Obszar Chronionego Krajobrazu w Polsce

Czym jest Obszar Chronionego Krajobrazu (OCK)?

Obszar chronionego krajobrazu (OCK) to jedna z form ochrony przyrody w Polsce, obejmująca tereny wyróżniające się wysokimi walorami przyrodniczymi, krajobrazowymi i rekreacyjnymi. Są to tereny chronione ze względu na ich wyróżniający się krajobraz o zróżnicowanych ekosystemach, a także wartościowe ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z turystyką i wypoczynkiem lub pełnioną funkcją korytarzy ekologicznych. W obrębie OCK dopuszczalne są turystyczne i wypoczynkowe formy użytkowania oraz zrównoważona działalność gospodarcza, z wykluczeniem inwestycji uciążliwych dla środowiska przyrodniczego, przyczyniających się m.in. do zaburzenia równowagi ekologicznej objętych ochroną krajobrazów (np. inwestycji przemysłowych lub wydobywczych).

Charakterystyka i typy ekosystemów

Obszary chronionego krajobrazu stanowią mozaikę zróżnicowanych typów ekosystemów naturalnych, zarówno wodnych, jak i lądowych. W ich skład wchodzą między innymi:

• Ekosystemy wodne: doliny rzek, doliny potoków górskich, zakola rzek, starorzecza, źródliska, wywierzyska, polodowcowe jeziora rynnowe, jeziora przybrzeżne, zalewy, śródleśne oczka wodne.
• Tereny podmokłe: mokradła, bagna, torfowiska, szuwary, mszary.
• Tereny trawiaste: wilgotne łąki trzęślicowe i ostrożeniowe, świeże łąki rajgrasowe, łąki górskie, murawy napiaskowe, murawy kserotermiczne, murawy bliźniczkowe.
• Kompleksy leśne: zwarte kompleksy leśne, takie jak grądy, łęgi, olsy, dąbrowy kwaśne, dąbrowy świetliste, buczyny kwaśne, buczyna karpacka, bory sosnowe, bory mieszane, lasy mieszane.
• Formacje geologiczne: pagórki polodowcowe (tzw. drumliny), wzgórza morenowe, pasma górskie, wydmy śródlądowe i nadmorskie.

Obszary te pełnią także funkcję naturalnej strefy ochronnej (tzw. otuliny) dla innych obszarów chronionych (np. parków narodowych i krajobrazowych, rezerwatów przyrody, obszarów Natura 2000) oraz korytarzy ekologicznych, umożliwiających migrację zwierząt, roślin lub grzybów.

Statystyki Obszarów Chronionego Krajobrazu w Polsce

Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statycznego (GUS), w 2021 roku w Polsce funkcjonowało 389 obszarów chronionego krajobrazu o łącznej powierzchni 7023,9 tys. ha, co stanowiło 22,5% powierzchni kraju. W stosunku do roku 2020, powierzchnia tych obszarów wzrosła o 1456,6 ha. Najwięcej OCK znajdowało się w województwie warmińsko-mazurskim (69 obszarów o łącznej powierzchni 954,9 tys. ha), natomiast najmniej - w województwie opolskim (dziewięć obszarów o sumarycznej powierzchni 196,3 tys. ha).

Podstawy prawne i procedura wyznaczania

Wyznaczenie obszaru chronionego krajobrazu następuje w drodze uchwały sejmiku województwa, która jest aktem prawa miejscowego. Uchwała ta określa nazwę obszaru, jego lokalizację, dokładny obszar, osobę sprawującą nadzór oraz ustalenia dotyczące czynnej ochrony ekosystemów i zakazów obowiązujących na danym obszarze chronionym (lub jego części) wynikające z potrzeb jego ochrony.

W zakresie współdziałania organów przy tworzeniu lub zniesieniu tej formy ochrony obowiązują analogiczne przepisy jak w przypadku parku krajobrazowego. Ponieważ dla obszaru chronionego krajobrazu nie sporządza się planu ochrony, sejmik województwa wydaje uchwałę. Nowy przepis, art. 24a ust. 1 Ustawy o ochronie przyrody, dotyczy możliwości dostosowania istniejących obiektów budowlanych na obszarach chronionego krajobrazu. Samorząd województwa, na wniosek właściciela obiektu budowlanego wzniesionego przed dniem wejścia w życie odpowiednich aktów i rażąco naruszającego ich przepisy, może (ale nie musi) pokryć koszty dostosowania tego obiektu do wymagań tych aktów. W praktyce otwiera to drogę do wydatkowania środków publicznych, jednakże ani właściciele, ani województwo nie mogą formułować roszczeń co do zawarcia takiego porozumienia na podstawie tego przepisu.

