Wirus ospa małpia jest spokrewniony z wirusem ospa prawdziwa, dlatego szczepienie przeciw tej drugiej chorobie może być skuteczne także w przypadku rozprzestrzeniającej się obecnie małpiej ospy. Jak wyjaśnia prof. Szuster-Ciesielska, ochrona po przyjęciu szczepionki przeciw ospie prawdziwej w pierwszych latach po iniekcji wynosi niemal 100 proc. Później poziom ochrony nieco spada, ale wciąż jest wysoki - szczepionka skuteczność może utrzymywać przez dziesięciolecia. Znany jest przypadek ochrony po 75 latach od iniekcji.
Ospa prawdziwa - choroba, która zniknęła dzięki szczepieniom
Ospa prawdziwa, znana również jako czarna ospa, była śmiertelną chorobą zakaźną, która przez wieki pochłonęła miliony ludzkich istnień. Śmiertelność z powodu zakażenia wirusem powodującym schorzenie sięgała nawet 30 proc. Ostatni przypadek zachorowania na nią miał miejsce w 1978 roku, dlatego Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 1980 roku uznała ospę prawdziwą za chorobę eradykowaną, czyli wyeliminowaną. Było to możliwe dzięki masowym szczepieniom ochronnym i skuteczności podawanych preparatów.
W Polsce szczepienia przeciw czarnej ospie trwały od 1951 roku do 1980 roku. Ostatnie przypadki zachorowań na ospę prawdziwą w Polsce odnotowano w 1963 roku we Wrocławiu. Choroba została zawleczona z Indii, w wyniku której zachorowało 99 osób, z czego zmarło 7. W tym okresie, w celu ograniczenia rozprzestrzenienia się choroby, miasto Wrocław było otoczone kordonem sanitarnym na kilka tygodni. W tym czasie zaszczepiono 98% mieszkańców Wrocławia, co poskutkowało zwalczeniem epidemii w 25 dni.
Ospa prawdziwa (łac. variola vera), dawne nazwy: ospa naturalna, czarna ospa (łac. variola nigra) - wirusowa choroba zakaźna o ostrym przebiegu wywoływana przez jedną z dwóch odmian wirusa ospy prawdziwej (variola minor lub variola maior). Okres inkubacji trwa od 7 do 17 dni, średnio 13 dni. Na świecie dominowała postać łagodna (75% przypadków zachorowań).
Ospa prawdziwa jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirusa ospy. Przenosi się drogą kropelkową przez kontakt z osobą zakażoną lub przez styczność ze skażonymi przedmiotami bądź strupami chorego. Do jej głównych objawów zalicza się gorączkę, zapalenie gardła i charakterystyczne czerwone grudki, pojawiające się na twarzy lub tułowiu. Po upływie około 6 dni, grudki zamieniają się w swędzące krosty. Zaschnięte strupy, powstałe w wyniku drapania, miały kolor czarny - stąd też zamiennie stosowana nazwa „czarna ospa”. Po upływie tygodnia strupy odpadały, tworząc głębokie blizny. Powikłania choroby prowadziły do ślepoty lub bezpłodności.
Ospy prawdziwej nie należy mylić z ospą wietrzną! Aktualnie ospa prawdziwa nie występuje na świecie, do jej eradykacji przyczyniły się szczepienia ochronne wprowadzone w latach 60-tych. Z inicjatywy WHO wdrożono Intensywny Program Eradykacji Ospy Prawdziwej. Program ten miał globalny zasięg. Już 20 lat później ogłoszono całkowite wyeliminowanie tej choroby i w związku z tym wycofano szczepienie przeciw ospie prawdziwej z kalendarza szczepień ochronnych.
Ospa małpia - pokrewny wirus i skuteczność szczepień
Wirus małpiej ospy jest spokrewniony z wirusem ospy prawdziwej i nazywany jest jego łagodniejszą wersją. Co ważne, zarówno ospa małpia, jak i ospa prawdziwa nie mają nic wspólnego z ospą wietrzną - to zupełnie inne choroby, wywoływane przez innego typu wirusy. Dlatego też szczepienie przeciw ospie wietrznej nie chroni przed ospą małpią.
Według badań naukowych przeprowadzonych w Afryce, szczepionka przeciw ospie prawdziwej chroni w 85 proc. przed ospą małpią. To dobra wiadomość, jednak biorąc pod uwagę fakt, że ospy prawdziwej nie zdiagnozowano od 44 lat, a szczepienia ochronne przeciw chorobie w Polsce ustały 42 lata temu, rodzi pytania o stopień ochrony osób zaszczepionych w przeszłości.
Skuteczność szczepionki przeciw ospie prawdziwej w ochronie przed ospą małpią
Prof. Agnieszka Szuster-Ciesielska wyjaśnia, że szczepionka przeciw ospie prawdziwej jest bardzo skuteczna, gwarantuje niemal stuprocentową ochronę do pięciu lat po iniekcji. Później jej skuteczność zaczyna spadać. Niemniej, nawet przy niższym poziomie ochrony, w dalszym ciągu chroni ona przed ospą prawdziwą, i to przez dekady. W jednej z prac naukowych można przeczytać, że ta ochrona istniała jeszcze po 75 latach.
