Ospa wietrzna u dzieci: objawy, przebieg, leczenie i profilaktyka

Ospa wietrzna, potocznie nazywana wiatrówką, to wysoce zakaźna choroba wirusowa, która najczęściej dotyka dzieci. Wywołuje ją wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella Zoster Virus) z rodziny Herpesviridae. Choć u większości osób przebiega łagodnie, w niektórych przypadkach, szczególnie u osób z obniżoną odpornością, może prowadzić do poważniejszych objawów i powikłań. Szacuje się, że ok. 90% przypadków zachorowań na ospę dotyczy małych dzieci, a w Polsce każdego roku notuje się około 140-200 tysięcy zachorowań.

Czym jest ospa wietrzna i jak dochodzi do zakażenia?

Ospa wietrzna to infekcja pierwotna wywołana przez wirusa Varicella Zoster (VZV), który cechuje się bardzo wysoką zakaźnością, wynoszącą nawet 90% w przypadku bezpośredniego kontaktu z chorym. Wirus przenosi się głównie drogą kropelkową, a także z ruchem powietrza na odległość do kilkudziesięciu metrów, stąd nazwa "ospa wietrzna". Do zakażenia może dojść również poprzez bezpośredni kontakt z wydzielinami z pęcherzyków ospowych lub przez łożysko, w przypadku kobiet w ciąży.

Charakterystyczne dla wirusów Herpes jest to, że po infekcji pierwotnej wirus pozostaje w organizmie człowieka w nerwach czuciowych w formie latentnej (uśpienia). Pod wpływem pewnych bodźców, najczęściej związanych z obniżeniem odporności, może uaktywnić się wiele lat później, wywołując półpasiec. Co ciekawe, kontakt z chorym na półpaśca nie spowoduje rozwoju tej choroby, lecz może skutkować pojawieniem się właśnie ospy wietrznej.

Okres wylęgania choroby, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się symptomów, wynosi 10-21 dni, średnio 14 dni. U osób z upośledzoną odpornością lub leczonych immunosupresyjnie może trwać do 28 dni. Chory jest zakaźny już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i pozostaje źródłem zakażenia do momentu, aż wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co zwykle trwa około tygodnia. Najczęściej chorują dzieci w wieku 4-10 lat.

Objawy ospy wietrznej u dzieci

Ospa wietrzna u dzieci do 12. roku życia ma najczęściej łagodny przebieg, z wyjątkiem noworodków oraz dzieci z niedoborami odporności lub chorobami skóry, takimi jak atopowe zapalenie skóry. U nich przebieg ospy może być znacznie cięższy i obarczony ryzykiem licznych powikłań. Okres inkubacji wirusa ospy wietrznej wynosi 2-3 tygodnie i dopiero po tym czasie zaczynają pojawiać się pierwsze symptomy.

Początkowe (prodromalne) objawy

Pierwsze objawy ospy wietrznej (prodromalne) są zwykle niespecyficzne i mogą przypominać grypę lub przeziębienie. Obejmują one:

• Gorączkę (do 39-40 st. C)
• Bóle mięśni i stawów
• Bóle głowy
• Nudności lub zmniejszenie apetytu
• Osłabienie i ogólne złe samopoczucie
• Katar i ból gardła (rzadziej)

Zazwyczaj w drugiej dobie gorączki pojawia się charakterystyczna wysypka.

Charakterystyczna wysypka

Najbardziej charakterystycznym objawem ospy wietrznej jest swędząca wysypka pęcherzykowa. W pierwszej kolejności można zaobserwować czerwone plamki na skórze, które szybko przekształcają się w grudki, a następnie w wypełnione przeźroczystym płynem pęcherzyki. Te pęcherzyki następnie pękają i przyjmują postać strupków, które odpadają po około ośmiu dniach, zazwyczaj nie zostawiając po sobie żadnego śladu, o ile nie były rozdrapywane.

Wysypka pojawia się kilkukrotnie w przebiegu ospy, z tego powodu na ciele dziecka w określonym momencie można dostrzec zmiany na różnych etapach rozwoju - od plamek, przez pęcherzyki, aż po strupki. Mówi się, że skóra chorego na ospę wygląda jak "gwieździste niebo". Wysypka jest rozsiana na całym ciele, w tym na twarzy, tułowiu, kończynach oraz owłosionej skórze głowy. W rzadszych przypadkach wysypka obejmuje również błony śluzowe jamy ustnej, gardła, narządów płciowych, a także powieki, spojówki, a rzadziej rogówkę oka. Zmianom skórnym towarzyszy zazwyczaj silny, uporczywy świąd skóry, który jest efektem reakcji organizmu na rozwijające się zmiany skórne i naturalny etap gojenia pęcherzyków.

Przebieg i czas trwania choroby

Przebieg ospy wietrznej rozpoczyna się od objawów prodromalnych, a w ciągu kilku dni pojawia się charakterystyczna wysypka, która rozprzestrzenia się po całym ciele. U dzieci choroba najczęściej trwa 5-10 dni, o ile przebiega łagodnie i bez komplikacji. Całkowite wygojenie się wszystkich zmian skórnych, czyli przyschnięcie wszystkich pęcherzy i odpadnięcie strupków, może trwać jednak nieco dłużej, zazwyczaj około dwóch tygodni.

