Ochotnicze Straże Pożarne: Rola, Organizacja i Miejsce w Systemie Ratowniczym

W Polsce system ochrony przeciwpożarowej opiera się na dwóch głównych filarach: Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz wspierających ją Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP). Państwowa Straż Pożarna, zorganizowana 1 lipca 1992 roku, obejmuje Komendę Główną, 16 Komend Wojewódzkich, 335 Komend Powiatowych/Miejskich, Szkołę Główną Służby Pożarniczej, inne szkoły, instytuty badawcze oraz Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach. Kluczowym elementem tego systemu, zwłaszcza na poziomie lokalnym, są właśnie jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych.

Charakterystyka i Historia Ochotniczych Straży Pożarnych

Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to umundurowana jednostka ratownicza, wyposażona w specjalistyczny sprzęt, przeznaczona do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Jej członkowie to ochotnicy, którzy poświęcają swój czas i energię na rzecz bezpieczeństwa społeczności lokalnej. Pierwsze zorganizowane ochotnicze jednostki pożarowe na obszarze obecnej Polski pojawiły się w połowie XIX wieku. Obecnie jednostki OSP działają jako stowarzyszenia, co oznacza, że są zrzeszeniem powołanym przez grupę osób mających wspólne cele lub zainteresowania. Ich cechą charakterystyczną jest prowadzenie działalności niezarobkowej.

OSP w Gminie Malanów - Lokalny Przykład

Na terenie gminy Malanów pierwsza jednostka OSP powstała w sierpniu 1918 roku. Z czasem utworzono kolejne straże, a obecnie na terenie gminy funkcjonuje aż 9 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, zrzeszających 333 czynnych strażaków ochotników. Dwie z tych jednostek - OSP Malanów i OSP Kotwasice - działają w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).

Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG)

Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy to funkcjonujący od 25 lat system, mający na celu ujednolicenie działań o charakterze ratowniczym podejmowanych przez Państwową Straż Pożarną, Ochotnicze Straże Pożarne oraz inne podmioty ratownicze (np. Zakładowe Straże Pożarne). W skład KSRG wchodzi 501 jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP, 4439 jednostek OSP i 22 inne jednostki, co łącznie stanowi flotę ponad 15 000 pojazdów (ponad 5200 w PSP, około 10 000 w OSP). Dzięki współpracy PSP i OSP, dotarcie służb ratunkowych do większości zagrożonej ludności nie przekracza 15 minut.

Kluczowe jest zrozumienie, że nie każda jednostka OSP jest automatycznie włączona do KSRG. Obecnie obowiązujące przepisy jasno określają, kto i w jaki sposób może uczestniczyć w działaniach organizowanych przez Państwową Straż Pożarną. Jednostki włączone do KSRG działają na podstawie tych przepisów i tylko one mogą być dysponowane do działań przez PSP. Samo utworzenie stowarzyszenia OSP nie powoduje automatycznie, że taka organizacja może brać udział w działaniach ratowniczych. Do systemu może być włączona jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, a jej działalność jest przewidziana w planie ratowniczym. Gminy mają obowiązek utrzymywania OSP zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej, ale jedynie tych włączonych do KSRG. Pozostałe jednostki należy traktować jedynie jako stowarzyszenia, a nie instytucje ratownicze w kontekście dysponowania do działań przez PSP.

Finansowanie i Wsparcie Jednostek OSP

Zapewnienie gotowości bojowej Ochotniczych Straży Pożarnych jest zadaniem gminy. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, w art. 7 ust. 1 pkt 14, wskazuje ochronę przeciwpożarową jako jedno z zadań własnych gminy. Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej dalej precyzuje rolę wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w koordynowaniu funkcjonowania KSRG na obszarze gminy.

Od kilku lat corocznie z gminnej kasy przeznacza się znaczne środki na ten cel, w tym w gminie Malanów jest to około 200 000 zł, przede wszystkim na:

• Ekwiwalent strażaków (obecnie 16 zł za godzinę udziału w akcji lub 8 zł za godzinę uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym).
• Utrzymanie sprzętu w gotowości bojowej (wynagrodzenia konserwatorów, materiały eksploatacyjne, naprawy, remonty, przeglądy, certyfikacje).
• Utrzymanie remiz.
• Ubezpieczenia strażaków, sprzętu i remiz, badania lekarskie strażaków, podatki i opłaty.
• Zawody, konkursy pożarnicze, wydarzenia organizowane przez straż.
• Zakup sprzętu i wyposażenia.

