Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) i Państwowej Straży Pożarnej (PSP) to lata poświęceń, ciężkiej pracy i bezinteresownej pomocy na rzecz lokalnej społeczności oraz całego narodu. Zawód strażaka cieszy się w Polsce znakomitym zaufaniem społecznym, zajmując czołowe miejsca w rankingach najlepiej ocenianych profesji. Do głównych zadań strażaków należy walka z pożarami, klęskami żywiołowymi oraz innymi miejscowymi zagrożeniami, a także kształcenie kadr, nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych i prowadzenie badań w tej dziedzinie. Sumienna służba w straży pożarnej nigdy nie pozostaje niedoceniona, a formalnym wyrazem wdzięczności i uznania są odznaczenia strażackie.
Znaczenie i Cel Systemu Odznaczeń Strażackich
Odznaczenia OSP i resortowe są symbolicznym wyrazem najwyższego uznania dla tych, którzy bezinteresownie niosą pomoc. Głównym celem systemu odznaczeń jest wyróżnienie osób i jednostek za długoletnią, aktywną działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. To formalny sposób docenienia nie tylko bohaterstwa podczas akcji, ale również pracy organizacyjnej, szkoleniowej i społecznej, która wzmacnia struktury straży pożarnej.
Obecnie istnieją trzy formy honorowania strażaków: odznaki, odznaczenia oraz specjalne wyróżnienia. Wszystkie formy mają charakter urzędowy i są przyznawane zgodnie z zasadami regulaminów odznaczeń, odznak i wyróżnień. Osoba wyróżniona otrzymuje odznakę oraz legitymację lub dyplom, potwierdzający jej nadanie.
Odznaczenia Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP)
System wyróżnień w Ochotniczej Straży Pożarnej jest rozbudowany i ma swoją hierarchię. Odznaczenia i odznaki ZOSP RP są przyznawane przez Prezydium Zarządu Głównego OSP RP. Wyróżnienia, do których należą "Dyplom uznania" oraz "List pochwalny", są przyznawane przez Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP.
Złoty Znak Związku OSP RP
Złoty Znak Związku OSP RP to najwyższe i najbardziej prestiżowe odznaczenie w strukturach OSP. Jest ukoronowaniem wieloletniej, ofiarnej służby i symbolem najwyższego uznania za wybitne zasługi na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Przyznaje się je za długoletnią, aktywną działalność w OSP lub Związku OSP RP. Mogą je otrzymać także osoby i instytucje spoza struktur pożarniczych, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do rozwoju Związku. Złotym Znakiem Związku może zostać uhonorowana również cała jednostka OSP, o ile posiada co najmniej 100-letnią tradycję.
Wizerunkiem odznaki jest krzyż równoramienny o wymiarach 41 mm (wysokość i szerokość), zakończony na rogach ramion kulkami. Krzyż na krawędziach ma 1 mm pasek i jest wykonany z metalu koloru złotego. Ramiona krzyża pokryte są białą emalią w złoconym obramowaniu. W środku krzyża, na okrągłej czerwonej emaliowanej tarczy, umieszczony jest orzeł jagielloński z metalu koloru srebrnego, z otokiem koloru jasno granatowego oraz z napisem: ZWIĄZEK OCHOTNICZY * STRAŻY POŻARNYCH RP *. Na tle górnego ramienia krzyża, nad środkową częścią tarczy, umieszczony jest płomień z metalu koloru srebrnego. Pomiędzy ramionami krzyża znajduje się wieniec ze stylizowanych liści laurowych o szerokości 5 mm, z metalu koloru złotego. Odznaka ta zawiązana jest na wstążce o szerokości 38 mm, koloru czerwonego z białymi paskami o szerokości 4 mm, umieszczonymi na krawędziach wstążki.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
W hierarchii odznaczeń Ochotniczej Straży Pożarnej Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza zajmuje drugie miejsce, zaraz po Złotym Znaku Związku. To zaszczytne wyróżnienie przyznawane jest za wybitne zasługi w umacnianiu i rozwijaniu Związku OSP RP oraz samych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Wyjątkowość medalu polega na szerokim gronie potencjalnych laureatów. Mogą nim zostać uhonorowani nie tylko członkowie OSP i działacze Związku, ale również całe jednostki straży pożarnej. Co więcej, odznaczenie to może trafić także w ręce osób, instytucji i organizacji społecznych spoza OSP, które swoją działalnością w znaczący sposób wsparły ochotnicze pożarnictwo. Warunkiem otrzymania medalu jest posiadanie Złotego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” od co najmniej pięciu lat.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 70 mm, o kolorze srebrzystym, oksydowanym. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać przedstawiająca wizerunek popiersia pierwszego prezesa jednolitego Związku OSP RP, obok napis w trzech wierszach: BOLESLAW * CHOMICZ * 1878-1959*. Na rewersie medalu ukazano akcesoria strażackie (dwa hełmy, dwa bosaki, drabina, toporek, prądownica, dzwon, sygnałówka). W dolnej części widnieje wizerunek Znaku Związku OSP RP i pod wizerunkiem napis: BOGU NA CHWAŁĘ LUDZIOM NA POŻYTEK. W prawej, bocznej części medalu umieszczono półkoliście stylizowane liście dębu. Medal jest wręczany w dekoracyjnym etui.