Chory powinien przebywać w domu do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki, aby nie zarażać innych. Okres zakaźny rozpoczyna się już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i trwa do momentu, aż wszystkie zmiany skórne przekształcą się w strupy. Nawet jeśli chory dobrze się czuje, należy unikać wychodzenia z domu, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi, aby nie rozprzestrzeniać infekcji.

Leczenie ospy wietrznej u dzieci

Leczenie ospy wietrznej u dzieci ma na celu głównie łagodzenie objawów i wspieranie organizmu w walce z infekcją. W większości przypadków wystarcza postępowanie objawowe. Chorzy powinni odpoczywać i dbać o odpowiednie nawodnienie.

Łagodzenie gorączki i bólu

W przypadku gorączki lub bólu, lekiem pierwszego wyboru jest paracetamol. Należy pamiętać, aby w trakcie ospy wietrznej unikać stosowania kwasu acetylosalicylowego (aspiryny), ze względu na zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a (encefalopatii i niewydolności wątroby). Nie zaleca się również podawania ibuprofenu lub innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), ponieważ mogą one zwiększać ryzyko nadkażeń bakteryjnych zmian skórnych.

Zmniejszanie świądu i pielęgnacja skóry

Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów jest intensywne swędzenie skóry. Aby je złagodzić, można stosować:

• Leki przeciwhistaminowe doustne (np. hydroksyzyna, dimetynden) - pomagają redukować świąd.
• Preparaty miejscowe: Pianki i żele mentolowe (łagodzą świąd i zapewniają uczucie chłodu), preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem (działają łagodząco, regenerująco i przyspieszają gojenie).
• Codzienne, krótkie kąpiele w letniej wodzie (maks. 5-10 minut), które przynoszą ulgę i zmniejszają ryzyko nadkażeń bakteryjnych. Do wody można dodać odkażający nadmanganian potasu, tworząc lekko różowy roztwór. Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć, przykładając ręcznik, a nie pocierając.
• Wodny roztwór gencjany - może być stosowany do smarowania swędzących grudek.
• Emolienty - preparaty nawilżające, które tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody, pomagając w pielęgnacji wysuszonej i podrażnionej skóry.

Czego unikać w pielęgnacji: Tradycyjne metody, takie jak zasypki i płynne pudry (np. z mentolem), powinny odejść do lamusa. Przynoszą one tylko chwilową ulgę, a mogą utrudniać gojenie, sprzyjać rozwojowi bakterii pod zaschniętą warstwą i maskować obraz zmian skórnych, zwiększając ryzyko nadkażeń bakteryjnych i powstawania blizn. Nie należy również stosować maści z kortykosteroidami.

Aby zapobiec rozdrapywaniu wykwitów, co jest najważniejszą zasadą w profilaktyce blizn i nadkażeń:

• Należy obciąć dziecku paznokcie u rąk.
• W nocy można założyć dziecku bawełniane rękawiczki.
• Dziecko powinno nosić przewiewne ubranie, a temperatura w pomieszczeniu nie powinna być zbyt wysoka, gdyż przegrzewanie nasila swędzenie.
• Należy również unikać ekspozycji na słońce, ponieważ promienie UV utrudniają prawidłowe gojenie zmian.

Leczenie przeciwwirusowe

Leki przeciwwirusowe (np. acyklowir, rzadziej walacyklowir i famcyklowir) stosuje się u osób z ciężkim przebiegiem ospy wietrznej lub ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia powikłań. Dotyczy to m.in. noworodków, pacjentów z zaburzeniami odporności, przewlekłymi chorobami płuc lub skóry, oraz dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia. Acyklowir podany do 72 godzin od wystąpienia pierwszych objawów ospy wietrznej skraca czas trwania choroby oraz zmniejsza intensywność wykwitu skórnego. Rutynowo takie leczenie nie jest jednak zalecane u zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa przebiega zazwyczaj łagodnie, ze względu na ryzyko rozwoju oporności wirusa na lek.

Ospa wietrzna u specyficznych grup i powikłania

Chociaż ospa wietrzna u większości dzieci przebiega łagodnie, istnieją grupy ryzyka oraz możliwe powikłania, które mogą mieć poważne konsekwencje.

Ospa wietrzna u dorosłych i kobiet w ciąży

Zachorowanie na ospę wietrzną w wieku dorosłym wiąże się z większą niż w grupie dzieci śmiertelnością (około 31/100 000 zachorowań) i częstszą koniecznością hospitalizacji chorych (zwykle z powodu zapalenia płuc). Ospa w ciąży ma zazwyczaj cięższy przebieg i stwarza ryzyko poważnych komplikacji dla rozwijającego się płodu. Zainfekowanie w pierwszym trymestrze ciąży zwiększa ryzyko uszkodzenia płodu do 10%, prowadząc do wewnątrzmacicznego zahamowania rozwoju płodu lub zespołu ospy wrodzonej. Dzieci z zespołem ospy wrodzonej mogą urodzić się z niską masą urodzeniową, bliznami na skórze, deformacjami kończyn, niedowładami, zaburzeniami widzenia, a nawet zanikami kory mózgowej.

