodzaju zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych.
Kto nie powinien się szczepić?
Istnieją jednak grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane:
- Kobiety w ciąży (po szczepieniu należy odczekać min. 1 miesiąc przed zajściem w ciążę).
- Osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi.
- Pacjenci leczeni salicylanami.
- Osoby z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego oraz osoby z obniżoną odpornością.
- Osoby z nadwrażliwością na substancję czynną, substancję pomocniczą lub neomycynę.
Leczenie ospy wietrznej
Leczenie ospy polega na podawaniu leków łagodzących objawy, czyli jest to leczenie objawowe. Aby wyleczyć ospę, najważniejszy jest odpoczynek i nawodnienie organizmu. Nawet w przypadku łagodnego przebiegu warto być pod kontrolą lekarza. Ospa po szczepieniu zwykle wymaga mniej intensywnego leczenia niż u osób niezaszczepionych.
Chorym na ospę nie należy podawać niesteroidowych leków przeciwzapalnych takich jak ibuprofen. Zamiast nich można użyć paracetamolu. Na zmiany skórne, w celu szybszego gojenia i zmniejszenia świądu, można użyć wodnego roztworu fioletu gencjanowego czy preparatów z tlenkiem cynku. Należy przyciąć paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc, co może prowadzić do wtórnego zakażenia bakteryjnego i powstania blizn. Zaleca się również noszenie lekkich, przewiewnych ubrań z naturalnych tkanin. Najważniejsza w przypadku ospy jest ścisła izolacja chorego od otoczenia.