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”
Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” to jedno z najczęściej nadawanych odznaczeń w strukturach OSP, doceniające wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Odznaczenie dzieli się na trzy klasy, przyznawane w kolejności: brązową, srebrną i złotą. Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 5 lat. Warunkiem nadania Brązowego Medalu „Za Zasługi Dla Pożarnictwa” członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych jest posiadanie odznaki „Strażak Wzorowy” od co najmniej 3 lat. Pozostali członkowie OSP mogą otrzymać medal po co najmniej 10 latach działalności od osiągnięcia pełnoletności.
Medal ma kształt okrągłej tarczy o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm wykonanej z metalu odpowiedniego koloru: złotego, srebrnego i brązowego. Na awersie medalu wykonana jest w płaskorzeźbie postać niewiasty symbolizująca grecką boginię ognia Hestię (odpowiednik rzymskiej bogini ognia Westy), stojącą na liściach laurowych, opartej jedną ręką na tarczy z pochodnią. W drugiej ręce trzyma liść wawrzynu nad napisem ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA. Na rewersie medalu widnieje orzeł jagielloński oparty na skrzyżowanych toporkach w obramowaniu wieńca szerokości 3 mm, ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części w półkolu umieszczony jest napis: ZW. OCHOTNICZYCH STRAŻY POŻARNYCH RP. Medal noszony jest na białej wstążce szerokości 36 mm z czerwonym paskiem o szerokości 16 mm, umieszczonym symetrycznie pośrodku białej wstążki.
Odznaka „Strażak Wzorowy”
Odznaka „Strażak Wzorowy” to jedno z podstawowych wyróżnień w hierarchii OSP, przeznaczone dla najbardziej zaangażowanych członków. Jest odznaczeniem jednostopniowym, co w przeciwieństwie do stopniowanego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” podkreśla jego wyjątkowy charakter. Odznaka może być nadawana tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną.
Odznaka składa się z równoramiennego trójkąta wykonanego z metalu, którego lewa połowa pokryta jest emalią czerwoną, a prawa - granatową (patrząc na odznakę). U góry trójkąta znajduje się wypukła głowa strażaka w hełmie, niżej napis w dwóch wierszach: STRAŻAK / WZOROWY. Na tle trójkąta widnieją dwa skrzyżowane toporki, a nałożony jest na niego, z metalu koloru złotego, wieniec laurowy.
Odznaka „Za Wysługę Lat”
Odznaka „Za Wysługę Lat” jest wyrazem uznania za staż, wierność i systematyczność w służbie. Pierwszy raz odznakę można otrzymać po 10 latach aktywnej działalności. Począwszy od 25 lat służby, jest ona co 5 lat uzupełniana o metalową nakładkę z liczbą oznaczającą kolejne jubileusze.
Odznakę stanowi tarcza okrągła o średnicy 24 mm, wykonana z metalu koloru złotego. Nad tarczą widnieje hełm strażacki, u dołu tarczy wylot prądownicy i dwa skrzyżowane toporki. Na otoku znajduje się wieniec z liści laurowych szerokości 5 mm, zwężający się do góry. Środek stanowi tarcza okrągła z otokiem białej emalii szerokości 4 mm z napisem złoconym: ZW. OCHOTN. STRAŻY POŻ. RP * ZA WYSŁUGĘ LAT*, emalią czerwoną z cyfrą złotą: X, 15, XX, 25, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75.
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP)
Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza” (MDP) stworzono z myślą o najmłodszych adeptach pożarnictwa. System odznaki MDP jest trzystopniowy (brązowa, srebrna, złota), co odzwierciedla rosnące umiejętności i wiedzę jej członków. Zdobycie złotej odznaki, będącej dowodem cech liderskich, wymaga spełnienia dodatkowych kryteriów, takich jak posiadanie srebrnej odznaki od co najmniej pół roku oraz aktywne pełnienie funkcji instruktorskich.