Ospa wietrzna u noworodków

Noworodki, których matki rozwinęły objawy ospy wietrznej w okresie okołoporodowym (5 dni przed porodem do 48 godzin po nim), mogą ulec zakażeniu przez łożysko, w trakcie porodu lub po porodzie. W ich przypadku może rozwinąć się wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu. Wrodzona ospa wietrzna u dzieci, których matki przechorowały ospę w pierwszym lub drugim trymestrze ciąży, może prowadzić do wad wrodzonych, takich jak zaćma, zapalenie naczyniówki i siatkówki, zniekształcenia kończyn oraz dysfunkcje ośrodkowego układu nerwowego.

Najczęstsze powikłania u dzieci

Najczęstszym powikłaniem ospy wietrznej u dzieci jest wtórne zakażenie bakteryjne skóry, często spowodowane przez paciorkowce grupy A lub gronkowce. Zwykle jest to wynik nieprawidłowej pielęgnacji wykwitów pęcherzykowych, zwłaszcza ich rozdrapywania. Nadkażenie bakteryjne należy podejrzewać, gdy następuje nawrót gorączki i pojawiają się zmiany skórne w postaci zaczerwienienia, ropni, a w ciężkich przypadkach róży, liszaja zakaźnego, ropowicy, sepsy czy martwiczego zapalenia powięzi.

Rozdrapane krosty mogą pozostawiać trwałe blizny na skórze. Choć drobne blizny często znikają z czasem, poważniejsze uszkodzenia, szczególnie te z nadkażeniami, mogą pozostawić widoczne ślady, zwłaszcza na twarzy.

Rzadsze, ale groźne powikłania

Mimo iż przebieg ospy u dziecka jest najczęściej łagodny, a możliwe powikłania raczej rzadkie, to jeśli już wystąpią, mogą być bardzo poważne. Należą do nich:

• Powikłania neurologiczne: Zapalenie móżdżku (ataksja), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu (encefalit), porażenie nerwów czaszkowych, zespół Guillaina-Barrego, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego.
• Zapalenie płuc - występuje częściej u dorosłych i osób z obniżoną odpornością.
• Zapalenie mięśnia sercowego, osierdzia.
• Zapalenie wątroby, nerek, stawów.
• Małopłytkowość, odwodnienie, niedokrwistość.
• Zespół Reye’a (przy podawaniu aspiryny).

W przypadku nietypowego przebiegu ospy lub podejrzenia powikłań, niezbędna jest pilna konsultacja z lekarzem.

Zapobieganie ospie wietrznej

Nie ma metody zapewniającej 100% skuteczność w zapobieganiu ospie wietrznej u osób, które nie chorowały na nią w przeszłości. Jednak istnieją bardzo skuteczne metody minimalizowania ryzyka zakażenia.

Szczepienia ochronne

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom. Szczepionka, zawierająca żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca, może być podawana już od ukończonego 9. miesiąca życia, w dwóch dawkach. Odstęp między dawkami powinien wynosić minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesiące.

Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka - po podaniu dwóch dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg. Szczepienia zmniejszają również ryzyko wystąpienia półpaśca w późniejszym życiu. W Polsce szczepienie na ospę jest szczepieniem zalecanym (płatnym), ale refundowane jest dla dzieci do ukończenia 12. roku życia obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (np. z niedoborem odporności, ostrą białaczką limfoblastyczną w remisji, zakażonych HIV) oraz dla dzieci uczęszczających do żłobków lub klubików dziecięcych.

W przypadku, gdy doszło do kontaktu z osobą chorą, a szczepienie nie było wykonane wcześniej, warto podać szczepionkę w ciągu 72 godzin (maksymalnie do 5 dni) od kontaktu. Może to ochronić przed zachorowaniem lub znacznie złagodzić przebieg choroby. U osób, które nie mogą być zaszczepione (np. z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), w ramach profilaktyki poekspozycyjnej można podać swoistą immunoglobulinę (gotowe przeciwciała) w ciągu 96 godzin po ekspozycji.

Izolacja i higiena

Z całą pewnością należy unikać kontaktu z osobami chorymi na ospę wietrzną oraz z przedmiotami, które mogą być zanieczyszczone ich wydzielinami z dróg oddechowych. Osoby chorujące na ospę wietrzną powinny być izolowane od reszty domowników, zwłaszcza jeśli wśród nich są osoby z grupy podwyższonego ryzyka (np. z osłabioną odpornością, kobiety w ciąży) lub takie, które do tej pory nie chorowały na ospę. Regularne mycie rąk, zwłaszcza u małych dzieci, pomaga zmniejszyć ryzyko przeniesienia wirusa.

tags: #objawy #uczulenia #na #ospe #u #dziecka