Ograniczenia i zakazy na obszarach chronionego krajobrazu

Na terenie obszarów chronionego krajobrazu obowiązuje szereg zakazów, mających na celu ochronę wartości przyrodniczych i krajobrazowych. Należą do nich:

• zabijanie dzikich gatunków zwierząt, niszczenie ich schronień (np. nor, legowisk), miejsc rozrodu (np. tarlisk) oraz złożonych jaj, z wyłączeniem amatorskiego połowu ryb i działań związanych ze zrównoważoną gospodarką leśną, rybacką i łowiecką;
• realizacja przedsięwzięć wywierających szkodliwy wpływ na środowisko przyrodnicze (np. działalności przemysłowej lub wydobywczej);
• likwidowanie zadrzewień śródpolnych, przydrożnych lub nadwodnych, z wyłączeniem działań związanych z ochroną przeciwpowodziową lub zapewnieniem bezpieczeństwa ruchu drogowego i wodnego;
• wydobywanie skał (np. wapieni, piaskowców, torfu), skamieniałości (np. kopalnych szczątków roślinnych zwierzęcych), minerałów i bursztynu w celach gospodarczych;
• wykonywanie prac ziemnych zniekształcających rzeźbę terenu, z wyłączeniem działań związanych z ochroną przeciwpowodziową, przeciwsztormową i przeciwosuwiskową;
• dokonywanie zmian stosunków wodnych, z wyłączeniem działań ochronnych i działań związanych ze zrównoważonym wykorzystaniem obszarów rolniczych i leśnych bądź racjonalną gospodarką wodną lub rybacką;
• likwidowanie naturalnych zbiorników wodnych (np. śródleśnych oczek wodnych, jezior), starorzeczy i obszarów wodno-błotnych (np. mokradeł, bagien, torfowisk);
• lokalizacja obiektów budowlanych w pasie szerokości 100 m od linii brzegowej rzek, jezior i innych zbiorników wodnych oraz w pasie szerokości 200 m od linii brzegów klifowych lub pasie technicznym wybrzeża morskiego.

Zakaz lokalizacji obiektów budowlanych w pasie nadwodnym

Szczególną uwagę należy zwrócić na zakaz lokalizacji nowych obiektów budowlanych w pasie szerokości 100 m od linii brzegów rzek, jezior i innych naturalnych zbiorników wodnych (zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 8 lit. a Ustawy o ochronie przyrody). Choć treść tego zapisu wydaje się jasna, problem interpretacyjny pojawia się często w odniesieniu do inwestycji wymagających decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, realizowanych na terenach gruntów rolnych, zlokalizowanych w pobliżu zbiorników wodnych, takich jak stawy, oczka wodne itp.

W poszukiwaniu legalnej definicji „innych zbiorników wodnych” można odwołać się do stanowiska podsekretarza stanu w Ministerstwie Środowiska, wyrażonego w odpowiedzi na interpelację nr 8909 z 14 września 2012 r. Wskazano tam, że brak definicji tego pojęcia w ustawie oznacza konieczność oceny na podstawie reguł wykładni językowo-logicznej, systemowej i funkcjonalnej.

Przepisy Ustawy o ochronie przyrody i Prawa wodnego, choć należą do prawa ochrony środowiska, posiadają odmienny zakres przedmiotowy. Ustawa o ochronie przyrody ma na celu zachowanie różnorodności biologicznej, procesów ekologicznych, stabilności ekosystemów i ciągłości istnienia gatunków, natomiast Prawo wodne reguluje gospodarowanie wodami, ich kształtowanie i ochronę zasobów, korzystanie z wód oraz zarządzanie nimi w kontekście zaspokajania potrzeb ludności i gospodarki.

Z powyższego porównania wynika, iż nie można automatycznie przenosić znaczenia definicji legalnych z jednego aktu prawnego na inny, chyba że przepis zawiera wyraźne odesłanie. Jednocześnie, w kontekście zakazów w OCK, wyrażono opinię, że poprzez „inne zbiorniki wodne” należy rozumieć wszelkie zbiorniki wodne inne niż rzeki i jeziora, zarówno naturalne, jak i sztuczne, powstałe na wodach płynących lub istniejące w zagłębieniach terenu, czyli wszystkie mające linię brzegu - bez względu na ich funkcję, pochodzenie, wielkość i klasyfikację prawną. Do tej kategorii zalicza się również zbiorniki o charakterze okresowym (wysychającym) oraz obiekty, które w ewidencji gruntów mogą być oznaczone inaczej (np. stawy).