W bieżącym roku budżet przeznaczony na Ochotnicze Straże Pożarne w gminie Malanów został zwiększony ponad dwukrotnie, co jest związane z zakupem nowego pojazdu dla OSP w Kotwasicach. Społeczność gminy również docenia rolę strażaków, przeznaczając coraz więcej pieniędzy z funduszu sołeckiego na potrzeby OSP.

Dzięki funkcjonowaniu w formie stowarzyszenia, jednostki OSP mogą pozyskiwać pieniądze na swoją działalność z wielu różnych źródeł, takich jak Państwowa Straż Pożarna, środki unijne, fundacje, ubezpieczyciele, składki członkowskie, darowizny, zbiórki publiczne i dotacje. W wielu przypadkach, aby możliwe było otrzymanie pieniędzy na zakup sprzętu lub umundurowania, konieczne jest posiadanie przez strażaków własnego wkładu finansowego. Gminy często wychodzą naprzeciw tym potrzebom, przekazując dotacje na pokrycie wkładu własnego jednostkom OSP, które pozyskują środki z innych źródeł.

Dzięki takim działaniom, w ostatnich latach strażacy z gminy Malanów otrzymali szereg nowego wyposażenia za kilkaset tysięcy złotych, w tym: motopompy (zwykłe i pływające), agregaty prądotwórcze, narzędzia hydrauliczne i pneumatyczne, pilarki do drewna, defibrylatory, sprzęt oświetleniowy, medyczny, radiostacje oraz umundurowanie.

Zakres Działalności OSP

Strażacy OSP są uważani za najbardziej wszechstronną służbę ratowniczą, a zakres ich działań jest bardzo szeroki. Obejmuje on:

• Zabezpieczanie lokalnych wydarzeń.
• Usuwanie powalonych drzew, gniazd os i szerszeni.
• Wypompowywanie wody z zalanych pomieszczeń.
• Zabezpieczanie zerwanych dachów.
• Udział w akcjach poszukiwawczych.
• Udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
• Zabezpieczanie miejsc wypadków i udzielanie pierwszej pomocy przedmedycznej osobom poszkodowanym.

Są oni zawsze pierwsi przy pożarach czy na miejscu wypadku, jako pierwsi udzielają pomocy poszkodowanym i zabezpieczają miejsce zdarzenia. W dobie pandemii strażacy dezynfekowali miejsca publiczne i dostarczali żywność osobom objętym kwarantanną. Tylko w ciągu pierwszych czterech miesięcy 2020 roku strażacy z gminy Malanów uczestniczyli w prawie 600 godzinach akcji.

Realizując swoją misję, druhowie organizują także pokazy i szkolenia z udzielania pierwszej pomocy w przedszkolach i szkołach. Strażacy ochotnicy angażują się również bezinteresownie w różne wydarzenia przygotowywane przez samorząd, organizacje pozarządowe czy parafię.

Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) w OSP

W kontekście struktury i gotowości bojowej OSP, kluczowe jest pojęcie Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT). Pojęcie to nie jest nowe, pojawiło się już w statutach OSP opracowanych po wejściu w życie ustawy o ochronie przeciwpożarowej w 1991 roku. Do prowadzenia działań operacyjnych, każda OSP powinna mieć wyłoniony oddział ratowniczy określany w statucie jako JOT.

Powoływanie i Zadania JOT

JOT jest powoływana uchwałą zarządu OSP spośród członków czynnych, zaproponowanych przez naczelnika. Zarząd uchwala również jej regulamin organizacyjny. Wytyczne w sprawie kategoryzacji JOT określają podstawowe wymogi organizacyjno-techniczne niezbędne do wykonywania ustalonego dla danej kategorii zakresu działań. Wytyczne przewidują cztery kategorie JOT oraz JOT specjalistyczną, a OSP powinny kierować się możliwościami prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych, uwzględniając jednoczesne wykonywanie różnych działań.