Kluczowa jest konstrukcja szczepionki. Ta przeciwko ospie prawdziwej była skonstruowana na bazie żywego wirusa krowianki, który nie był w żaden sposób osłabiony - a takie szczepionki są najbardziej skuteczne. Dla porównania, szczepionki powstające na bazie inaktywowanego, czyli zabitego wirusa, najczęściej trzeba podawać kilkukrotnie, by utrzymywać wyższy poziom ochrony.
Dostępne szczepionki przeciw ospie
W obrocie są obecnie dwie szczepionki przeciw ospie prawdziwej, które mogą być skuteczne także przeciw małpiej ospie:
- Preparat firmy Bavarian Nordic (BAVA.CO), który występuje pod nazwami Jynneos, Imvamune lub Imvanex. Zawiera on osłabioną postać wirusa. Jest dopuszczony do obrotu w Unii Europejskiej jako preparat chroniący przed ospą prawdziwą, jednak w uzasadnionych przypadkach lekarz może przepisać go także w ramach profilaktyki małpiej ospy. Szczepionka Imvanex została zarejestrowana po raz pierwszy w UE w 2013 roku. Zawiera atenuowanego (osłabionego) wirusa krowianki (szczep Ankara), który jest zmodyfikowany (niezdolny do replikacji). Schemat szczepienia podstawowego obejmuje podanie 2 dawek w odstępie ≥28 dni.
- Szczepionka ACAM2000, której producentem jest Emergent Biosolutions (EBS. N). Od Jynneos różni się sposobem wytwarzania - powstaje przy użyciu żywego krowiego wirusa ospy (jest on spokrewniony z wirusem ospy prawdziwej). Ten preparat nie jest w obrocie w krajach unijnych, dostępny jest w Stanach Zjednoczonych.
Według informacji przekazanych przez WHO, organizacja dysponuje rezerwami szczepionki przeciw ospie prawdziwej (2,4 mln dawek), które mogą być wykorzystane w przypadku wystąpienia nowej epidemii.
Historia szczepień przeciw ospie prawdziwej
Historia szczepień sięga XV wieku, kiedy to ludzie w różnych częściach świata szukali sposobów zapobiegania śmiertelnym chorobom poprzez celowe narażanie zdrowych ludzi na ospę prawdziwą. Choroba ta dotarła do Europy w roku 581, a jej śmiertelność u osób nieszczepionych wynosiła nawet 95 proc.!
Pierwsze udokumentowane szczepienie przeciwko ospie prawdziwej przeprowadził brytyjski lekarz Edward Jenner w 1796 roku. Zauważył on, że osoby, które przechodziły krowiankę (wirusowa choroba zakaźna występująca u bydła - ospa krowia), były odporne na ospę prawdziwą. Metoda Jennera, nazwana krowianką, zapoczątkowała nowoczesne szczepienia.
W Polsce szczepionka przeciwko ospie prawdziwej była dostępna od 1801 roku, a obowiązkowa od 1919 roku. W 1808 roku w Wilnie i Warszawie zorganizowano pierwsze Instytuty Szczepień Ospy Krowiej. Trzy lata później Napoleon Bonaparte wydał w Polsce postanowienie o obowiązkowym szczepieniu w szkołach, a w 1815 roku..
Pierwsze próby szczepień ochronnych przeprowadzano w Chinach w latach 1000-1100, stosując metodę zwaną wariolizacją. Polegała ona na pobieraniu strupów od osób chorych na ospę prawdziwą i podawaniu tego materiału osobom zdrowym: przez wcieranie go w formie proszku do nosa lub na drodze skaryfikacji. Doprowadzano w ten sposób do rozwinięcia się łagodnej postaci choroby, a to powodowało powstanie odporności na kolejne zakażenia.
Szczepienia a zdrowie publiczne
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) od 1974 roku, a więc od momentu uruchomienia Rozszerzonego Programu Szczepień (EPI), szczepienia zapobiegły co najmniej 154 milionom zgonów na całym świecie. Oznacza to, że przez ostatnie 50 lat co minutę ratowały one życie sześciu osobom.
Pomimo ogromnego postępu medycyny, który dzięki badaniom klinicznym wpłynął nie tylko na skuteczność, ale również na bezpieczeństwo produktów leczniczych, nadal spotykamy się z nieprawdziwymi informacjami dotyczącymi szczepień. Dezinformacją, która wywołuje strach i rodzi niepewność, co do ich zasadności. Należy jednak pamiętać, że w przypadku pojawienia się wątpliwości o pomoc warto zwrócić się do osób posiadających wiedzę na temat szczepień - lekarza, pielęgniarki.