Odznaka MDP ma formę toporka strażackiego. W części przeciwległej od ostrza toporka znajduje się napis "OSP", po prawej stronie wkomponowany jest czerwony trójkąt. U dołu znajduje się napis "Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza". Odznaka jest wyróżnieniem nadawanym członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną działalność w drużynie przy ochotniczej straży pożarnej.
Odznaka Resortowa „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej”
Geneza i Podstawy Prawne
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” to polskie odznaczenie resortowe, czyli nadawane w oparciu o decyzję ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Jest prawnym następcą odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, ustanowionej w 1984 r., która została zniesiona 1 stycznia 1992 r. na mocy ustawy o Państwowej Straży Pożarnej. Powstała w ten sposób luka doprowadziła do ustanowienia nowej odznaki w 1997 r. na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 16 października 1997 r. Od 11 grudnia 2008 r. wszelkie kwestie prawne związane z odznaką reguluje rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” (DzU nr 207, poz. 1305 ze zm.).
Organem, który ma prawo nadawania odznaki, jest minister właściwy do spraw wewnętrznych (obecnie Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji). Odznaka nadawana jest na wniosek komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, który może działać z własnej inicjatywy lub z inicjatywy komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych i dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Ponadto z inicjatywą mogą występować kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego.
Kryteria i Zasady Nadawania
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” dzieli się na trzy stopnie. Co do zasady, odznaka w każdym stopniu może być nadana tylko jeden raz. Przy nadawaniu zachowuje się kolejność w jej stopniach, a rozporządzenie określa okres, który należy zachować pomiędzy przyznaniem wyższych stopni:
- o nadanie odznaki brązowej można wystąpić nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej;
- o nadanie odznaki srebrnej - nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej;
- o nadanie odznaki złotej - nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej.
Wyjątek stanowi nadanie odznaki osobom, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia - w takich przypadkach odznaka ta może zostać nadana pośmiertnie. Weryfikacja zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie odznaki odbywa się w drodze oceny treści uzasadnienia wniosku, a ostateczna decyzja należy do sfery władzy dyskrecjonalnej ministra spraw wewnętrznych i administracji. Przyjętą praktyką jest nadawanie odznaki z okazji Dnia Strażaka, choć zdarzają się również nadania z okazji innych świąt państwowych, np. Narodowego Święta Niepodległości. Prawną formą emanacji woli przyznania odznaki jest postanowienie ministra publikowane w Dzienniku Urzędowym.
Wygląd i Symbolika
Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm z ramionami pokrytymi na awersie czerwoną emalią. Ramiona krzyża spoczywają na tarczy z wieńcem dębowym. W każdym stopniu odznaki na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł (dawniej nazywany orłem strażackim) z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Stanowi on centralny akcent awersu odznaki. Na rewersie ukazano obrys krzyża na tle tarczy z wieńcem dębowym. Materiałem użytym do wykonania odznaki jest metal i w zależności od stopnia jest ona złocona, srebrzona albo oksydowana lub patynowana na brąz. Twórcą projektu odznaczenia był artysta medalier Piotr Gorol.
Odznaka zawieszona jest na wstążce o szerokości 39 mm o kolorach: po obu brzegach czerwień, pośrodku pionowy ciemnogranatowy pas o szerokości 10 mm, a po jego bokach - w kolejności ku brzegom wstążki - pas niebieski o szerokości 5 mm i pas biały o szerokości 2 mm. Przed 2008 r. stosowano wstęgę o następującym układzie kolorów: po obu brzegach czerwień, w środku błękit rozjaśniający się do bieli ku brzegom czerwonym. Stosowane obecnie pionowe pasy zastępują przejście kolorów z granatu w biel. Baretka służąca markowaniu faktu posiadania odznaki utrzymana jest w kolorach wstążki. Można też nosić tzw. miniaturkę odznaki.
W warstwie wizualnej odznaka prezentuje się bardzo dobrze, co sprawia, że jest ceniona przez jej posiadaczy. Ma także bogatą warstwę symboliczną. Czerwony kolor emalii na krzyżu koresponduje z czerwienią wstążki. Ciemnogranatowy pas na wstędze nawiązuje do koloru tkaniny zasadniczej ubioru wyjściowego funkcjonariuszy PSP, a atrybuty (hełm, bosaki, topory i prądownice) są silnie powiązane z symboliką pożarniczą.