Członkowie JOT powinni spełniać określone kryteria:

• Wiek 18-60 lat.
• Wykształcenie co najmniej podstawowe.
• Dobry stan zdrowia, potwierdzony zaświadczeniem lekarskim.
• Niezbędne przeszkolenie pożarnicze (podstawowe strażaka ratownika oraz uzupełniające, związane z pełnioną funkcją lub obsługą specjalistycznego sprzętu).

JOT kieruje jednoosobowo naczelnik przy pomocy dowódców niższego szczebla, ponosząc odpowiedzialność statutową za przygotowanie do działań, gotowość bojową i sprawność JOT. W czasie akcji ratowniczych dowodzi działaniami przy pomocy dowódców załóg. Członkowie JOT powinni być wyposażeni w środki ochrony indywidualnej i nosić na umundurowaniu bojowym oznaczenia informujące o kategorii JOT i miejscowości będącej jej siedzibą. Raz w roku powinna odbywać się weryfikacja kwalifikacji członków JOT, przyjęcie nowych ratowników oraz pożegnanie tych, którzy z różnych względów (np. stan zdrowia lub wiek) nie przeszli weryfikacji.

Warto zwrócić uwagę na prace Stanisława Mikulaka ("Jeszcze o JOT-ach", "Jednostki Operacyjno-Techniczne Ochotniczych Straży Pożarnych. Komentarz do kategoryzacji i regulaminu organizacyjnego JOT OSP") oraz Grzegorza Barańskiego ("Jednostki Operacyjno-Techniczne w OSP na przykładzie JOT kat. II OSP Witkowo"), które pogłębiają tematykę JOT.

OSP a PSP: Podobieństwa i Różnice

OSP i PSP to dwa podstawowe rodzaje Straży Pożarnej, które dbają o bezpieczeństwo - nie tylko w sytuacji pożaru, ale również podczas likwidowania następstw klęsk żywiołowych, akcji ewakuacyjnych czy prowadzenia działań ratowniczych na drogach. Kluczowa różnica, jak sama nazwa wskazuje, leży w charakterze służby: OSP składa się z ochotników, natomiast PSP z zawodowych strażaków.

Główne różnice to:

• Dostępność: PSP jest na służbie przez 24 godziny na dobę, podczas gdy ochotnicy zazwyczaj są wzywani w przypadku wyjazdu na akcję ratunkową.
• Wynagrodzenie: Zawodowy strażak ma zapewnioną stałą, miesięczną pensję, podczas gdy strażacy OSP otrzymują ekwiwalent za czas poświęcony na akcje lub szkolenia.
• Status: OSP funkcjonują głównie na podstawie Prawa o stowarzyszeniach i własnego statutu, co daje im elastyczność w pozyskiwaniu środków i angażowaniu się w życie lokalne.

Mimo różnic, zakres obowiązków i poziom wyposażenia są bardzo podobne. Praca w OSP jest często kontrolowana i koordynowana przez zawodowych strażaków, co zapewnia profesjonalizm działań. Rola OSP nie kończy się jedynie na zapobieganiu pożarom; w mniejszych miejscowościach istotnie przyczynia się do rozwoju społeczności lokalnej, m.in. poprzez organizację wydarzeń społecznych i kulturalnych.

Rywalizacja Sportowa i Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze

Druhowie z gminy Malanów nie tylko współpracują ze sobą, ale także rywalizują na arenie sportowej - w zawodach strażackich. Poniżej przedstawiono wyniki ich współzawodnictwa w zawodach gminnych i powiatowych.

Zawody gminne (mężczyźni)

Zawody gminne (kobiety)

Zawody powiatowe (mężczyźni)

Poza działaniami ratowniczo-gaśniczymi i kulturalno-sportowymi, druhowie ochotnicy aktywnie angażują się w wychowywanie młodych pokoleń. Przy jednostkach OSP w Malanowie i OSP w Kotwasicach funkcjonują Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią przyszłość lokalnego pożarnictwa.

tags: #oddzialy #czy #jednostki #osp