Historia Mrągowa, miasta na Mazurach, naznaczone jest licznymi kataklizmami, z których pożary odegrały kluczową rolę w jego rozwoju i kształtowaniu obecnego wyglądu. Wśród nich wyróżnia się wielki pożar nocny z 1822 roku, który fundamentalnie wpłynął na urbanistykę i architekturę centrum miasta.
Początki Mrągowa i jego nazwa
W roku 1348 Krzyżacy założyli strażnicę w miejscu, gdzie obecnie leży Mrągowo. Miała ona zabezpieczać ich siedzibę w odległym o 5 km Szestnie. Obniżenie między dwoma pagórkami, przecięte szerokim rowem łączącym jezioro Czos i jezioro Magistrackie, idealnie nadawało się do tego typu budowy. Po wybudowaniu strażnicy, w jej pobliżu zaczęli osiedlać się mieszkańcy, szukając bezpieczeństwa.
Istnieje kilka hipotez dotyczących pochodzenia pierwotnej nazwy miasta - Sensburg. Jedna z nich nawiązuje do niemieckich słów „Sense” (kosa) oraz „Burg” (zamek, miasto), co jest powiązane z legendą powstania herbu miejskiego. Inna hipoteza sugeruje, że „Burg” leżało wśród jezior (niem. „Seen”). Możliwe, że pierwotna nazwa brzmiała „Segensburg”, czyli Miasto Błogosławione. Obecna nazwa Mrągowo została nadana w 1946 roku, aby uczcić pamięć Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza.
Historia Mrągowa naznaczona ogniem
Mrągowo, podobnie jak wiele innych miast pruskich, przeżywało wzloty i upadki. Było palone przez Litwinów, trawione przez liczne pożary, dziesiątkowane przez epidemie i inne kataklizmy. Już w 1520 roku, podczas wojny polsko-krzyżackiej (1520-1521), 21 lipca polscy jeźdźcy zdobyli i doszczętnie spalili miasto. Skutki tego pożaru były widoczne jeszcze w 1527 roku, gdy książę Albrecht Hohenzollern, uciekając przed epidemią „angielskiego potu”, przebywał w Mrągowie. To właśnie on, widząc skalę zniszczeń, przyznał 17 września 1527 roku prawo odbywania cotygodniowych „targów pod rozwiniętą chorągwią” w każdą sobotę, co miało wspomóc odbudowę i rozwój handlu.
Pożar z 1698 roku
Dnia 24 czerwca 1698 roku miasto niemal doszczętnie spłonęło, tracąc około 130 budynków, w tym ówczesną siedzibę rady miasta na Rynku. Prawdopodobnie wtedy spłonęły wszystkie akta miejskie, co tłumaczy brak archiwaliów z XVI i XVII wieku. W wyniku tego pożaru podjęto decyzję o poszerzeniu i wyprostowaniu ulic. Ustalono, że domy będą miały równą wysokość, jednolite kształty szczytów, będą budowane na kamiennym fundamencie i pokryte dachówką. Kominy i piece miały być masywne, a drewniane ściany wylepione gliną. Dla rzemieślników z paleniskami nakazano kamienną posadzkę w izbie warsztatowej. W celu pełnego zabezpieczenia przeciwpożarowego zorganizowano również miejską straż pożarną. Niestety, ratusza nie odbudowano, co sprawiło, że przez ponad 120 lat miasto nie miało reprezentacyjnej siedziby burmistrza.
Wielki pożar w nocy z 23 na 24 marca 1822 roku
Mrągowo nawiedzały wielkie pożary w latach 1520, 1568, 1656 (najazd tatarski), 1698, a ostatni z nich, z roku 1822, miał największy wpływ na obecny obraz Centrum Mrągowa. W czasie tego nocnego pożaru spaliły się 44 budynki mieszkalne, 27 obór, 3 spichlerze, 4 budynki gospodarcze oraz 68 stodół. Ocalały jednak kościół (obecny ewangelicki), budynek parafialny, szkoła (zlokalizowana na obecnym placu Jana Pawła II) oraz Strażnica Bośniacka. Zachował się również budynek sędziego Sterna, dziś znany jako „Apteka pod Orłem”, oraz budynek kasy miejskiej i karczmy, w którym mieści się obecnie siedziba Banku PKO S.A.
Odbudowa i konsekwencje pożarów dla urbanistyki Mrągowa
Po wielkim pożarze z 1822 roku, władze miejskie podjęły radykalne decyzje dotyczące odbudowy i planowania przestrzennego. Zakazano odbudowywania budynków, które spłonęły w południowej części rynku. Dzięki temu Mrągowo zyskało duży miejski rynek, podobny do tych, które charakteryzowały większość miast wschodniopruskich. Zdecydowano, że nowe budynki w centrum miasta powinny być masywne i kryte dachówką ceramiczną. Ze względu na niewielką wytrzymałość podłoża, zezwolono później na budowę domów o konstrukcji drewnianej przy bocznych ulicach, ale z dachami ze spadami od ulic i podwórza.
Zgodnie z planem odbudowy, wszystkie stodoły musiały zostać przeniesione poza miasto. Wytyczono nowe drogi, takie jak ul. Filozofów (Philosophenweg), obecnie ul. Mrongowiusza, wzdłuż której miały stać stodoły. Miasto wykupiło także tereny nad jez. Czos, poza Bramą Szczycieńską, które wydzierżawiono rzemieślnikom. Kuźnie i piece, ze względów bezpieczeństwa, mogły być stawiane wyłącznie w tym miejscu, poza miastem. W tym celu wytyczono nową ul. Ogrodową (Garten strasse), obecnie ul. Roosevelta.
Budowa Ratusza i rozwój centrum
Na powiększonym rynku postanowiono zbudować nowy ratusz. Kamień węgielny wmurowano uroczyście 3 sierpnia 1822 roku, w dniu urodzin króla pruskiego, a budowę zakończono dokładnie trzy lata później, 3 sierpnia 1824 roku. Budowę sfinansowano ze źródeł prywatnych i państwowych, a przewodniczący sądu Stern uzyskał dodatkowe fundusze z kasy Sądu Krajowego w Wystruci. W zamian w przyszłym ratuszu miały mieścić się urząd sądowy i sąd miejski. Z czasem, pod koniec lat 50-tych XIX wieku, budynek ratusza zaczął pękać z powodu obniżenia poziomu wody w jeziorze Czos i wód gruntowych w mieście, co wymagało zastosowania klamer ratujących konstrukcję, widocznych do dziś.
Wielki Rynek, obecnie plac Kajki, wybrukowano w 1856 roku. Przy Rynku znajdowała się również Strażnica Bośniacka (wartownia), która w 1790 roku służyła 9. pułkowi Bośniaków. Jest to jeden z najstarszych budynków w mieście, w którym obecnie mieści się Izba Pamięci poświęcona pisarzowi Ernestowi Wiechertowi. Mrągowo (Nikutowo) jest również wspomniane jako jedno z lokalnych lotnisk i lądowisk w regionie, co pokazuje ewolucję i zróżnicowanie funkcji terenu na przestrzeni wieków, od historycznych wyzwań związanych z pożarami po współczesne potrzeby.