Zasady Noszenia Odznaczeń i Odznak
Prawidłowe noszenie odznaczeń i odznak jest ważnym elementem umundurowania strażackiego, świadczącym o szacunku dla tradycji i symboli. Zasady te regulują m.in. Regulamin Umundurowania ZOSP RP oraz przepisy dotyczące umundurowania Państwowej Straży Pożarnej. Ewidencję osób wyróżnionych odznaką prowadzi Komenda Główna PSP.
Ogólne Reguły
Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda. Wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej. W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali, nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia, a wysokość baretki wynosi 8 mm. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego.
Wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej. Wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego. Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego nad lewą kieszenią munduru, z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki. Powyżej trzech baretek - w dwóch lub więcej rzędach bezpośrednio jeden pod drugim. Odznakę nosi się na lewej stronie piersi, po orderach, odznaczeniach państwowych i wojskowych.
Noszenie na Mundurze PSP a OSP
Kwestia noszenia odznak OSP na mundurach Państwowej Straży Pożarnej budzi dyskusje. Zgodnie z Regulaminem Umundurowania ZOSP RP, odznaka „Strażak Wzorowy” powinna być noszona na środku między guzikiem klapy a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki. Jednakże, w przypadku munduru PSP, w tym miejscu często znajduje się znak absolwenta Szkoły Państwowej Straży Pożarnej. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie umundurowania Strażaków Państwowej Straży Pożarnej z 2005 roku nie określa już precyzyjnie miejsca noszenia odznak OSP, odsyłając do przepisów ustanawiających te odznaki. Ogólna zasada mówi, że odznaki OSP na mundurze PSP należy traktować jak pozostałe odznaki i nosić je na prawej klapie munduru, nie więcej niż dwie w równych odległościach od guzika.
Przyjęcie medalu lub odznaki z OSP na mundur PSP jest traktowane jako indywidualna decyzja. Choć można przyjąć odznaczenie na mundurze PSP, nie oznacza to obowiązku jego noszenia na co dzień. Zwyczajowo, w dniu nadania medalu, dopina się go do munduru, lecz nie jest to regułą na kolejne lata. Odznakę „Za Wysługę Lat” nosi się jedną aktualną, na prawej górnej klapie kieszeni munduru, w jej lewym rogu.
Zmiany w Regulaminie Odznaczeń od 2019 Roku
Z dniem 1 stycznia 2019 roku weszły w życie zmiany w Regulaminie odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polski. Nowy Regulamin, zatwierdzony przez Zarząd Główny ZOSP RP Uchwałą Nr 16/V/2018, wprowadził nowe zasady nadawania medali i odznak, uwzględniając również ochronę danych osobowych zgodnie z zasadami RODO. Wnioski na odznaczenia od 1 stycznia 2019 roku przyjmowane są wyłącznie na nowych drukach, opracowanych w związku z obowiązkiem ochrony danych osobowych.
Istotne zmiany w Regulaminie Odznaczeń obowiązujące od 1 stycznia 2019 roku obejmują:
- Zmianę czasookresu przy nadawaniu Złotego Znaku Związku.
- Medal im. B. Chomicza stanowi formę wyróżnienia jako medal pamiątkowy, nadawany głównie z okazji jubileuszy OSP i Związku OSP RP. Złoty Znak Związku oraz Medal Honorowy im. B. Chomicza nadal są limitowane.
- Odznakę „Strażak Wzorowy” nadaje się tylko członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, który powinien mieć złożone ślubowanie, posiadać wyszkolenie odpowiednie do pełnionej funkcji i mieć co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletności (wcześniej było to 3 lata).
- Osoby, instytucje, przedstawiciele służb mundurowych mogą otrzymać wyróżnienia po okresie co najmniej 10-letniej współpracy z OSP lub Związkiem OSP RP (wcześniej było 5 lat).
- Odznakę „Za Wysługę Lat” można uzyskać po 10 latach działalności, następną po 20 latach, a kolejne w 5-letnich cyklach. Od 1.01.2019 roku jest ona odpłatna.
- Odznakę MDP pierwszego stopnia „Brązowa” można nadać po 2 latach od złożenia ślubowania (wcześniej po roku). Pozostałe odznaki „Srebrna” i „Złota” po 2 latach od niższej odznaki.
tags: #odznaczenie #strazackie #na #wstazce