Stanowisko to potwierdził Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (sygn. akt IV SA/Wa 2968/13), wskazując, że skoro przepisy rozporządzenia nie precyzują, co jest zbiornikiem wodnym, to bez względu na to, czy zbiornik został wytworzony przez człowieka, czy naturalnie, podlega co do zasady ochronie. Ograniczenia te muszą być jednak proporcjonalne do chronionego dobra, a prawo własności może być ograniczone wyłącznie mocą ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w wyroku z 6 września 2012 r. również zgodził się, że pod pojęciem „inne zbiorniki wodne” należy rozumieć inne niż jeziora zbiorniki wodne, zarówno naturalne, jak i sztuczne, mające linię brzegu, zgodnie z zasadą lege non distinguente nec nostrum est distinguere (gdy prawo nie rozróżnia, nie jest rzeczą interpretatora dokonywanie tego rodzaju rozróżnienia). NSA podkreślił jednak, że funkcja i pochodzenie zbiornika mają wpływ na ocenę. Kolejne orzeczenie NSA z 30 marca 2017 r. (sygn. akt II OSK 1574/16) jasno potwierdziło, że na obszarze chronionego krajobrazu może być wprowadzony zakaz budowania nowych obiektów budowlanych w pasie szerokości 100 m od linii brzegów rzek, jezior i innych naturalnych zbiorników wodnych.

W celu ustalenia pochodzenia zbiornika wodnego często wykorzystuje się analizę map satelitarnych z aktualnego zasobu, porównaną z mapami historycznymi. Taka analiza pozwala pozyskać informacje o występowaniu danego zbiornika w latach ubiegłych, co może np. wykazać sztuczny charakter zbiornika i czas jego powstania. Mimo że interpretacja pojęcia zbiorników wodnych może budzić wątpliwości ze względu na odmienne stanowiska, orzecznictwo NSA jest w tym momencie wiążące. Umożliwia to podjęcie analiz terenowych, przestrzennych oraz pozyskanie danych, które pozwolą na odpowiednią klasyfikację istniejących zbiorników wodnych.

Działania ochronne w obrębie Obszaru Chronionego Krajobrazu

Obszary chronionego krajobrazu charakteryzują się łagodniejszymi wymogami ochronnymi w porównaniu do parków narodowych, parków krajobrazowych czy rezerwatów przyrody. Działania ochronne skupiają się na zachowaniu trwałości ekosystemów, utrzymaniu różnorodności biologicznej oraz przeciwdziałaniu realizacji przedsięwzięć niekorzystnych dla środowiska przyrodniczego.

Ustalenia dotyczące czynnej ochrony ekosystemów wodnych:

• zachowanie zbiorników i cieków wodnych (np. starorzeczy, oczek wodnych) wraz z ich naturalną obudową biologiczną (np. szuwarami, zadrzewieniami) w celu zwiększenia różnorodności biologicznej i ograniczenia spływu biogenów;
• regulacja cieków wodnych (np. rzek, potoków górskich) w zakresie niezbędnym dla ochrony przeciwpowodziowej dla przyległych obszarów lądowych, mającej na celu zapobieganie lub ograniczanie skutków potencjalnej powodzi;
• zwiększanie naturalnej retencji wodnej poprzez odtwarzanie funkcji obszarów źródliskowych lub osuszonych obszarów podmokłych (np. bagien, torfowisk, mokradeł) o wysokich zdolnościach retencyjnych;
• zachowanie i przywracanie naturalnego biegu cieków wodnych pełniących funkcję korytarzy ekologicznych, umożliwiających migrację lub przemieszczanie się zwierząt wodnych między różnymi typami ekosystemów;
• zachowanie siedlisk rzadkich i zagrożonych wyginięciem gatunków roślin i zwierząt (np. pływaczy, strzebli przekopowej, żółwia błotnego).

Ustalenia dotyczące czynnej ochrony ekosystemów lądowych:

• utrzymywanie ciągłości i trwałości zwartych kompleksów leśnych, stanowiących ważne korytarze ekologiczne dla dużych ssaków kopytnych i drapieżnych;
• tworzenie i odtwarzanie stref przejściowych pomiędzy różnymi typami ekosystemów (tzw. ekotonów) w celu zwiększenia różnorodności biologicznej;
• zalesianie gruntów nieprzydatnych do uprawy rolniczej lub innych typów działalności gospodarczej (np. rekreacyjnej), z wyłączeniem nieleśnych siedlisk przyrodniczych, punktów i ciągów widokowych;
• zachowanie cennych siedlisk leśnych (np. śródleśnych cieków i oczek wodnych, torfowisk, mokradeł, polan) i siedlisk nieleśnych (np. łąk, obszarów wodno-błotnych, torfowisk, oczek wodnych, zadrzewień i zakrzewień śródpolnych);
• utrzymywanie odpowiedniego poziomu wód gruntowych, istotnego dla zachowania siedlisk podmokłych (np. bagien, mokradeł, torfowisk);
• zachowanie siedlisk rzadkich i zagrożonych gatunków roślin, zwierząt i grzybów (np. storczyków, owadów kserotermofilnych, gniewosza plamistego).

Działania te, wraz z obowiązującymi zakazami, umożliwiają ochronę zróżnicowanych typów ekosystemów z ich różnorodnością biologiczną, co przekłada się na wysoką wartość przyrodniczą, krajobrazową i rekreacyjną oraz istotną rolę ekologiczną OCK jako łącznika między pozostałymi obszarami chronionymi.

Ekologiczne znaczenie Obszarów Chronionego Krajobrazu

Obszary chronionego krajobrazu pełnią kluczową funkcję jako naturalne strefy ochronne (tzw. otuliny) dla innych, bardziej rygorystycznie chronionych obszarów, takich jak parki narodowe, parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody oraz sieć obszarów Natura 2000 (obszarów specjalnej ochrony ptaków, specjalnych obszarów ochrony siedlisk). Zabezpieczają one te cenne tereny przed licznymi zagrożeniami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka.

Ponadto, OCK są ważnymi korytarzami ekologicznymi. Umożliwiają one przemieszczanie się gatunków między różnymi obszarami chronionymi (np. rezerwatami przyrody, parkami narodowymi) bądź osobników pomiędzy rozproszonymi populacjami danego gatunku zasiedlającymi fragmenty środowiska o zbliżonych warunkach siedliskowych (tzw. płaty siedliska). Korytarze te stanowią przeważnie doliny rzeczne, pasma górskie bądź ciągi kompleksów leśnych, zakrzewień lub zbiorowisk bagienno-łąkowych o pasowym przebiegu roślinności.

Jako korytarze ekologiczne, Obszary Chronionego Krajobrazu ułatwiają rozprzestrzenianie się (dyspersję) zwierząt, roślin i grzybów oraz umożliwiają efektywną wymianę genową pomiędzy populacjami. Tym samym ograniczają niekorzystne efekty wsobności (inbredu) w izolowanych populacjach o małej liczebności.

Przykładem jest Nadwarciański Obszar Chronionego Krajobrazu, który obejmuje ochroną dolinę Warty z jej naturalną szatą roślinną i pełni rolę korytarza ekologicznego łączącego Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką z Parkiem Krajobrazowym Międzyrzecza Warty i Widawki. Innym przykładem jest Obszar Chronionego Krajobrazu Góry Bystrzyckie i Orlickie, który stanowi naturalną otulinę Parku Narodowego Gór Stołowych.

Obszarowa ochrona przyrody w Polsce: kontekst Obszaru Chronionego Krajobrazu

Ochrona obszarowa stanowi formę ochrony przyrody skupiającą się na zachowaniu cennych ekosystemów naturalnych, siedlisk przyrodniczych, krajobrazów i pojedynczych elementów przyrody (ożywionej lub nieożywionej) oraz zapewnieniu prawidłowego przebiegu procesów ekologicznych i stabilności układów biologicznych. Działania ochronne mogą mieć charakter ochrony ścisłej (brak ingerencji) lub częściowej (dopuszczającej działania konserwatorskie).

Ochrona obszarowa realizowana jest za pośrednictwem systemu obszarów chronionych, do których zaliczane są:

• Parki narodowe - obszary o szczególnie wysokich walorach naukowych, przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych, mające na celu zachowanie układów przyrodniczych, procesów ekologicznych, różnorodności gatunkowej, tworów przyrody nieożywionej i swoistych cech krajobrazu.
• Rezerwaty przyrody - obszary o wysokich walorach przyrodniczych, naukowych, kulturowych i turystyczno-krajobrazowych, mające na celu zachowanie określonych ekosystemów naturalnych, siedlisk zagrożonych gatunków roślin lub zwierząt oraz elementów przyrody nieożywionej.
• Parki krajobrazowe - obszary o wysokich walorach przyrodniczych, krajobrazowych, historycznych, turystycznych i kulturowych, mające na celu zachowanie określonych elementów przyrody (np. różnorodności gatunkowej, rzeźby terenu, stosunków wodnych) oraz swoistych cech krajobrazu.
• Obszary chronionego krajobrazu - obszary o wysokich walorach przyrodniczych, krajobrazowych i rekreacyjnych, mające na celu zachowanie określonych typów ekosystemów naturalnych, pełniące rolę łącznika pomiędzy innymi formami ochrony obszarowej.

W obrębie obszarów chronionych, w tym OCK, często znajdują się również obiekty i tereny objęte innymi formami ochrony przyrody, takimi jak pomniki przyrody (np. stare drzewa, źródła, wodospady, skałki, głazy narzutowe, jaskinie) i użytki ekologiczne (np. kępy drzew, oczka wodne, bagna, torfowiska, wychodnie i ostańce skalne), które chronią pojedyncze twory przyrody lub fragmenty ekosystemów naturalnych oraz siedliska zagrożonych gatunków.

tags: #obszar #chronionego #osp